Baýkeń aıtqan estelik

Támam eldiń kóńiline tuman or­natqan qatygez soǵys salǵan aıǵyzdar áli de umytyla qoımaǵan jyldar bolatyn. Bir kúni oblystyq partııa komıtetiniń úgit-nasıhat bóliminen alda kele jatqan Máskeý túbindegi alapat shaıqastyń qyryq jyldyǵyn atap ótýge ázirlik jumystaryn júr­gizý jóninde nusqaý keldi. Atalǵan qaýly negizinde kózi tiri maıdanger­lermen kezdesýler ótkizý, dáris uıym­­dastyrý, soǵys taqyrybyn ar­qaý etken kınotýyndylardy kórsetý syn­dy is-sharalardy qolǵa alýymyz kerek boldy. Munyń bári de keıin­gi jastarǵa rýhanı tárbıe berý, otan­shyldyqqa baýlý maqsatynda qolǵa alynýy tıis sharalar edi. Osy oraıda men aýdannyń barlyq partııa uıym­darynyń hatshylaryn, mektep dırek­tor­laryn, mekeme basshylaryn jınap, osy máselege baılanys­ty jınalys ótkizdim.

Osy jınalystan soń araǵa kóp ýaqyt salmaı aýdanymyzdaǵy ir­geli sharýashylyqtyń biri Qastek qoı sovhozynyń partkom hatshysy Ás­kerbek Abaev maǵan kelip, qan maıdan­da eren erlik kór­setken qaısar batyrymyz Baýyr­jan Momyshulymen kez­desý uıym­dastyratyny týraly habar berdi. Ol kezde Baýkeńniń esimi dúrkirep turǵan kez edi. Partkom hatshysy Baýyrjandaı kórnekti tulǵanyń toqsanǵa tarta kózi tiri maıdangeri bar Qastekke kelýi keıingi jastar úshin ǵıbraty mol tarıhı oqıǵa bolatynyn, kezdesý jaıynda batyrmen aldyn ala ýaǵdalasyp qoıǵanyn alǵa tartty. Onyń sózinshe, minezi jaı otyndaı qaısar tulǵany jurt­shylyqpen júzdesýge kóndirý de ońaıǵa soq­paǵan, araǵa maıdanger-jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovty salyp, aqedil aǵaıynnyń yqylasyn jetkizgennen keıin ǵana batyrdyń kóńili jipsip, tilegin hosh kóripti. Munyń ózi – bir maqalaǵa júk bo­larlyq óz aldyna bólek áńgime.

Bastapqyda aýdanymyzǵa Baýyr­jan Momysh­uly keletinin aıtqanda ne derimdi bilmeı abdyrap qaldym. О́ıtkeni bul kezdesýdiń jóni de, josyǵy da, jaýapkershiligi men salmaǵy da aýyr edi. Baýkeńniń kóńilin taba alamyz ba, kezdesý qalaı óter eken degen sa­ýal ıektep kelip ıirimine tartty. Men Áskerbekke daıyndyqty joǵary deńgeıde júrgizý qajettigin, bul oqıǵanyń mańyzdylyǵyn aıtyp pysyqtaǵan boldym. Partkom hatshysy da ázirlik qyzý júrip jatqanyn, bul sharaǵa Mádenıet úıiniń qyzmetkerleri, aýylǵa jaqyn mańdaǵy áskerı bólimsheniń sarbazdary da jumyldyrylatynyn, tutas aýyl-el osynaý mańyzdy kún­di ynta-yqylaspen kútip júrge­nin jetkizdi. Men bolsam taǵy da tap­syrmany nyǵyzdaı túsip: «Polk­tiń komandırine aıtyńyz, máde­nıet úıiniń qasyndaǵy áskerı es­kert­kishtiń janyna soldattaryn tur­ǵyzyp, ózi áskerı tártippen raport bersin. Qalaı raport beredi, ony ózi biledi. Myqtap aıtyńyz, ol kisiniń minezi qatal. Soldattardyń aldynda uıatqa qalyp, sógis alyp júrmesin. Soldattaryn jaqsylap kıindirsin», dep sózimdi jalǵadym...

1981 jyldyń 3 jeltoqsany. Baýyrjan Momyshuly, Ázilhan Nur­shaıyqov, Baýkeńniń jubaıy Já­mı­la apaı qatarly qurmetti qo­naq­tardyń tabany qasterli Qas­tek topyraǵyna tıdi. Kezdesýge jı­nal­ǵandardyń sanynda esep joq. Áskerı eskertkishtiń qasynda saı­dyń tasyndaı sarbazdar tizilip tur, olardyń komandıri polkovnık Sıd­jak qarsy aldynda qasqaıyp tur­ǵan Baýkeńe áskerı tártipke saı: «Uly Otan soǵysynyń dańqty jaýyn­geri, gvardııa polkovnıgi Baýyr­jan Momyshulynyń kelý qur­metine qurmetti qaraýyl sapta tur» dep baıandady. Baýkeń de áskerılerge iltıpat tanytyp, nazary alańqaıda sap túzep turǵan maıdandastaryna tústi. Sóz basynda aıtyp ótkenimizdeı, ol ýaqytta soǵys dalasynan aman oralǵan toqsanǵa tarta qastektik ardager aramyzda bolatyn. Olardyń arasynan sýyrylyp shyqqan maıdanger Ermek Dalabaev: «Qurmetti qolbasshy Baýyrjan Momyshuly! Sizderdiń bizdiń zaýytqa kelgen qadamdaryńyz qutty bolsyn! Qatardaǵy soǵys ardageri starshına Ermek Dalabaev», dep raport berdi. Raporttan soń Baýkeń kópshilikke alǵysyn bildirdi de, Ázil aǵa ekeýi mádenıet úıine qaraı bet aldy. Zal­ǵa halyq lyq tolyp, biraz adam kezdesýdi tikesinen tik turyp tamashalady. Qurmetti qonaqtarymyzdy tórdegi ornyna jaıǵastyrǵannan keıin kezdesýdi júrgizgen partkom hatshysy qos maıdanger jazýshy týraly az-kem aıta kelip, alǵashqy sóz kezegin Baýyrjan Momyshulyna usyndy.

Jurt nazary el aýzynda erligi ańyzdaı aıtylyp júrgen qurmetti qonaqqa burylyp, zalda siltideı tynyshtyq ornady. Baýkeń qaıratty daýsymen: «Men qos tilde sóılep, qos tilde jaza beretin jazýshymyn. Bul soǵys – adamzat tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan eń bir qasiretti maıdan. Qanshama jannyń taǵdyryn shaıqaǵan aýyr náýbetti sózben jet­kizý múmkin emes. Adam shyǵyny kóp boldy. Biz búkil Eýropaǵa aıbar kórsetken, «jeńilýdi bilmeımiz» degen urandy alǵa ustaǵan nemis áskerin sabasyna túsirdik. Seksenge qaraǵan jasym bar (Baýkeń ol kezde 72 jas­ta bolatyn). Soǵysta birneshe ret jaralandym. Sizderdiń aldaryńyzda onyń bárin tizbektep aıtyp jatýdyń qajeti qansha, meniń kitabym shyqty, men týraly kitaptar jaryq kórdi, bul materıaldarmen sizder sol arqyly tanyssyzdar dep oılaımyn», dep qysqa qaıyrdy. Baýkeń aıtqan sózdiń bári esimizde bolmasa da, osy maǵynada órbidi. Jurt qoshemet tanytyp, batyr­ǵa rızashylyǵyn jaýdyryp jatty.

Atalǵan kezdesýde kelesi sóz ke­zegi Qastek sovhozynda turatyn Qa­rabek esimdi surapyl soǵysqa bir qolyn bergen maıdangerge berildi. Ol kisi de maıdan salǵan zobalańnyń qasireti týraly óz oıyn ortaǵa saldy. Kelesi kezekte sóz tizginin alǵan Ermek Dalabaev qaırattana ún qatyp: «Biz soǵysqa barǵanda Baýyrjan Momyshulynyń ataǵy dúrkirep tur eken. Bul bizge qaırat berdi» degen rýhty sózderimen tynshı bastaǵan zal ishin bir dúrildetip tastady. Sóz oraıy kelgende aıta ketý kerek, Ázilhan Nurshaıyqovpen bir sapta bolyp, 1942 jyly maıdan dalasyna attanǵan Ermek Dalabaevtyń soǵys týraly estelikteri de jetip artylady.

Baýyrjan Momyshulynyń jazý­shylyq qyry, shyǵarma­laryndaǵy erekshelik týraly mektep-ınternat dırektory, qazaq tili men ádebıetiniń mamany Jádrın Jumabaı óz pa­ıymyn aıtyp, kórermenge ádebıet álemindegi Baýkeń týraly oı tastady. Sóıleýshiler tizimin túıindegen polkovnık Sıdjak: «Batyr Baýyrjan salǵan dańqty jol bolashaqqa kerýen tartyp jalǵasa beredi, sizdiń áskerı ádis-tásilderińizdi jaýyngerlerge úlgi ete bermekpiz» degen sarynda oı tolǵamyn bildirdi.

Jınalys aıaqtalǵan soń qaza­qy qalpymyzǵa salyp, dám tatyńyz­dar degen nıetpen batyrlarymyzdy kólikke otyrǵyzyp, partkom hatshysy Áskerbektiń úıine alyp keldik. Ári qaraı kelisti áńgime keń dastarqan basynda jalǵasyn tapty.

Qazaqtyń ádeti boıynsha dastar­qanǵa qoıdyń basy keldi. Yrym boıynsha bas tabaqqa bata berildi. Asyqpaı otyryp et jep, shaı iship, ártúrli áńgime aıtyldy. Bir kezde Baý­ke aǵa maǵan qarap: «Sen qaı týǵan­syń, óziń ata-babańdy bilesiń be?» degeni. «Baýke aǵa, jas kezimde Aqshal atty atam bolǵan. Sol kisiden biraz shejire úırendim. Arǵy jaǵyn aıtpaǵanda, Shapyrashtynyń ishinde Bolaı degen atadanbyz. Ákem Turysjandy 1938 jyly halyq jaýy dep atyp jiberdi. Ol ákem 1917 jyldan atylǵanǵa deıin Keńes ókimetine aıanbaı qyzmet etipti. Qatardaǵy (1917 jyly) komsomoldan keıin úsh aýdanda keńes atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolǵan eken. Anam – Dashan Suraýjanqyzy Aq­shalova. Osy aýdanda «Oktıabr» atty kolhoz bolatyn. О́mir baqı derbes demalysqa shyqqanǵa deıin temeki plantasııasynda kúndiz-túni jumys istep, stahanovshylar qatarynda bolyp, 1946 jyly Stalınniń sýreti bar medalmen marapattaldy. Marqum anam qaryndasym ekeýmizge «tiri júrsem, oqytyp, joǵary bilimdi maman bolý­laryń úshin aıanbaımyn» deýshi edi. Osy sizderdiń jandaryńyzda sóılesip otyrǵanym – sol anamnyń arqasy, jany jannatta bolǵyr», dep bir kúrsindim. Baýkeń: «Boldy, boldy. Men seni batyr dep otyrsam, óziń jasyq neme ekensiń ǵoı. Táýbeńe kel, ba­tyl bol», dep jiger syılaǵandaı boldy.

Sóz oraıy kelgende Baýke aǵa­dan: «Baýke, ózińizge kópten kókeı­de júr­gen bir suraqty qoısam dep edim. Osy jurttyń birazy sizdi Stalın­niń qabyldaýynda bolǵan deıdi, endi bireýler bolǵan joq degendi aıtady. Osynyń túıinin óz aýzyńyzdan estisek» dep emeýrin tanyttym. Baý­keń oılanyp otyryp: «Odan beri birtalaı ýaqyt ótti ǵoı. Bul týraly ol kezde aıtýǵa múlde bolmaıtyn edi, endi aıtýǵa bolady», dep oqıǵany baıan­daı jóneldi. Dastarqan basynda otyrǵan jurt ne aıtar eken degendeı bar zeıinin Baýkeńe qadady.

«Men soǵystan keıin áskerı akademııada oqydym. Biz oqyǵan akademııa basshysy armııa generaly Zaharov meni bir kúni óz kabınetine shaqyrdy. Barsam, qasynda bir ma­ıor otyr eken. Akademııa basshysy maǵan qarap: «Joldas Momyshuly, aldyńyzda turǵan maıor myrzamen birge Kremlge barasyz!» dep aıtty. Alǵash ne úshin eken dep ses­kenińkirep qalǵanymmen, kelistim. She­ginerge jol joq edi. Maıorǵa erip, qaptaǵan tekserýden ótkennen keıin, Stalınniń qabyldaýyna kirdim. Maıor sonda qaldy. Stalınniń áıgili Poskrıobyshev degen kómekshisi qarsy aldy. О́ńi óńmenińnen ótetin susty adam eken. Stalınniń kabınetine alyp kirdi. Ol kisi bólme ishinde árli-berli júr eken. «Otyryńyz» dep oryndyqty nusqady. Men otyrdym. Kóz qıyǵymen sholyp ótti de menen «Momyshýly, eto kak Azer­baıdjanskıı ýǵly?» dep surady. Men ornymnan turyp: «Tak tochno, tovarısh Stalın» dedim. «Ný ladno, sadıtes, mne dolojılı chto vy zanımaetes v akademıı, horosho, zanımaıtes, do svıdanııa» dep qolymdy alyp qoshtasty. Bar bolǵany osy, kezdesý bir mınýtqa tolar-tolmas ýaqytta óte shyqty. Men shyǵyp kettim. Akademııa basshysy bul kezdesý qupııa kúıde qalý kerektigin eskertti. Men osy kúnge deıin sol kezde ne úshin shaqyrdy eken dep kóp oılanam. Múmkin, kitaptarym shyǵyp, áskerdegi ataǵym qulaǵyna jetken soń, «óńi-basy kim eken, kav­kazdyq pa, azıat pa, bet-júzin kóreıin» dep shaqyrǵan bolýy kerek»,  dedi Baýkeń sózin túıindep. Sál kidirgen soń, kúlip qoıyp, «Mojet byt, Mamashvılı me eken?» dep oılaǵan shyǵar», dep áńgi­mesin jalǵady. Dastarqan basynda batyrdyń óz aýzynan órbigen osy áńgime qulaǵymyzda erekshe qalyp qoıypty.

Sol kúni batyr Baýkeń aq das­tarqan ja­ıyp, kóldarııa kóńilin tanytqan úı ıeleri Áskerbek Abaev pen Nurshagúl Jabaevaǵa rıza­shylyǵyn bildirip, batasyn berip edi. Qyzyr qonyp, qut-bereke dary­ǵan kıeli shańyraqtan odan keıin de qonaq úzilgen emes. Osy bir qut­­ty shańyraqta kóptegen mem­leket jáne qoǵam qaı­rat­ker­i, qan­shama qabyrǵaly qalamger, zııaly qaýym ókilderi men óner maıtalman­dary qonaq bolǵan eken. Osyǵan qarap halqymyzdyń «Batamenen el kóge­rer, jańbyrmenen jer kógerer», «Bataly er ary­mas» deıtin bátýaly sózdi tegin aıt­paǵanyn osydan-aq anyq ańǵaramyz.

Osy maqalany jazyp otyrǵanda ómir shirkinniń qalaı ótip bara jat­qanyna taǵy bir kóz júgirttim. Qazir jasym 87-ge keldi. Qarap otyrsam, bul jas esikti ashyp-japqandaı kóri­nedi. Osy jyldar ishinde qandaı jaǵ­daılardy kórmedim, ómirdiń tát­tisin de, ashysyn da bastan ótkiz­dik, oǵan táýbe, rızamyn. Sol tarıhı sýretke, Baýyrjan Momyshuly men maı­danger jazýshy Ázilhan aǵalarmen sýretke túskenimizge 40 jyl bolypty. Ekeýi de baqılyq bolyp ketti, jatqan jer­leri jaıly bolsyn. Onyń ústine Baýyr­jan aǵa­myzdyń 110 jyldyǵy ótti.

Búginde bárimiz qushaqtasa sýretke túsip, batyr Baýkeńmen dastar­qandas bolǵan sol bir shýaqty shaq ta es­telikke aınalyp qala berdi. Dese de, sondaǵy batyr aǵamyzdyń bol­mysy, Ázil­han kókemizdiń áserli áńgi­mesi, jaqsylarmen bas qosqan keleli kezdesý, jyly júzdesý kó­ńil­den qalaı óshsin?! Synaptaı syrǵyǵan ýaqyt deıtin qudiretke toqtam joq. Zamana kóshi ilgeri jyljı beredi, býyn almasady, ur­paq órbıdi, zaman ózgeredi. Ásem ýaqyttyń áserin jetkizetin osyn­daı estelikter baspasóz arqyly tarıh­qa qattalyp, bolashaqqa ún qatsa deımin.

Bekbolat TURYSJANOV,

zeınetker

Almaty oblysy