Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sot júıesin jańǵyrtý máseleleri jóninde keńeste dál osy máseleni kóterdi. Keleli basqosýda sot reformasy, biryńǵaı sot praktıkasyn qalyptastyrý, qoǵamnyń sotqa senimin nyǵaıtý máseleleri keńinen talqylandy. Osyǵan oraı, biz Joǵarǵy Sot tóraǵasy Jaqyp Asanovqa keńeste kóterilgen ózekti taqyryptarǵa qatysty suraqtarymyzdy qoıǵan edik.
– Jaqyp Qajymanuly, pandemııa biraz máseleniń betin ashyp berdi. Karantın kezinde quqyq qorǵaý salasynyń «qasańdyǵy» qatty baıqaldy. Sot júıesinde bul másele qanshalyqty sheshimin tapty?
– Ras, álemdi ábigerge salǵan pandemııa bizdiń jumysymyzǵa da óz túzetýlerin engizdi. Tótenshe jaǵdaı kemshiligimizben qatar, múmkindigimizdi de aıshyqtap berdi. Karantınniń kesirinen elimizde júzdegen myń kelisimshart buzyldy, nesıeler tólenbeı qaldy, qaryzdar qaıtarylmady. San myń áýe jáne temir jol bıletteri, týrıstik joldamalar «kúıip ketti». Osyndaı qıyn kezde myńdaǵan klıent aqshalaryn sot arqyly talap etse, kóptegen kompanııa bankrotqa ushyrap, quzyrly organdar, sonyń ishinde, eń birinshi sottar talap aryzdardyń astynda qalar edi.
Bir ǵana mysal keltireıin. Pandemııa kezinde 3 mıllıon halyqqa 42 500 teńge kóleminde járdemaqy tóleýden bas tartyldy. Bul degenińiz myńdaǵan adamnyń sotqa júginýine ákep soǵar edi. Sol sebepti aıryqsha sheshimder qabyldaýymyzǵa týra keldi. Joǵarǵy sot Úkimetpen birlesip, bul máselelerdiń aldyn alýǵa bel sheshe kiristi. Qajet kezde, keńes te berdik, baǵyt-baǵdar da kórsettik. Eń bastysy, Joǵarǵy sot tótenshe jaǵdaı kezinde mindetterdi oryndamaý fors-major ekenin resmı túrde túsindirip berdi. Osyndaı naqty isterdiń arqasynda jappaı aryzdaný men narazylyqtyń aldyn alýǵa qol jetkizdik.
Pandemııa isterdi qashyqtan qaraýǵa sottardyń neǵurlym daıyn ekenin kórsetti. Biz elektrondy sot isin júrgizýdi osydan eki jyl buryn zańǵa engizdik. Máselen, buryn kúnine 150 onlaın otyrys ótkizip júrsek, qazir bul san 4,5 myńǵa jetken. Búginde prosesterdiń 96 paıyzy qashyqtan júrgiziledi.
Bul tásil tıimdiligin kórsetti. Sot prosesiniń onlaın formatta ótýi turǵyndardyń ýaqyty men qarajatyn únemdeýge múmkindik berdi.
О́tken jyly Eýropa Keńesi Komıssııasynyń sot tóreliginiń tıimdiligi jónindegi esebi jarııalandy. Komıssııanyń baǵalaýynsha, bizdiń sottar barlyǵyna qoljetimdi, sot isteri Eýropamen salystyrǵanda, jyldam sheshimin tabýda.
Biz sottardy sıfrlandyrý boıynsha kóshbasshylar qataryndamyz. Bul artyq aıtqandyq emes. Mundaı joǵary pikir biz úshin óte baǵaly. Pandemııaǵa qaramastan, biz is qaraýdy toqtatqan joqpyz jáne sot tóreligin jańǵyrtýdy jalǵastyryp kelemiz.
– Shyny kerek, qazir elimizde azamattyq isterge qatysty sot prosesteri óte kóp. Bul máseleniń túpki sebep-saldary qandaı?
– Bul suraqqa jaýap bermes buryn bir ǵana derekti keltire keteıin. Kún saıyn elimizde 800 qylmystyq, 1,5 myńǵa jýyq ákimshilik is qaralady. Qaıtalap aıtamyn, bul kún saıyn júrgiziletin ister sany.
Biz quqyqtyq memleket quryp jatyrmyz. О́kinishke qaraı áli de bolsa qarapaıym halyqtyń quqyqtyq saýaty tómen. Sol úshin halyqqa sottasýdan buryn ymyraǵa kelýdi aıtyp kelemiz. Azamattarymyzdyń kelisimshart jasaý, onyń sharttaryn oryndaý, qaryzdy qaıtarý sııaqty mádenıetin damytý qajet. Dál osy sanattaǵy ister sottarda jıi qaralady. Qazirgi tańda isterdiń 70 paıyzy azamattyq daýlarǵa qatysty. Jyl saıyn mıllıondaǵan adam sottasýda. Bul degenińiz elimizdegi ár tórtinshi otbasy sotta sabylyp júr degen sóz. «Sottasý derti» qoǵamǵa vırýs sııaqty áser etýde.
Sottardaǵy azamattyq isterdiń 30 paıyzy múlikti bólý, bala tárbıesine jaýapty ata-anany anyqtaý jáne alıment óndirýge qatysty otbasylyq daý-damaıdan turady. Erli-zaıyptylar otaý qurǵanda birden neke shartyn jasasa, mundaı daýlardy sheshý ońaıyraq bolar edi. Máselen, bul ınstıtýt kóptegen damyǵan eldiń praktıkasynda bar. Olardyń neke shartynda barlyǵy búge-shigesine deıin tııanaqty jazylǵandyqtan, erli-zaıyptylar ajyrasqan kúnniń ózinde basy artyq suraq, daý bolmaıdy.
Qaryz alyp, qaıtara almaı júrgenderdiń de qarasy qalyń. Qazirgi tańda Qazaqstanda qarjylyq jáne nesıelik daýlar 30 paıyzdy quraıdy. Nesıe alar kezde halyqtyń kóbi baspanasyn kepilge qoıady, ne ózderi sharttaǵy mindettermen tolyq tanyspastan bireýge kepilger bolady. Úıinen aıyrylyp qalý qaýpi tóngende ǵana shartta kórsetilgen sanksııalar týraly bilip jatady. Mundaı jaǵdaıda bank ózin meılinshe saqtandyryp qoıǵan. Ortaq bıznes ashqanymen bir kelisimge kele almaı, bir-birimen sottasyp júrgen seriktester de az emes.
– Sottaǵy memlekettik baj salyǵy – mańyzdylyǵy jaǵynan ózekti sanalatyn taqyryptyń biri. Halyqtyń bir-birin sotqa súıreýdiń bir «syry» osynda jatqan joq pa?
– О́te oryndy másele qozǵadyńyz. Shynyn aıtý kerek, kún saıyn sottar tek azamattyq daýlar boıynsha 3,5 myń sheshim qabyldanady. Qarjylyq jáne turmystyq isterden bas ala almaı otyrǵanymyzdy kórgen sheteldik áriptester bizge tańǵalady. Sebebi shetelde sottasý uzaqqa sozylyp, anaǵurlym qymbatqa túsetindikten, azamattardy sottaspaýdyń amalyn izdeıdi. Bir jaǵynan, olarda memlekettik baj salyǵy men sot shyǵyndary qyrýar qarjyny talap etedi. Sol sebepti ortaq isti bastaǵan seriktesterge advokat jaldap, barlyq yqtımal saldarlardy naqty túsinip, sapaly kelisim shart jasaý arzanǵa túsedi. Al bizde «usaq-túıek» úshin de sottasý ádetke aınalǵan. О́ıtkeni memlekettik baj kólemi az. Ol 25 jyl buryn belgilengen, sodan beri esh ózgergen joq. Naqtyraq aıtsam, bizdegi memlekettik baj salyǵy Ázerbaıjannan – 6, Reseıden – 9, Tájikstannan – 11, Belorýssııa men О́zbekstannan – 25, Ýkraınadan – 27, Moldovadan – 120, al aǵylshyndardan 380 ese az.
Kommýnaldyq qaryzdar boıynsha memlekettik baj 20 teńge de bolýy múmkin. Mundaı ister sottarda júz myńnan asady. Azamattyq daýlardyń 84 paıyzy boıynsha memlekettik baj somasy 5 myń teńgege de jetpeıdi.
– Muny retteýdiń joldary bar ma?
– Nege bolmasyn?! Ol úshin biz arnaıy zertteýler júrgizip, birqatar usynys ázirledik. Aldymen, medıasııa ınstıtýtyn jańǵyrtyp, daýlardy sheshýdiń balamaly tásilderin damytý qajet. Postkeńestik elder sııaqty memlekettik bajdyń tómengi shegi belgilengeni jón. Bul tusta halyqtyń áleýmettik jaǵynan osal toptary úshin jeńildikterdi saqtaý qarastyrylady.
– Sottaǵy kadr máselesi, atap aıtqanda, jergilikti sottardaǵy bilikti kadrlardyń jetispeýshiligi áli tolyq sheshimin tappaı otyr. Bul jaıynda ne aıtasyz?
– Qazirgi tańda sýdıalyq bos oryndar 12 paıyzdy quraıdy. О́ńirlerde sot kadrlarynyń turaqtamaýynyń eki sebebi bar. Birinshisi – konkýrstyń uzaq ótýi, ekinshisi – bilikti sýdıalardyń shalǵaı aımaqtarǵa barýdan bas tartýy. Qazirgi ýaqytta elimizdegi árbir úshinshi aýdandyq sotta tóraǵa joq. Tóraǵalyqtyń orny 9 aıdan 2 jylǵa deıin bos turady. Úmitkerlerdiń keıbiri irikteýge qatysýdan bas tartady. Sebebi konkýrstar uzaqqa sozylady, onyń ústine eshkim shalǵaı aýdanǵa barǵysy kelmeıdi. Osyǵan oraı, aýdandyq sot tóraǵalaryn taǵaıyndaý merzimin 2 aıǵa deıin qysqartyp, alys aýdandarda kadr jetispeýshiligin sheshetin naqty mehanızmderdi engizý kerek. Árıne, olar burynǵydaı Joǵary Sot Keńesiniń usynysy boıynsha Prezıdenttiń Jarlyǵymen taǵaıyndalady.
Sýdıalardy irikteý prosesi ashyq júrgizilýi kerek. Muny Memleket basshysy úlken jıyndarda birneshe ret kóterdi. Bul máselemen Joǵary Sot Keńesi aınalysýda. Ol – Joǵarǵy sottan derbes jumys isteıtin organ. Sottardy sapaly kadrlarmen qamtamasyz etý – atalǵan uıymnyń eń basty mindeti.
Biz «Qazaqstannyń sot tóreligi: ahýaly, úrdisteri, keleshegi» atty arnaıy jınaq jasadyq. Ol Joǵarǵy sottyń saıtynda ornalasqan. Munda sýdıalardy baǵalaý krıterııleri, sybaılas jemqorlyq, ádepsizdik jáne zańdy buzý faktileri boıynsha sýdıalardyń tártiptik jaýaptylyqqa tartylýy, jumystan bosatylýy jáne olarǵa qatysty qozǵalǵan qylmystyq ister týraly málimetter keltirilgen. Aqtaý úkimderiniń sany, tergeý sýdıalarynyń sanksııa berý praktıkasy, tatýlasý ortalyqtary jáne t.b. aspektiler boıynsha statıstıkalyq derekter usynylǵan.
– Memleket basshysy sot júıesine jańa tehnologııalardy engizý máselesin tyńǵylyqty zertteý qajettigin aıtty. Osy oraıda, sizder usynǵan IT jobalardyń artyqshylyǵy nede? Bul qaǵazbastylyqtan qutylýdyń joly ma, álde, jumys sapasyna da oń áseri bar ma?
– IT-platformada azamattardyń ótinishteri boıynsha memlekettik organdardyń barlyq jumysy bir arnaǵa toǵystyrylady. Aldymen árbir memlekettik organǵa ótinish túsken boıda oǵan biregeı nómir beriledi. Osy nómirmen ótinish másele túpkilikti sheshilgenshe sońǵy ınstansııaǵa deıin barady. Al eger materıaldar sotqa ótse, onda bul is barlyq «júrip ótken tarıhymen» birge sottyń IT-júıesine avtomatty túrde engiziledi. Osy júıe arqyly sýdıa bir ótinish boıynsha memlekettik organdardyń barlyq is-áreketin, áriptesteriniń uqsas ister boıynsha shyǵarǵan sheshimderin kóre alady. Bir jaǵynan, bul júıe sottyń qate aktilerdi qabyldaýyna jol bermeıdi, ekinshiden, proseske qatysýshylardyń barlyǵyna qoljetimdi, úshinshiden, bazaǵa engiziletin sot aktileri negizinde naqty bir istiń yqtımal nátıjesin boljaý múmkindigi bar.
Jańa IT-platforma sot júıesindegi jemqorlyqty aýyzdyqtaýǵa da septigin tıgizedi degen senim mol. О́zderińiz de bilesizder, óńirlerde turǵyndar sýdıany jaqsy tanıdy, jeke biletinder de jetkilikti. Qandaı da bir iste bireý jeńiske jetse, halyq arasynda «sotta baılanysy bar» degen pikir qalyptasqan. Negizinde, bul birjaqty stereotıp.
Sýdıaǵa isti tóraǵa emes, arnaıy IT-júıe avtomatty túrde bóledi. Bul júıe isti qaraıtyn sýdıany kezdeısoq ádispen anyqtaıdy, jemqorlyqtyń aldyn alady, ári sottarǵa júktemeni teńdeı bólip beredi. Endi osy servıstiń múmkindigin keńeıtilmek. Osylaısha, sottyń quzyrettiligin aýmaqpen shektemeý qaǵıdatyn engizýdi usynyp otyrmyz. Bul bastama Prezıdent tarapynan qoldaý tapty. Bul jerdegi oıdyń máni mynada. Eger qaralyp jatqan is kóp bolsa, onda sottyń aýmaqtyq ornalasýyna qaramastan ony arnaıy IT-baǵdarlama arqyly júrgizýge bolady. Iаǵnı talapker men jaýapker bir aımaqta, al sottyń basqa aýmaqta bolýyna múmkindik bar. Árıne, taraptardyń kelisimi negizinde.
– Sýdıalar uqsas ister boıynsha ártúrli sheshimder qabyldaıdy degen synı pikirler azaımaı otyr. Osy máseleni sheshý baǵytynda qandaı sharalar qabyldanýda?
– Zańǵa túzetýlerdi jıi engizý, quqyqtyq normalarda naqtylyqtyń bolmaýy, sýdıalardyń kásibı deńgeıiniń ár alýan bolýy – mine, birkelki sot praktıkasyn qalyptastyrýǵa kedergi keltiretin faktorlar. Keı zańdardyń shıkiliginen sýdıalar da ózge zańgerler sııaqty ony túrlishe túsindiredi, birkelki jaǵdaıda ártúrli sheshimder qabyldaıdy.
Osy tusta da biz usynysymyzdy halyqaralyq tájirıbege súıene otyryp bildirdik. Dál osy ınstıtýttyń arqasynda damyǵan elderde daýlardyń kópshiligi sotqa jetpeıdi. Máselen, sottarǵa talaptary uqsas júzdegen shaǵym kelip tússe, joǵary turǵan sot bir isti ǵana qabyldap, ony mán-maǵynasyna qaraı tekseredi de úlgi bolatyn bir sheshim shyǵarady. Jergilikti sottar osyǵan uqsas daýlardyń aq-qarasyn úlgidegi sheshimge qarap otyryp anyqtaıdy. Bul tájirıbeni bizge de engizýge bolady. Eger daýly jaǵdaı bir oblystyń ishinde tirkelse, onda oblystyq sot úlgili sheshim qabyldaıdy. Al eger másele el kóleminde kóterilse, oǵan qatysty sheshimdi Joǵarǵy sot shyǵarady. Osylaısha, oblystyq nemese Joǵarǵy sot bir tıptegi ister boıynsha ortaq tájirıbeni qalyptastyra alady. Bul baǵytta biz Azamattyq prosestik kodekske tıisti túzetýler engizýdi de usynyp otyrmyz.
Biz arqaý etip alyp otyrǵan álemdegi úzdik tájirıbeniń biri – sotqa deıingi hattama. Basqasha aıtsaq, mindetti isterdiń tizimi jasalǵan «tekserý paraǵy» bolady. Ol jerde taraptar men olardyń zańgerleri sotqa talap aryz bermesten buryn ne isteý kerektigi tolyq jazylǵan. Eger sotqa deıin bir tarap qarsylasynan qandaı da bir jaıtty jasyryp qalsa, sýdıa bul dáleldemeni qabyldamaýǵa quqyly. Bul tájirıbe eki tarapqa da sotta óz múmkindikterin túsinip, naqty baǵalaýǵa jol ashady. Basqasha aıtqanda, aryzdanýshylardyń da, sottyń da ýaqyty men qarjysy únemdeledi. Daýdy sotsyz-aq sheshýdiń bir joly – osy.
Aıyptaý men qorǵaý arasyndaǵy básekelestik – qylmystyq sot tóreliginiń mańyzdy prınsıpin engizýge qol jetkizetin qadamnyń biri. Birqatar damyǵan elderdegideı, biz prokýrordyń sotqa búkil qylmystyq isti emes, tek aıyptaý, al advokattyń tek qorǵaý aktilerin berýdi usynyp otyrmyz. Osy kezde ǵana sýdıa is boıynsha baǵa bermeıdi, sebebi ony sotqa deıin aıyptaý organy jasap qoıǵan. Qazirgi tańda sýdıaǵa baǵa berýden góri aıyptaýdyń pikirimen kelisý ońaıyraq. Bul tyń tájirıbeni úsh býyndy tergeý júıesi boıynsha engizýge bolady. Sot prosesindegi taraptar arasyndaǵy «qaǵazda qalyp qoıǵan» básekelestikti tek osylaı ǵana naqty júzege asyra alamyz. Basqasha aıtqanda, bul shynaıy básekege qol jetkizýdiń joly.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»
