Joqtaýshysy joq jazýshy

Bireý biler, bireý bilmes Ramazan Toqtarov – Kereký óńiriniń týmasy. 1935 jyldyń 13 qyrkúıeginde Pavlodar qala­synda dúnıege kelgen. Kereký ja­taq­tarynyń kóne jurty – ataqty «Kazkraıdyń» qazaǵy. Demek, qarapaıym qısynǵa salsaq, onyń joqtaýshysy – Pavlodar óńiri. Bul muqym qazaqqa ortaq qalamgerdi menshiktep otyrǵanymyz emes. Endigi aıtylatyn áńgime ıakı másele Pav­lodar oblysynyń bıligine qatysty bol­ǵandyqtan, mán-jaıdy birden anyqtap alaıyq degen nıet qana.

О́kinishke qaraı, boıynan qýat ketkenshe qazaq ádebıetine qaltqysyz qyzmet etken Ramazan Toqtarovtyń esimi de, eńbegi de eleýsiz, eskerýsiz qa­lyp otyr. Qalamgerdiń ómiri men shy­ǵar­mashylyǵy aldymen óziniń týǵan ól­kesinde nasıhattalyp, dáriptelýi kerek. Alaıda ádebıet pen ónerdiń osy bir jazylmaǵan zańdylyǵynyń Ramazan Toqtarovqa qatysy joqtaı kórinedi. Áıt­pese, qalamgerge týǵan shaharynan bir kóshe áldeqashan berilýi kerek edi ǵoı...

– Sońǵy on jylda Pavlodar óńi­rinde Ramazan Toqtarovqa qatysty tań­daı qaqtyrar aýqymdy shara uıymdas­tyrylǵan emes. Iá, Buqar jyraý atyndaǵy oblystyq ádebıet jáne óner mýzeıinde, jazýshy bilim alǵan Abaı atyndaǵy №10 gımnazııada irili-usaqty sharalar ótkizilip turady. Biraq oǵan oblys bıligi, óńirdiń mádenıetine jaýapty sheneýnikter mańyz bermegen soń, qatardaǵy kóp dúnıeniń biri bolyp qala beretini taǵy ras. Jazýshy Pavlodarda týyp, erjetse de, ómiriniń kóp bóligin Almatyda ótkizdi. Bálkim, Ra­mazan Aıypulynyń bar «aıyby» da sol shyǵar deısiń. Biraq ár romanynan týǵan ólkesin qalys qaldyrmaıtyn qalamgerdi qalaısha elemeýge, eskermeýge bolady?! «Ertis muhıtqa quıady» degen romany arqyly Ertis ózenine qarasózden eskertkish qoıǵan qalamgerdi qalaısha qurmettemeske?! Soǵan qaraǵanda pavlodarlyq sheneýnikter Ramazan Toqtarovtyń kim ekenin áli bilmeı júrgen sekildi. Áıtpese, jazýshynyń jan dosy Qalıhan Ysqaq aıtqandaı, Ramazan Toqtarov «tutas bir óńirdiń tarıhynan bastap búgingisine sheıin óziniń kórkem shyǵarmalaryna azyq etken» qalamger ekenin oqyrman jaqsy biledi, – deıdi Pavlodar qalasynyń turǵyny, mádenıet pen óner janashyry Almaz Hasenov.

Ramazan Toqtarov – qazaq ádebıetindegi áıgili «bes tapaldyń» biri. «Bes tapalǵa» Ramazan Toqtarov, Qalıhan Ysqaq, Saıyn Muratbekov, Ákim Tarazı jáne Qabdesh Jumadilov jatady. Olar – bir zamannyń tólderi, dos-jar bolǵan adamdar. Jazýshylar arasynda «tapal» atalǵanymen, ádebıettegi oryndary tym bıik!

Ramazan Toqtarov Almatydaǵy Shet til­der ınstıtýtynyń fransýz tili fa­kýl­tetin támamdaǵan. Eńbek jolyn Pav­lodar oblystyq «Qyzyl tý» (qazirgi «Saryarqa samaly») gazetinde bastaǵan. 1958-1960 jyldary «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazeti men «Mádenıet jáne turmys» (bertińgi «Parasat») jýrnalynda jumys istegen. 1964 jyldan Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda ádebı keńesshi, «Jazýshy» baspasynda aǵa redaktor, bólim meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan. 1989-1997 jyldary respýblıkalyq «Juldyz» jýrnalynda bas redaktordyń orynbasary bolyp eńbek etti. 2000 jyldyń 12 jeltoqsanynda Almaty qalasynda qaıtys boldy. 2002 jyly Pavlodardaǵy «Baspa úıi» ǵımaratyna memorıaldy taqta ornatyldy.

Onyń qazaq ádebıetinde eń kóp roman jazǵan jazýshylardyń biri ekenin joǵaryda aıttyq. Ramazan Toqtarovtyń qalamynan «Baqyt», «Ertis muhıtqa quıady», «Tulpardyń syny», «Jerdiń úlgi­si», «Ǵasyr nany», «Sýsamyr», «Tań­baly jarǵaqtyń qupııasy», «Jendet», «Baqytty quldyqtyń aqyry», «Abaı­dyń jumbaǵy» sekildi romandar týǵan. «Abaıdyń jumbaǵy» úshin Memlekettik syılyqqa ıe boldy. Budan bólek, halyq­aralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń ıegeri. Onyń romandary – oqyrman qaýym­nan joǵary baǵa alǵan kesek dúnıe­ler.

– Jazýshy Ramazan Toqtarovtyń esimi bizge jas kezimizden tanys. Shyǵar­malaryn qalt jibermeı oqydyq. Ásirese «Baqyt», «Ertis muhıtqa quıady», detektıv janryn­daǵy «Tańbaly jarǵaqtyń qupııasy», «Abaıdyń jumbaǵy», «Baqyt­ty quldyq­tyń aqyry», «Biteý jara» degen romandary qoldan-qolǵa ótip oqy­latyn shy­ǵarmalar edi. О́kinishke qaraı, qaı­tys bolarynyń aldynda ǵana alǵan Mem­lekettik syılyqtyń qyzyǵyn, ıgi­ligin kórý jazýshyǵa buıyrmady. Ol kisimen 1983-1985 jyldary Más­keý­degi Gorkıı atyndaǵy ádebıet ıns­tı­týtynyń joǵary ádebı kýrstarynda birge oqydyq. Ol proza bólimi, men poezııa bólimi boıynsha bilim aldyq. Eki jylda aǵa-ini retinde óte jaqsy aralastyq. Aqjarqyn, kóńilinde kiri joq jan bolatyn. Kúndelik júrgizetin edi. Ádebıetke birge kelip, birge úles qos­qan dostarynyń bári – kileń klassıkter. О́zi de sol bıikten tabyldy. Onyń shyǵarmalary únemi oqýlyqtarda júredi. Shyǵarmashylyǵy ǵylymı, dıplomdyq jumystarǵa, dıssertasııalarǵa arqaý bolyp keledi. Fransýz tilin jetik biletin. Fransýz romandarynyń qyr-syryn zert­tep, Gıýstav Flober sııaqty uly klas­sıkterdiń úlgisin úırengen. Sol mekteptiń úlgilerin qazaq prozasyna ákelip, sińirdi. Ádette biz fransýz shyǵarmalarymen orys tili arqyly tanyssaq, ol túpnusqadan tikeleı oqıtyn. Basqa jazýshylardan basty ereksheligi de sol edi. Osyndaı asa kórnekti jazýshyǵa týǵan ólkesinde, Pavlodar qalasynda bir kósheniń buıyrmaýy, bir mekemege esiminiń berilmeýi – úlken kemshilik. Bıylǵy Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy qar­sańynda osy bir olqylyqtyń orny tolady degen senimdemin. Pavlodar qalasy kósheleriniń birine Ramazan Toqtarovtyń esimin berý bastamasyn Qazaqstan Jazýshylar odaǵy qoldaıdy jáne ózgelerdi de qoldaýǵa shaqyrady, – dedi Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, aqyn Ulyqbek Esdáýlet.

Rasynda da, maqtaýǵa emes, maqtanýǵa turarlyq Ramazan Toqtarovty óz deń­geıinde dáripteı almaý – Pavlodar ob­lysynyń, Pavlodar qalasynyń bas­shylyǵyna úlken syn. Muny óńir ıdeo­logııasyndaǵy kemshilik dese de bolady. Táýelsizdikke deıin pavlodarlyq qalam­gerlerdiń arasynan Qalıjan Bekhojın men Muzafar Álimbaevtyń Memlekettik syılyqqa ıe bolǵanyn jaqsy bilemiz. Al táýelsizdik alǵaly beri Memlekettik syılyq bir ǵana kerekýlik qalamgerge buıyrdy. Ol – Ramazan Toqtarov.

– Erekshe nazar aýdaratyn taǵy bir másele  –  R.Toqtarov Pavlodar oblysynyń aýyl-aýdandarynyń birinde emes, oblys ortalyǵynda – Pavlodar qalasynda týyp, erjetken. Bizdińshe, orysy kóp qalanyń qazaǵy bola tura, qazaq tiliniń qazynasyn boıǵa sińirý – úlken erlik. Basqa-basqa, ózi týyp-ósken Pavlodar qala­synan dál Ramazan Toqtarovqa áli kúnge deıin bir kósheniń buıyrmaı ke­lýi aqylǵa syımaıdy. Almatyda Rama­zan Toqtarov atyndaǵy kóshe bar. Al Pav­lodarda joq. Paradoks! Sondyqtan oblys ortalyǵyndaǵy revolıýsıoner Lýnacharskııdiń kóshesin Ramazan Toq­tarovtyń atyna berý kerek dep esepteımiz. Birin­shiden, ol – «Kazkraıdyń» qazaǵy. Al Lýnacharskıı kóshesi osy «Kazkraıdyń» aýmaǵynda ornalasqan. Ekinshiden, R.Toqtarov «Ertis muhıtqa quıady» degen eki kitaptan turatyn romany arqyly Ertis ózenin tarıhta qaldyrǵan qalamger. Biz usynyp otyrǵan kóshe dál osy Ertis ózeninen bastalady. Demek, osy bir úndestikti buljytpaı saqtaý mańyzdy. Buıyrtsa,  aldaǵy ýaqytta dál osy kósheniń basyna Ramazan Toqtarovtyń Ertis ózenine qarap turǵan eńseli eskertkishin de or­natýǵa bolady. «Kóshe berý kerek» eken dep qalanyń kez kelgen buryshynan usy­na salý orynsyz. Onyń ústine Ramazan Toq­tarov kózi tirisinde Lýnacharskıı kóshe­simen «Saryarqa samaly» gazetiniń redak­sııasyna kele jatyp qasyndaǵy árip­testerine «Túbinde osy kóshe meniń atymmen atalady» deıdi eken. Demek, bul jazýshynyń da ishki armany, – deıdi jergilikti ólketanýshy Serik Zańov.

Osy oraıda, Ramazan Toqtarovtyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaýǵa qatysty birneshe usynys aıtýdyń jóni kelip tur. Birinshiden, jazýshynyń kóptomdyq shyǵarmalar jınaǵyn basyp shyǵaratyn ýaqyt keldi. Qazir kitap dúkenderinde Ramazan Toqtarovtyń kitaptary satylmaıdy. Sebebi shyǵarylmaıdy, basylmaıdy. Kitaphanalardaǵy kitaptary qol­dan qolǵa ótip tozǵan, ábden eskirgen. Son­dyq­tan jazýshynyń kóptomdyq shyǵar­malar jınaǵyn shyǵarý – ýaqyt talaby. Bul sharýa qarajat jaǵynan qymbatqa tús­se, «Abaıdyń jumbaǵy», «Ertis muhıt­qa quıady», «Baqytty quldyqtyń aqyry» sekil­­­di romandaryn jeke-jeke basyp shy­ǵarý qajet.

Ekinshiden, Ramazan Toqtarovtyń kúndelikterin jaryqqa shyǵarý kerek. Ol ómirboıy kúndelik jazǵan adam. «Temir tár­­tipke engizgen, qandaı jaǵdaıda da qa­za qylmas bir ádeti sol, jumysqa kelgen be­tinde kúndelik jazýǵa otyrady. Qanyna siń­gen hobbıi, mashyq qylǵan máneri, aýyryp kele me, kóńilsiz kele me – qaıtkende de jarty saǵat kúndelik jazbaı Ramaǵań jaı­lana almaıdy», deıdi aqyn Qorǵanbek Aman­jol. Rýhanııatymyz, ádebıetimiz úshin osynaý qundy dúnıelerdiń izdeýshisi joqtyqtan áli murty buzylmaı turǵany ókinishti. Jazýshy ómirden ótkende bul kúndelikteri 54 tom dápterdi quraǵan eken.

Úshinshiden, Ramazan Toqtarov atyndaǵy pro­zashylar baıqaýyn uıymdastyrǵan du­rys. Osylaısha, jazýshyny eske ala otyryp, búgingi qalamgerlerdi yntalandyrýǵa bo­­lady. Qazaq ádebıetiniń qoryn tyń týyn­­­­dylarmen tolyqtyrýǵa jol ashylady.

Qoryta aıtqanda, Pavlodar qalasyn­daǵy kóshelerdiń biri Ramazan Toqtarovtyń esimimen atalýy kerek. Bul, birinshi kezekte, áldeqashan baqılyq bolǵan jazýshy úshin emes, Pavlodar qalasy úshin úlken abyroı bolmaq! Bul topyraqta Ramazan Toqtarovtaı talanttyń endi týar-týmasy belgisiz...