Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń sózimen aıtqanda, qazaq halqynyń taǵdyry búginde tarıh tarazysynda tur. Sondyqtan da keshegi kómeski jyldardyń kómbesin aqtaryp, sherli zamannyń shejiresin tarqatýdan, tasada qalǵan tulǵalarymyzdy tanyp-bilýden utarymyz kóp. О́ıtkeni áli de bolsa eńbekteri el nazaryna ilinbeı, arhıv qorlarynda qalyp qoıǵan qaıratkerlerimiz jeterlik.
Osyndaı arystarymyzdyń biri – óz zamanynyń orny bólek azamaty, halyq aǵartý, jýrnalıstıka salasynda, jalpy qoǵamdyq-saıası ómirde óz izin qaldyrǵan, I.Jansúgirov, B.Maılın, J.Aımaýytov, M.Jumabaev, S.Seıfýllın syndy Alash zııalylarymen etene aralasqan Seıilbek Úsenov.
Shymkenttegi qazirgi Q.Sypataev atyndaǵy mektepte bilim bergen ol B.Momyshuly, Á.Tájibaev, Q.Saǵyndyqov syndy arda azamattardyń alǵashqy ustazy bolǵan. 1932-1934 jyldary «Sosıaldy Qazaqstanda» bas redaktordyń orynbasary, tilshiler bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin atqarǵan.
Seıilbek Úsenov 1905 jyly Syrdarııa oblysynyń Shymkent ýezi, Sarykól bolysynda aýyl muǵaliminiń otbasynda dúnıege kelgen. 1917 jyly Shymkenttegi birinshi satyly mektepke qabyldanyp, keıinnen muǵalimder daıarlaıtyn úsh aılyq kýrsty támamdaıdy. 1920-1923 jyldary jalpy pedagogıkalyq tehnıkýmda bilim alsa, 1925 jyly Tashkenttegi Qazaq pedagogıka ınstıtýtyn bitirip shyǵady.
Seıilbek Úsenovtiń sońǵy qyzmet istegen jeri – Petropavl qalasy. 1936-1937 jyldary Soltústik Qazaqstan oblystyq gazetiniń redaktory bolǵan. 1937 jylǵy 4 qarashada «halyq jaýy» degen aıyppen tutqyndalǵan. El úshin, urpaq erteńi úshin bar ǵumyryn arnaǵan azamat «kontrrevolıýsııalyq uıymǵa belsendi múshe boldy» degen aıyppen atý jazasyna kesilgen. Tek 1959 jyly 23 naýryzda oǵan qatysty qylmystyq is toqtatylyp, birjolata aqtalǵany jóninde málimet bar.
S.Úsenov – qalamgerligimen de, qaıratkerligimen de ult bolashaǵy, urpaq erteńi úshin ólsheýsiz eńbek sińirgen, áli de taǵdyry beımálim tulǵalardyń biri. Onyń «Lenın týy» gazetiniń redaksııasyna kelýi soltústik óńir baspasózine jańa bir lep, tyń serpin ákelgen sııaqty. О́ıtkeni gazet keı sátte keńestik senzýranyń qatań súzgisinen de ebin taýyp shyǵyp, ult múddesin kózdeıtin materıaldar toptamasyn úzdiksiz berip otyrýdy dástúrge aınaldyrǵan. Sebebi sol kezdegi basylymdardyń kópshiliginiń, ásirese oblystyq deńgeıdegi gazetterdiń, negizinen jergilikti bıliktiń resmı málimetterimen-aq bet toltyrýǵa daǵdylanǵany, ózekti máselelerdi kótere bermegeni belgili. Bul qalyptasqan qaǵıdany Seıilbek shama-sharqynsha buzǵanǵa uqsaıdy.
Olaı deýimizge S.Úsenov redaktorlyq etken tusta gazette bir ǵana «Redaksııaǵa hat» aıdary boıynsha júzdegen synı maqalanyń úzbeı jarııalanýy negiz bolyp otyr. Máselen, «Lenın týynyń» 1937 jylǵy 21 qazandaǵy №243 nómirinde «Eskerýsiz qalmasyn», «Taýar oborotynyń plany nege oryndalmaıdy?», «Tutynýshylardyń talaby eskerilsin», №244 sanda «Qazaq kolhozdaryna qatynasty orys tilinde jiberedi», «Sot úkimi oryndalsa eken», «Maskúnemdikke tyıym salynsyn!», «Tıisti shara qoldaný kerek», «Adam dárigeri qashan keledi?», №246 sanda «Gazet dabyly aıaqsyz qalmasyn», «Mal kútimine jaýapsyz qaraıdy», t.b. túıtkildi taqyryptardy ózek etken mańyzdy materıaldar basylymnyń betalysyn baıqatyp, baǵytyn aıqyn kórsetip tur deýge bolady.
Sóz joq, gazettiń shyndyqqa qumarlyǵy, til máselesine nemquraıdy qaramaı arasha túse beretindigi, aqıqattan attaýǵa jol bermeıtindigi jergilikti bılikke, «halyqtar dostyǵyn» qalqan etken orystandyrý saıasatyn júrgizýshilerge unaı qoımaǵan bolar. Munyń ózi S.Úsenovtiń «halyq jaýy» degen aıyppen tutqyndalýyna yqpal etken bolýy ábden múmkin. Ol tutqyndalysymen, gazet jaýapty redaktordyń orynbasary Moldabekovtiń basshylyǵymen shyǵyp otyrǵan. Sol jylǵy gazet betteri «halyq jaýlaryn» áshkereleıtin tapsyryspen jazylǵan maqalalarǵa toly. Sondyqtan da qýǵyn-súrgin kezeńiniń shyndyǵyna qanyǵyp, keńestik bıliktiń shynaıy bet-beınesin taný úshin arhıvte saqtalǵan baspasózdi paraqtap shyǵýdyń ózi jetkilikti sııaqty.
«Keńes ókimetine qarsy áreket jasaýshy» degen jalpyǵa belgili aıyppen tutqyndalǵan S. Úsenovtiń de atylǵanǵa deıingi 1 jylǵa jýyq ýaqytta tartqan azaby men kórgen qorlyǵyn aıtyp jetkizýdiń ózi qıyn. О́tpeli saıasat uranshysyna aınala almaǵan azamattyń artyndaǵy jalǵyz tuıaǵy Sálim Úsenov bul týraly óz jazbasynda: «1937 jyl edi. Biz ol kezde Soltústik Qazaqstanda, Petropavl qalasynda turyp jatqan bolatynbyz. Ákemiz S.Úsenov oblystyq gazette redaktorlyq qyzmette. 12 aqpanda sheshemiz 26 jasynda qaıtys boldy. Artynda úsh kishkene bala qaldyq. Farıda, Qalıma jáne men. Ákemiz kúni-túni jumysta, bizben birge ájemiz qalatyn. Ol kisi anamyzdyń ornyna ana boldy. Biraq bizdi budan da aýyr kúnder kútip tur eken. Kúzdiń sýyq túniniń birinde – men bul kúndi ómir-baqı esten shyǵarmaımyn: 1937 jyly qarasha aıynyń 3-inen 4-ine aýǵan shaǵynda bizdiń úıge «qara quzǵynmen» NKVD-dan (Ishki ister halyq komıssarıaty) bir top adam saý etip keldi. Olardyń bireýi, shamasy bastyǵy bolýy kerek, ákeme «jınal» dep belgi berdi. Biz, balalary, úrpıip, kózimiz sharasynan shyǵyp, ne bolǵanyn túsinbeı jylap, ákemizdiń qol astyna tyǵylyp, ony qushaqtap turyp qalyppyz. Sol kezde álgilerdiń bireýi bizdi julyp alyp, edenge bir-aq laqtyryp kete bardy. Bólmeden shyǵa bere ákemiz bizge qarap: «Men qaıtyp kelemin», dep shyǵyp ketti. Biraq sol ketkennen qaıtyp oralmady.
Araǵa birneshe kún salyp, bizdi de «halyq jaýynyń» balalary retinde alyp ketti. Bizge endi osyndaı aıdar taǵyldy. Bizdi ákelgen Elızavetkına Balalar úıinde 3-12 jas aralyǵyndaǵy balalar kóp eken. Men qaryndastarymnan kóz jazyp qaldym, olardy basqa jaqtarǵa alyp ketti. Bizdiń ájemiz sońymyzdan birneshe ret kelip, jolyǵýǵa esh múmkindik tappaı, qaqpanyń syrtynda birneshe saǵat boıy qaraýyldap, bizdi bir kórýge zar bolyp, syrtta tosyp júredi eken. Keıinnen ájemiz ótken kúnderdi eske alyp, «sol kezdegi balalardyń shyrqyraǵan daýsyn áli kúnge deıin umyta alar emespin», dep egilip jylap alatyn. Sodan bizdi, bir top balany topyrlatyp poıyzǵa salyp alyp ketti. Qaıda? Belgisiz. Bizge eshkim eshteńe aıtpaıdy. Al biz kózimiz jasqa tolyp, jylap-syqtap, joldyń ózin ázer kóretinbiz. Birneshe kún, birneshe tún uzaq jol júrip, aqyr sońynda Reseıden bir-aq shyqtyq. Meni Orynbor oblysynyń Novoorsk Balalar úıine ornalastyrdy», dep zulmat jyldar zobalańyn sanasynda qaıta jańǵyrta otyryp, taǵdyrdyń teperishin tartýdaı tartqan áýlettiń áýpirimmen keshken ǵumyrynyń azap pen mazaqqa toly bolǵanyn kúrsine otyryp jetkizedi. О́ziniń jazýyna qaraǵanda, Sálim Úsenulyn 1942 jyldardyń shamasynda Adamovka kentindegi Qurmanovtar otbasy asyrap alady. Ol osy úıdiń tól balasyndaı bolyp, qysqa ǵumyrynda ári Qurmanov ári Úsenov ekenin eshqashan esten shyǵarmaǵan.
Al elimizdiń Ulttyq qaýipsizdik komıteti Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha departamentiniń qyzmetkeri jergilikti basylymda jaryq kórgen «Taǵdyr tálkegine túskender» maqalasynda saıası qýǵyn-súrgin naýqanynyń talaı jazyqsyz jannyń taǵdyryn tálkek etip, ásirese jýrnalıster qaýymyn qýǵyndaý erekshe beleń alǵanyn arhıv qujattaryna súıene otyryp aıtyp beripti. Ýaqyt óte kele sarǵysh tartsa da bir adamnyń ǵumyry syıyp ketetin bul qujattardyń qundy ekendigi daýsyz. Osynaý maqalada 1937 jyly «Lenın týy» (qazirgi «Soltústik Qazaqstan») gazetiniń redaktory Seıilbek Úsenov, gazettiń aýyl sharýashylyǵy bóliminiń basshysy Jaqııa Ýaqbaev, gazettiń Aqqaıyń (burynǵy Beınetker) jáne Presnov (Jambyl) aýdandaryndaǵy menshikti tilshileri Ǵabbas Begeev pen Hasanbaı Sahabınniń qylmystyq isterine, olardyń ómirbaıandary men jasaǵan «qylmysyna», kýágerlerdiń sózderine, úshtiktiń úkimine baıyppen úńilseńiz, úreı jaılaǵan qoǵamnyń shyndyǵyna birshama qanyǵýǵa bolady. Máselen, 1937 jyly qamaýǵa alynyp, tek bir jylǵa taıaý ýaqyttan keıin, ıaǵnı 22 qyrkúıekte NKVD «úshtiginiń» sheshimimen «Japon barlaýynyń jansyzy» bola júrip, «ulttyq fashıstik uıymnyń múshesi retinde Keńes ókimetine qarsy gazet betterinde dıversııalyq-zııankestik jumys júrgizdi» degen jalǵan aıypty arqalap, 25 qyrkúıekte túngi saǵat 23.55-te atylǵan S.Úsenov te, joǵaryda atalǵan J.Ýaqbaev ta, t.b. ult zııalylary da, shyndyǵynda keńestik ákimshil-ámirshil júıege qaltyqsyz qyzmet etse de, «ókimetke qarsy nasıhat taratqany» úshin qýdalandy. Osylaısha, ultty zııaly qaýymynan aıyrý úderisi toqtaýsyz júrdi. Sonyń saldarynan qazaq ádebıeti men óneri, mádenıeti men tarıhy, t.b. salalar kóptegen talanttarynan aıyryldy. Eldi rýhanı daǵdarys jaılady. Árkim qara basynyń amandyǵyn oılap, «halyq jaýlaryn» áshkereleý jumysy múlde basqasha sıpat aldy. Muny belgili ǵalym Qulbek Ergóbek Júsipbek Arystanuly týraly «37-shi jylǵy bas redaktor» maqalasynda ashyp kórsetken.
Búkil ǵumyryn qazaq baspasózine arnap, 1937 jyly «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory qyzmetin 1938 jyldyń mamyryna deıin atqaryp, sol jyly «halyq jaýy» retinde ustalyp, kóp jyl Sibirde aıdaýda bolǵan qart qalamger: «...Budan talaı jyl buryn bastan ótkergen azapty sapardy búgin qaıtalap saralap aıtyp shyǵý maǵan ońaı emes. Alaıda keıingi urpaqtyń esinde júrý úshin, qatelikter qaıtalanbaý úshin de, biz bastan keshken zulmat oqıǵalardy keıingi urpaqqa aıtyp ketýge tıispiz. Maǵan deıin Ilııas Qabylov, О́tebaı Turmanjanov, Sultan Lepesov qamalǵan. Olar jan dostarym edi. Meniń qyzmet ornym jeldiń ótindeı jer-tin. «Halyq jaýlaryn» áshkereýshiler kóbeıip ketti. Gazet qyzmetkerleriniń sál kemshiligin jipke tizetin ádet paıda boldy. Materıal bassań – naqaqtan kisi kúıedi. «Nege bastym?» dep janyń kúızeledi. Maqala baspaıyn deseń, neshe túrli áńgime týady. «Qamalǵandarmen aýyz jalasqan» deıtin boldy. Eki ottyń ortasynda júrip jattym. Jalaly materıaldar jaqsy adamdar jaıynda. Janym ashıdy. Ondaı dúnıelerdi baspaýǵa tyrystym. Belsendi báleqorlardyń tegeýrini shydatpaı barady. Endi materıaldyń birin basyp, birin tyǵyp qoıatyn boldym», degen eken.
Soǵan qaraǵanda, saıası qýǵyn-súrginniń qurbany bolǵan S.Úsenov syndy tulǵalar sol 1937 jyldarda gazette bas redaktorlyq ete otyryp eki ottyń ortasynda qalǵandaı ekiudaı kúı keshken sekildi. Bir jaǵynan olar keshegi qalamdas, múddeles, rýhanı jaqyn áriptesterin qısynsyz qaralaý naýqanynyń qanjyǵasyna baılap berýge qımaı, olardy «áshkerelep» gazet betine tapsyryspen maqala jarııalaýǵa qaýqary jetkenshe qarsylyq tanytýǵa tyryssa, ekinshi jaǵynan «japtym jala, jaqtym kúıemen» aıqaıǵa attan qosyp jabyla «jaý» izdegen ásirebelsendilerdiń jasandy aıyptaýlaryna qarsy tura almady, el ishin jaılaǵan úreı men úrkinshiliktiń aldyn alamyz dep ózderi de «halyq jaýlaryn túp-tamyrymen qurtý» terrorynyń tuzaǵyna ilindi. Bul sózimizge S.Úsenov 1937 jyly basshylyq etken «Lenın týy» gazetinde jarııalanǵan «Jaýdyń uıalastary komsomoldan qýyldy», «Jaýdyń syry nege ashylmaıdy?», «Birlik» kolhozyndaǵy jaýlardyń zııankestigi», «Jasyrynǵan jaýlardyń bet perdesin jyrtý kerek», «Qurmanálınniń quıyrshyqtary Esil aýdanynda áli bar», «Ultshyl-fashısterdiń kolhozdaǵy qaldyǵy», «Halyq jaýlarynyń» jyrshysy Maldybaev partııadan shyǵaryldy», t.b. sansyz maqalalar dálel.
Rasynda da, «Ar jazasy – bar jazadan aýyr jaza» dep zańǵar jazýshymyz Muhtar Áýezov aıtqandaı, joǵaryda aty atalǵan Júsipbek Arystanulynyń da, Seıilbek Úsenovtiń de kúnshilderdiń kúná arqalaǵan, talaı tulǵany naqaqtan-naqaq kúıdirgen tatymsyz maqalalaryn baspaýǵa sharasy da qalmaı, talaı uıqysyz túnderin qamyǵýmen, qan jylaýmen, kúńirene kúrsinýmen ótkizgeni anyq. Tipti jazalaý mashınasy basqany bylaı ysyryp qoıyp, basylym qyzmetkerlerine qyrǵıdaı tıe bastaǵanda ózderine de tyqyr taıanǵanyn olar da sezgen bolýy kerek.
Keńestik júıeniń qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan S.Úsenov jaıynda arhıvten de birqatar málimet tabylyp otyr. Máselen, Ishki ister mınıstrligi Soltústik Qazaqstan oblysynyń Ishki ister departamenti arnaıy memlekettik arhıvten alynǵan №0976 arhıvtik anyqtamada tutqyndalýshy S.Úsenovten tintý barysynda mynadaı qujattardyń alynǵandyǵy rastalǵan: AE №644131 serııaly tólqujat, S.Úsenovtiń atyna berilgen №1563891 partııalyq bılet, 110 betten turatyn aıyptalýshynyń jeke is paraǵy, 14 dana qoıyn dápter, 6 dana fotosýret, Qazaqstannyń 15 jyldyǵyna arnalǵan tósbelgi, №89221 «Braýnıng» tapanshasy 7 patronymen, túrli mazmundaǵy 6 kitap, qoljazbalary saqtalǵan 1 papka.
Bir ókinishtisi, qalamgerden tárkilengen bul jazbalardyń kópshiligi arhıv qorlarynan tabylmaı otyr. S.Úsenov «Ádebıet maıdany» jýrnalynda da syn janryna talmaı qalam terbep, birtalaı aqynnyń jańa jınaqtaryna óz kózqarasyn bildirgen. Olardyń qataryna «Ádebıet maıdanyna» shyqqan «Qaskeleń týraly», «Qýat týraly», t.b. eńbekterin jatqyzýǵa bolady. «Qýat» poemasy – Ilııas Jansúgirulynyń shyǵarmasy. Ol 1932 jylǵy 7 qarashada «Sosıaldy Qazaqstannyń» №257 nómirinde basylǵan bolatyn.
Jalpy, Seıilbek Qazaqstan Jazýshylar Odaǵy basqarmasynyń aıyna bir shyǵatyn kórkem ádebıet jańa syn jýrnaly sanalatyn «Ádebıet maıdany» jýrnalymen qarym-qatynasyn eshqashan úzbegen. Ilııas Jansúgirov shyǵarmasyna syn jazsa da, daýylpaz aqynnyń dara qoltańbasyn jazbaı tanyp, synshyǵa tán beıtaraptyq tanytyp, udaıy ádebı orta arasynda jyly pikir bildirip otyrǵan. Onyń ult zııalylaryna degen osyndaı ustanymy jazyqsyz jazaǵa ushyraǵan kezinde ózine qosymsha aıyp retinde taǵylǵanyn da búginde arhıv derekteri rastap otyr.
Soltústik Qazaqstan oblysy NKVD tergeýshileriniń qoldan qurastyryp, oıdan shyǵarylǵan qujattarynda aıyptalýshy S.Úsenov óziniń kontrrevolıýsııalyq uıymnyń belsendi múshesi bolǵanyn, osy uıymnyń basshysy Quramysovpen baılanysyn úzbegenin «moıyndaıdy». Alaıda bul qujatta S.Úsenovtiń qoly qoıylmaǵan. Ári ol osynaý jazbasynda ózimen birge qyzmet atqarǵan áriptesteriniń eshqaısysynyń atyn atap, túsin tústemegen. Eshkimdi aıyptamaǵan. Kerisinshe, óńirdegi beldi gazettiń aýyr júgin birge kóterisip, talaı synda shyńdalǵan bazbir áriptesteri «halyq jaýy» retinde S.Úsenovtiń ústinen jalǵan kýálik etip, pendeshilik áreketterge barǵan. Osylaısha, Soltústik Qazaqstan oblystyq NKVD basshysy P.S.Panovtyń uıǵarymymen, J.Shaıahmetov, Rafıkovtardyń kelisimimen S.Úsenov Petropavldyń abaqtysyna jabylady. Alaıda qalamgerdi jáne de basqa jazyqsyz jandardy jazaǵa ushyratqan sol Panovtyń ózi de qyzmetinde óreskel zań buzýshylyqtarǵa jol berip, aıyptalýshylarǵa aıýandyq ádister qoldanǵany úshin kóp uzamaı qyzmetinen alynyp, 1939 jyly atý jazasyna kesilgen.
El úshin aıanbaı eńbek etken Seıilbek Úsenov syndy ardaqty azamattardy ulyqtaý, olardyń ult muraty jolyndaǵy janqııarlyq eńbegin jurtshylyqqa jarııa etý, sol arqyly jas urpaqty ultjandylyqqa baýlý – basty paryzymyz.
Seıdehan ÁLIBEK,
tarıh ǵylymdarynyń doktory
