«AZıIа» aqıqaty

Til syndyryp, saýatymyzdy ashqannan bilim berý salasynyń bárinde de negizinen orys ádebıeti men mádenıetine basa nazar aýdarylyp, tól muramyz shetqaqpaı qalyp, ulttyq qaınaryn izdegen bizdiń býyn eldiń rýhanı tynys-tirshiligindegi kez kelgen jańalyqqa qulaǵyn túrip, eleńdep jatty.

Jalǵyz meniń ǵana emes, óliara shaqta ózgeristi kútken jastardyń elik kóńilin eleńdetip, seńniń qozǵalýyna sebepker bolǵan qazaq aqynynyń dúnıeni dúrliktirgen eńbeginiń sol jyly qolyma túskeni oıyma oralyp otyr. Almatynyń shetindegi qara bazardan alyp-satarlarmen saýdalasa júrip tutas bir stıpendııamdy qıyp alǵan kitabymnyń aty – «AZıIа», avtory – Oljas Súleımenov edi.

Eldi eliktirgen eńbek júz myń danamen basylyp shyqsa da Kremldiń pármenimen saýda oryndarynan tárkilengen kitap, aınalasy eki-úsh aı ishinde dıssıdent atanǵan orys qalamgerleri Ivan Býnınniń «Qarǵys atqan kúnder», Dmıtrıı Merejkovskııdiń «Qaıta tirilgen Qudaılar», Varlam Shalamovtyń «Kolyma áńgimeleri» taǵy sol sekildi keńestik senzýra «tutqyndaǵan» týyndylarynyń qataryn tolyqtyrdy. Sábıdiń kámpıtke qumarlyǵyndaı, tyıym salynǵan dúnıeni oqýǵa eldiń yntyzarlyǵy qaı zamanda da kúshti. Endeshe, kún uıasyna qonýǵa taıanǵan jalqyn keshte jurttan jasyrynyp oqıtyn kitapty júregi lúpildep qolyna ustaǵan mendeı jany názik romantıktiń qandaı uly sezimniń lázzatyna batqanyn aıtpaı-aq túsinetin shyǵarsyz.

«AZıIа»-ny qolǵa túsirgenime bárinen buryn ákem qatty qýandy. Máz-meıram bolyp, kózderi kúlimdep, syrtqy muqabasyn qyzyqtap, maǵan meıirlene qarady. Oqyp-bilgenimdi jurtqa jaıa berýimniń qajeti joq ekenin eskertýdi de umytpaı, «ýaqyty kelgende bárin óziń túsinesiń balam» dep basymnan sıpaǵany esimde.

Orysshaǵa saýatty anamnyń aqshamnan keıin basymyzdy qosyp, tisimiz batpaıtyn kúrdeli tustaryn táptishtep túsindirip, «AZıIа»-ny daýystap oqyp berýi men kitapty satyp alǵan qyrkúıek aıynda qara shańyraǵymyzdaǵy qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Keıbir tusyna kelgende ákem tańdanysyn jasyra almaı «Oljekeńniń bilmeıtini joq qoı, bilmeıtini joq» dep basyn shaıqap, súısinip qoıady.

Shamamen eki aptada kitap oqylyp bitti. Irgeli zertteýdiń sońǵy paraǵyn jaýyp, tynysymyzdy alǵan soń ákem maǵan «AZıIа» jaryq kórgennen keıin Oljastyń daýǵa iligip, basyna qaýip-qaterdiń qara bulty tóngenin áńgimelep berdi. Orys shovınızminiń dertine shaldyqqan máskeýlik ǵalymdar 10 saǵat boıy útir-núktesine deıin qaldyrmaı kitapty talqylap, qyzdy-qyzdymen aqyndy «halyq jaýy» dep tanyp, tipti atý jazasyna kesý kerek degendi aıtyp tantyǵan. Qazaqstannyń birinshi basshysy Dinmuhamet Qonaevtyń shataq iske aralasyp, arasha túsýiniń arqasynda ǵana aqyn «ajaldan» aman qalǵan. Dımekeń kitapty alyp, Brejnevke kórsetip, onda eshqandaı ultshyldyq aram pıǵyldyń bir mysqaldaı da izi joq ekenin dáleldep, basy bálege qalǵan aqyn taǵdyryna balapanyn qorǵaǵan torǵaıdaı shyryldap, arasha túsipti.

Qııalymdy terbetken juldyzdy túnniń bir ýaǵyna deıin ákemmen áńgimelesip, talaı-talaı qupııalardyń túndigin túrip, tereńinde jasyrynǵan jumbaq syryna qanyqtym, «búlikshil» aqyndy burynǵydan da beter jaqsy kóre túsip, júzin kórip suhbattasýdy armandadym.

Qalany qarańǵylyq qaljyratyp, tún tynyshtyǵyna qaraı boısynyp, marǵaý mysyqtaı maýjyrap ketkenimen, myna áńgimeden soń uıqym shaıdaı ashylyp qoıa berdi. Mektepte júrgende bir oqyǵannan kóbeıtý kestesindeı jadymda jattalyp qalǵan aqyn óleńderin ishimnen quran aqtarǵandaı kúbirlep oqyp, ózgeler túgil, ózim de túsinbeıtin tátti sezimniń besiginde balqyp baramyn. Kóńilimdegi kóbelek oılar dúnıeniń jalǵandyǵyn umytqyzyp jiberip, qııal áleminde qańǵyrtyp qoıdy.

Mne ýdıvıtelno: kogda ıa vesel,

chto nı potrebýetsıa – vsıo daıýt,

kogda zahochetsıa ýnylyh pesen,

mne ıh s velıkoı radostıý poıýt.

Byvaıý rad, ı vse –

byvaıýt rady,

ıa ýbegý, ı vse za mnoı v kýsty.

Kogda v jarý ıa vıjý dno Ýrala,

mne kajetsıa, chto vse morıa pýsty.

I potomý, kogda kocheve vymanıt

vsıo moıo plemıa, –

ıa odın pashý,

kogda nıkto ne smeet slova vymolvıt,

mne rot zavıajýt –

ıa stıhı pıshý.

Iá, bul ádiletsizdikke jany tózbeı, aqyndyqtyń qynabynan qylyshtaı sýyrylǵan Mahambettiń óler aldyndaǵy jany alqymyna tirelgendegi sońǵy sózi. «Jurttyń bári shyndyqty aıtýdan qoryqqan zamanda, aýzymdy býyp tastasa, men óleń jazamyn» degendi ajalmen arpalysyp jatyp aıtý úshin, minezden bólek úlken júrek kerek.

Ne degen maǵynasy tereń uly sózder! Ne degen júrek jutqan batyrlyq! Aqyndyqtyń aqıqatty aıtqannan asqan qandaı bıik maqsaty, asyl muraty bolýy múmkin. Janymdy bir oqyǵannan sıqyrlap, kóńil kúıimdi jylandaı arbap alǵan Oljastyń osy bir ǵajaıyp óleńinen naǵyz batyrlardyń boıynda ǵana bolatyn órshildiktiń rýhyn sezetinmin. Ishki túısigim meni aldamapty. Jetinshi atasy Abylaı han áskeriniń oń qanatyn basqarǵan Oljabaı batyr bolyp shyqty. О́z ákesi Omar qazaqtyń tuńǵysh kavelerııa polkinde ofıser qyzmetin atqaryp, 1937 jyly jala jabylyp, ıtjekkenge aıdalyp ketip, Krasnodar aımaǵyndaǵy Norılsk lagerinde áıgili túrkitanýshy ǵalym Lev Gýmılevpen birge otyryp, keıin atý jazasyna kesilipti.

Jesir qalǵan sheshesi ýaqyt óte kele belgili jýrnalıst Ábdýálı Qaraǵulovty jolyqtyryp, turmysqa shyǵady. Oljas­tyń qaıratker tulǵa, azýly aqyn, oıshyl qalamger, bilikti ǵalym bolyp qa­lyptasýyna ógeı ákesiniń zor yqpaly tıip, bala kúninen ony saýattylyqqa, jaýapkershilikke, eńbekqorlyqqa baýlyp tárbıelepti.

Negizgi mamandyǵy geolog eken. KazMÝ-diń geologııalyq barlaý mamandyǵyn úzdik dıplommen bitirip shyqqan soń Máskeýdiń A.M.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtyna oqýǵa túsken. Alaıda qazaqtardy keleke qylǵan orys stýdentterimen tó­belesken sotqarlyǵy úshin oqýdan shy­ǵaryp jiberipti...

Qabat-qabat úılerdiń shamdary són­genine qaramastan, ákemniń ertegiden de tátti áńgimesinen keıin uıqym úrkek qoıandaı qashyp, anam aınadaı jaltyratyp súrtip qoıǵan terezeden túsken aı sáýlesine telmirip, qııalym shartarapty sharlap ketti. Qylyshynan qan tamǵan totalıtarlyq júıeden qaımyqpaı, múıizi qaraǵaıdaı orys ǵalymdaryna qarsy shyqqan aqyn erligine tamsandym. Keýdemdegi japy­raqtaı júregim janyma tynyshtyq bermeı dúrsildep, «AZıIа»-ǵa arasha túskisi kelip judyryǵymen keýdemniń qaqpasyn qaıta-qaıta urady. Áıtkenmen, ataǵy dardaı otandyq ǵalymdarymyz da oǵan bolysýǵa qaımyǵyp, tilderi kisendelip otyrǵan qysyltaıań shaqta shyndyqqa shól­degen mendeı paqyrdyń ádiletke arashashy bolýǵa kúsh-qaıraty jete qoıar ma eken. Shirkin-aı, ǵaıyptan taıyp osyndaı bir múmkindik týa qalsa, halqymnyń tarıhyn, mádenıetin, ádebıetin joqqa shyǵaryp jatqan mıǵulalardyń betinen alyp, aǵymnan aqtarylyp, Oljasty qorǵap, ózim biletin aqıqattardy aıtyp-aıtyp tastar edim, qoryqpaı. Kóńilderin kóń, kózderin shel basyp, «qazan tóńkerisine deıin qazaqtarda mádenıet te, ádebıet te bolǵan emes» dep tól tarıhymyzǵa topyraq shashyp júrgenderge toıtarys bersem, uly armanyma qol jetkizgendeı bolmaımyn ba.

Bir qyzyǵy, kókten suraǵanym jerden tabylyp, ondaı múmkindik týyp, mazamdy alyp, janymnyń tynyshtyǵyn buzǵan uly armanymnyń aldaǵy kúnderi oryndalatynyn men sol túni múlde bilgen joqpyn.

* * *

1985 jyly orys halqynyń HII ǵasyrda dúnıege kelgen dep aıtylyp júrgen jazba eskertkishi «Igor joryǵy týraly jyrdyń» 800 jyldyǵy Keńes Odaǵynda keń kólemde atalyp ótetin boldy. Árıne mundaı eleýli oqıǵadan elimizdegi eń iri joǵary oqý orny S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń de syrt qalmaı, ǵylymı konferensııalar uıym­dastyrýǵa bilek sybana kirisetini aıtpasa da túsinikti. Birge oqyp júrgen stýdentterden oryssham kósh ilgeri bolǵandyqtan ba, bizdiń kýrstan mereıtoıǵa qatysty baıandama jasaý mindeti meniń moınyma júkteldi. «AZıIа»-ny oqyp shyqqannan keıin qyzyǵýshylyǵym oıanyp, daýly taqyrypty eshkimge bildirmeı zerttep, ondaǵan kitaptar men ǵylymı basylymdarda jaryq kórgen júzdegen maqalalardy sholyp shyqqandyqtan konferensııada sóz sóıleýge qýana-qýana kelistim. Biraq ýnıversıtet usynysynan bas tartyp, óz erkimmen «Podlınnost slovo o polký Igoreve» degen kúrdeli taqyryptyń qulaǵyna syrǵa taqtym.

Túpnusqasy órtenip ketip, A.Mýsın-Pýshkın jazyp alǵan kóshirmesi ǵana qalyp, bizdiń zamanymyzǵa jetken orystyń ejelgi eposy tóńiregindegi daý-damaı HIH ǵasyrda bastalyp, qyzýy bir basylmaı kúni búginge deıin jalǵasyp keledi. 1801 jyly nemis tarıhshysy Avgýst Shleser epostyń al­ǵashqy basylymynyń jaryq kórýine oraı maqala jazyp, ejelgi orys eskertkishiniń túpnusqalyǵyna kúmán keltirgennen beri bastalǵan aıtys-tartys jyldan-jylǵa órtteı órship barady. Áıgili eposty polıak tiline tárjimalaǵan aqyn Sıprıan Godebskıı, Máskeý ýnıversıtetiniń professory M.Kachenovskıı da shyǵarmanyń HII ǵasyrda jazylǵanyna baılanysty kóńilderin qytyqtaǵan kúmándaryn jasyra almaı, shyndyqtaryn aıtty.

1812 jyly jazba eskertkishtiń qol­jazbasy Máskeýdegi órtte saý tamtyǵy qalmaı janyp ketkennen keıin kúdiktiń qara bulty burynǵydan beter qoıýlana tústi. Alyp-qashpa áńgimeler týyp, eposqa qatysty daý-damaı jańasha sıpat aldy. Kachenovskııdiń shákirti I.Belıkovtiń «Nekotorye ıssledovanııa «Slova o polký Igoreve» zertteýindegi boljamdar talas-tartystyń otyna maı quıa túsip, O.Senkovskıı sııaqty bedeldi ǵalymdarǵa deıin skeptıkterdiń yńǵaıyna jyǵyldy. Kúmándanýshylarǵa qarsy shyqqandardyń ishinde M.Pogodın, S.Shevyrev, M.Maksımovıch, D.Dýbenskıı, P.Stroev, I.Davydov, M.Katkov, tipti orystyń uly aqyny A.Pýshkın de bolyp, shyǵarmanyń túpnusqalyǵyn dáleldeýge bar kúshterin saldy.

1852 jyly V.Ýndolskıı tuńǵysh ret «Igor joryǵy týraly jyrmen» uqsastyǵy kóp HV ǵasyrdyń jazba eskertkishi «Zadonshınanyń» mátinin ja­­rııalaǵan soń kúmándanýshylardyń qa­­tary ájeptáýir seıilgendeı bolǵan. Alaı­da 1890 jyly fransýz slavısi Lýı Leje ǵylymı ortada talas týǵyzyp kele jatqan epostyń «Zadonshınanyń» negizinde jazylǵan shyǵarma bolýy yqtımal ekendigi týraly boljamyn jasady. Lejeniń aıtýynsha, bul jyr halyqtyq týyndy emes, bertinde jazylǵan bilikti mamannyń tól shyǵarmasy.

Ǵalymdardyń daýyl kúngi darııanyń tolqynyndaı alasurǵan talas-tartysy HH ǵasyrda da tolastaǵan joq. Qaıta burynǵydan da beter kúsheıip, sharyqtaý shyńyna jetti. Orystyń uly sýretkeri Lev Tolstoı jyrdyń jalǵan týyndy bolýy ábden múmkin ekenin tilge tıek etip, ony Kraledvorsk qoljazbasymen (Slavıan ádebıeti men folklory salasyndaǵy jalǵan qoljazba) salystyrdy.

1938 jyly ataqty ǵalym Andre Mazon men onyń jaqtastary fransýz slavısi A.Vaııan, emıgrasııadaǵy orys fılology B.Ýnbegaýn men aqyn M.Gorlın, bolgar ǵalymy M.Arnaýlov, japon slavısi R.Kısakııdiń jazba eskertkishtiń túpnusqalyǵyna kúmán keltirgen serııalyq maqalalary birinen soń biri jaryq kórdi. 1940 jyly professor Andre Mazon jyrdy zerttegen kitabyn shyǵaryp, onyń Ossıannyń poetıkasyna eliktep jazylǵan shyǵarma bolýy yqtımal ekeni týraly oıyn bildirdi. Belgili ǵalymnyń pikirinshe, mundaı jalǵan eposty qoldan jasaý qajettiligi Ekaterına hanshaıymnyń jeke basynyń abyroıyn asqaqtatý, orys otarshyldarynyń Qyrym men Galısııany ózderine qosyp alý quqyǵynyń bar ekenin dáleldeý maqsatynan týǵan.

Árıne jyrdyń túpnusqalyǵyn dá­leldegisi kelgen orystyń ataqty ǵa­lym­dary aýyzdaryn ashyp, aı baǵyp otyr­ǵan joq. Asyl muralarynyń HII ǵa­syrdyń týyndysy ekenin dáleldeýge qul­shyna kirisken ǵalymdar R.Iаkobson, A.Isachenko, E.Lıaskıı, A.Solovev, P.Bısıllı, I.Golenıshev-Kýtýzov, V.Adrıanova-Perets, N.Gýdzıı, D.Lıhachevtar kúmán­daný­­shylarǵa toıtarys berip, pikir-talas­tyń kórigi burynǵydan beter qyzyp ketti.

О́kinishke qaraı, keıbir keńestik ǵalym­dardyń eńbekterinen keıin bul má­se­le ıdeologııalyq baǵytqa bet bu­­ryp, ǵylymıdan góri saıası sıpat aldy. Mádenıet salasyndaǵy solaqaı ıdeologtardyń pikirine súıensek, «Igor joryǵy týraly jyr» – orys pen keńes halqynyń maqtanyshy, endeshe oǵan kúmán keltirý lenındik qundylyqqa qarsy shabýylmen para-par býrjýazııalyq áreket. Kóne jyrdyń jaýlaryna qarsy kúres qatty qarqyn alyp, jazalaý naýqany kúsheıgendikten qyzyl ımperııanyń qaharynan qaımyqqan ǵalymdar endi bul taqyrypqa qatysty oılaryn abaılap aıtýǵa kóshti. Mine, osyndaı keńestik ıdeo­logııa ǵylym salasyna da tizesin batyryp, óktemdigin júrgizip turǵan óliarada epos týraly óz oıyn aıtqan bir úlken ǵalymnyń eńbegi men orystardyń kóbi jyǵa tanı qoımaıtyn bir qazaq aqynynyń jaryq kórgen kitaby jurttyń kóńilinde beıbit kúnde jarylǵan bombadaı áser qaldyrdy.

1963 jyly jazba eskertkishti zerttep júrgen orys ǵalymy A.Zımın aıaq-astynan «jaýlarynyń» jaǵyna shyǵyp, sóz sóıleıdi. Eposty jan-jaqty zerttep, tekstologııalyq jumys jasaǵan ǵa­lym Lenıngradtaǵy Pýshkın úıindegi áı­gili baıandamasynda «Igor joryǵy týraly jyrdyń» HII ǵasyrda emes, «Zadonshınanyń» negizinde, keıingi ǵasyrlarda jazylǵan shyǵarma ekenin málimdedi. Baıandamashyny tyńdaýǵa jınalǵan ǵalymdardyń eshqaısysy da Zımınniń dálelderine qarsy ýáj aıta almaı, aýyzdaryna qum quıyldy.

Áıtkenmen, ǵylymı ortada dúrligis týǵyzǵan oqıǵadan keıin Keńes Odaǵy kommýnıstik partııasynyń ıdeologııalyq bólimi Zımınniń konsepsııasynyń saıası qaýipti ekenin málimdep, ǵalymǵa qatań eskertý jasalyp, baıandamashynyń materıaldaryn jarııalaýǵa senzýralyq ty­ıym salyndy.

On jyl ótken soń qazaq aqyny Oljas Súleımenovtiń tartysty taqyrypqa ara­lasyp, óz boljamyn jasaýy taǵy da eleýli oqıǵaǵa aınaldy. Kútpegen jerden ol «AZıIа» kitabynda kóne epostyń eki tildi oqyrmanǵa arnap jazylǵan, qos tildi meńgergen, ıaǵnı orysshamen birge túrki tilin de jaqsy biletin avtordyń shyǵarmasy bolýy yqtımal ekendigi týraly joramalyn jarııa etip, ejelgi orys qaınarlarynan ondaǵan mysaldar, júzdegen dálelder keltirdi.

Burynǵy tarıh ǵylymy dalalyqtar men tatar-mońǵol basqynshylyǵy kezinde orys tiline túrkilerdiń eki-úsh qana sózi endi degendi jaǵy talmaı aıtýmen kelgen edi. Al Oljas bul kitabynda orys tiliniń enshisindegi kóptegen sózdiń túrk tilinen alynǵanyn óz turǵysynan dáleldep, «Igor joryǵy týraly jyr» eposyndaǵy kózge kórinbeıtin tıýrkızmder týraly másele kóterdi. Bodandyǵynda bolyp, ústemdigin júrgizýge daǵdylanǵan «jabaıylarǵa» joǵarydan qarap úırengen reseılik akademıkterdiń qazaq aqynynyń aýzynan mundaı jańalyqty estigende ashý-yzalary kelip, qandary qaınady.

Shyn mánisinde Oljas Súleımenovtiń aıtyp otyrǵan sózderiniń qısyny bar-tyn. Til de hımııalyq elementter sııaqty mádenı baılanystardyń, soǵystardyń, saıası jáne ekonomıkalyq qarym-qatynastardyń arqasynda udaıy ózgeriske ushyrap otyrady. Mysaly, koreı tiliniń 75 paıyzy qytaıdiki, al fransýz tiliniń 25 paıyzy arab sózderi ekeni dáleldengen. Endeshe, «Igor joryǵy týraly jyr» eposyndaǵy kóptegen sózdiń túrki tilinen alynǵanyna qatysty qandaı kúmán týýy tıis. Tipti bul epos orys aqynynyń emes, túrk shaıyrynyń jazba murasy bolýy da yqtımal ǵoı. Baıandamamdy daıyndaý barysynda áıgili týyndy túrki halqynyń kóne zamanda týǵan madaq jyry emes pe eken degen oıǵa berilip ketken kezim de boldy.

Ǵylymı konferensııaǵa men bar ynta-jigerimdi salyp daıyndaldym. Oqytýshylardyń dárisin tyńdap bola salysymen, tústen keıin jol-jónekeı tamaǵymdy ishe salyp, birden Ortalyq kitaphanaǵa tartamyn. Taqyrypqa qatysty dúnıelerdi jazdyryp alyp, kitaphana jabylǵanǵa deıin tapjylmaı otyryp, ǵylymı eńbekterdi, jýrnaldardy, tipti orys aqyny Igor Shklıarevskııdiń eposty aýdaryp shyqqan sol jyldary jasaǵan tárjimasyna sheıin oqyp shyqtym. Qazaq aqyndary Berqaıyr Amanshın men Nesipbek Aıtovtyń eposty ana tilimizge aýdarǵan tárjimasymen de tanystym.

«Igor joryǵy týraly jyr» eposynyń 800 jyldyǵyna arnalǵan basqosýda biraz jurt tóbe kórsetti. Tómengi, joǵary kýrs­tyń belsendi stýdentteri de qatysty. Maǵan sóz konferensııa aıaqtalar kezde tıdi. Júregim dúrs-dúrs soǵyp, qobaljyp kettim.

Ǵylymı otyrysta kóne jyrdyń tup­nusqalyǵyna qatysty máselelerdi ǵana qozǵaýym kerek ekenine qaramastan, baıandamamnyń sońyna taman taqyrypty basqa jaqqa buryp ákettim. Sheshilip sóılep, Oljas Súleımenovtiń «AZıIа»-syn qorǵap, kókeıimde júrgen oılarym­dy aıtyp-aıtyp tastadym. Qyzdy-qyz­dymen orystyń múıizi qaraǵaıdaı ǵalym­darynyń eńbegin synap jiberippin. Qazaq mádenıetine Reseı nemese Eýropa ǵalym­darynyń kózimen ǵana qaraýdyń qate ekenin aıttym. Konferensııaǵa amalsyzdan kelip, qal­ǵyp-shulǵyp otyrǵandardyń ózi basyn kóterip alyp, meniń sózime tańyrqaı qaras­ty.

– О́z halqynyń mádenıeti men ádebıetin kótere otyryp, ózge halyqtyń ádebıeti men mádenıetin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy,  dep sózimdi aıaqtap oıymdy túıindedim. Sony aıtýym muń eken ýnıversıtettiń biraz muǵalimderi qıturqy saýaldar qoıa bastady. Meniń aldymda sóılegenderge qur qol shapalaqtaı salǵan. Konferensııa aıaqtalǵanda kózildirik kıgen bir oqytýshy qasyma keldi de:

– Baıqa, bala! Ákeńe senip júrsiń be? Jańaǵy seniń aıtyp otyrǵan sózderiń oıynshyq emes. Nege qarsy shyǵyp otyr­ǵanyńdy sen sezbeıtin sııaqtysyń, – dep qatań eskertý jasady.

Bálkim, mundaı konferensııalardyń sol kezde kóp ótkeninen be, álde áli jas qoı dep aıady ma, áıteýir meniń sózderime eshkim erekshe kóńil bólip, sońy daýǵa aınala qoıǵan joq. Degenmen, tumaýdaı jabysyp, tamaǵymdy jybyrlatqan shyndyqty aıtyp salǵanymmen, áldekimder másele kóterip, oqýdan shyǵaryp jibere me degen kúdik kúni boıy kóńilimnen ketpeı qoıdy.

* * *

Orys eposynyń 800 jyldyǵy Keńes Odaǵynda dúrkirep toılanǵannan beri de otyz jyldan astam ýaqyt óte shyǵypty. Ol kezderi men áli on segizge de tolmaǵan jas jigit bolsam, aty ańyzǵa aınalǵan aqynnyń sol tusta elýden endi asqan shaǵy eken. Búgin Oljas Súleımenov 85-ke tolsa, men aqıyq aqynnyń sol mezgildegi jasyna endi kelip otyrmyn.

Shashasyna shań juqpaı óte shyqqan otyz jylda talaı dúnıe ózgerdi. Búgingi tańda biz túgil, álemge aty shyqqan, múıizi qaraǵaıdaı ǵalymdardyń ózderi «AZıIа»-da aıtylǵan sózderdiń aqıqat ekenin mo­ıyndap jatyr. Bul – jalǵyz aqynnyń ǵana emes, ulttyń da uly jeńisi. О́ıtkeni qazir biz Oljastaı tulǵalarymyzdyń arqasynda ulttyq tarıhymyzdyń tamyry tym tereńde jatqanyn, sonaý yqylym zamannan beri memlekettiligi qalyptasqan el bolǵandyǵymyzdy maqtanyshpen aıdaı álemge jar salyp aıta alatyn dárejege jettik.

Amangeldi KEŃShILIKULY