Roman jazǵy jaılaýdaǵy jurttyń beıqam da mamyrajaı tirshiligin, jumaq ómirdeı sezinetin sátin kelistire sýretteýden bastalǵan. Qazaqtyń ejelden qalyptasqan ulttyq salt-dástúriniń qaımaǵy buzylmaı, bar sán-saltanaty jarasqan sol salaýatty ómiriniń taban astynda qııýy qashyp, azaby men tozaǵy jalǵasqan qaraly jyldardyń baıany shyǵarmaǵa arqaý bolypty. Barsha qazaq halqynyń basyna túsken bul zulmat soǵys júrip jatqan jerdegi orys jaýyngerlerine oqtan pana bolatyn or qazý sııaqty qara jumysqa qazaq jastaryn mindettegen aq patshanyń mızam jarlyǵy edi. Eliniń erteńgi tiregi bolar órimdeı jastardyń bastaryn tirideı ólimge baılap soǵysqa jiberýdi qalamaǵan el-jurt, sol soıqan súrginniń taýqymetin tartatyndaryn bilgen soń táýekelge bel baılap atqa qonǵan. Zaısan oıazy S.Kýbıskııdiń keńsesiniń aldyndaǵy alańǵa jınalǵan jurtshylyqtyń atynan sóz alǵan oqymysty Abzaly Tonkın: buǵan deıin shuraıly qonysymyzdy, sýatty órisimizdi alǵandaryń azdaı, endi kelip jas urpaqty otqa baılamaqsyńdar. Oǵan endi kóne almaspyz. Qatyn patsha Ekaterına II-niń balalaryńdy soldatqa almaımyz degen ýádesin nege buzdyńdar dep jınalǵan jurttyń sózin jetkizgen. Onyń sózin qoshtap ári jalǵastyrǵan Álibaı mergen: shydamnyń da shegi bar. At jalyn tartyp mingen bozdaqtaryn jat el, bóten jerge aıdap aparyp, súıekterin kómýsiz qaldyrmaqshy qara nıetterine kóne almaıtyndaryn, namys úshin kúresip, týǵan jerdiń topyraǵyn jastanyp ólýge de daıar ekenderin aıtqan. Sol sol eken oıaz bastyǵy Álibaı, Abzaly bastaǵan, belsene qarsy shyqqandardy tizimge alyp, birtindep kózderin joıýdy qasyndaǵy jandaıshaptaryna tapsyrǵan.
Oıaz bastyǵy Kýbıskııdiń aram pıǵylyn jurtshylyq ta sezgen. Jıyn tarqasymen el jaqsylary jasyryn bas qosyp, aqyldasa kele arǵy bet – Shyǵys Túrkistanǵa qonys aýdarýǵa ýáde baılasqan. Orystyń ońaıshylyqpen shekara asyra koımasyn bile tura osyndaı sheshimge kelgen el aǵalary: ólsek te maıdandasyp baryp óleıik degen uıǵarymǵa uıysqan. Osy jerde jazýshy salǵyrttyq, boıkúıezdik saldarynan bodandyqqa kónip, júnjip júrip «orys pen qytaıdyń qolynan kelgen is – bizde ot qarý nege joq, mal qamymen júrip, ózimiz de mal bolyp ketken sııaqtymyz» degen Aqbaı bolystyń ashy da bolsa, jany kúıip, aqıqatyn aıtqan lebizin barsha qazaqtyń ózegin órtegen ókinishi ekenin eske salyp otyrǵanyn ańǵaramyz. Solaısha, bastaryn qısa da, namys jolynda jan pıda dep Álibaı mergen, Kúrkebaı batyr bastaǵan bir qaýym el arǵy betke kósh túzeýge táýekel etken.
Iá, bul ult tarıhyna kóz júgirtsek, shyǵystaǵy birer aýyl emes, kúlli qazaq eliniń basyna túsken aýyrtpashylyq ekeni belgili. On altynshy jyldyń oırany osylaı bastalyp, nebir qysyltaıań zamandy, taǵdyr taýqymetin tarttyrǵan tar kezeńdi bastap ótkere júrip te qazaq jurty qaıtadan el qataryna qosylyp, aqyry táýelsizdiktiń týyn tikti. Jazýshy bolsa, osy shyǵarmasy arqyly ata-baba armanyna qol jetkizýdiń uzaq ta azapty jolyn eske salyp, eldiktiń, erkindiktiń qadirin asqaqtata baǵalaý qajettigin sanamyzǵa sińirmek nıette. Osy oraıda azattyq jolynda qanshama qııamet-qaıym shekse de tózip, bereke-birlikterin saqtap, urpaqtarynyń búgingi bostandyqtyń qyzyq-qýanyshyna bólenip, baqýatty ǵumyr keship jatqanyna shúkirshilik deımiz.
Biz romanǵa jeli bolǵan oqıǵalardy qysqa qaıyryp otyrmyz. Al tizbeleı taratyp aıtar bolsaq áńgime uzaqqa sozylary sózsiz. О́ıtkeni shyǵarma on altynshy jyldyń dúrbeleńinen bastalyp, aýǵan eldiń otanyna oralýy, qazan tóńkerisi tusyndaǵy «aq» pen «qyzyldyń» arasyndaǵy aıqastyń lańy, ujymdastyrý naýqanyndaǵy asyra silteý syndy syńarjaq saıasattyń soıqandary, asharshylyqtyń arty úrkinshilikke ulasyp, shekaraǵa jaqyn aýyl turǵyndarynyń aýa kóshý kezindegi qyrǵynǵa ushyraýy, bas keıipker Álibaı mergenniń Keńes ókimeti tarapynan tergeýge alynyp, aqyry aqtalyp shyqsa da, óz eli ógeısite bergen soń amaly taýsylyp birjolata arǵy betke qonys aýdarýymen aıaqtalatyn romannyń aıtyp taýysa almaıtyn uzyn-sonar hıkaıalary jetkilikti.
El basyna kún týǵan qysyltaıań shaqta aq patshanyń aıtqanyn istep, aıdaǵanyna kóngisi kelmeı, tyǵyryqtan shyǵar jol tabýǵa tyrysqan jurtshylyqtyń ekiudaı pikiri ortaq uıǵarym jasaýǵa qıyndyq keltirgen. Sol sáttegi kúızelisten jany kúıingen bir aqylman aqsaqaldyń: «A, qudaı, bergenińe shúkir dep, ishkenge máz, jegenge toq bolyp júrgen tym buıyǵy, tym momyn ǵyp jaratqan Allaǵa renjimeseń, kimge nazyńdy aıtarsyń?!» degen ataly sózin jazýshy beker keltirip otyrǵan joq. Qazaqtyń jaratylysyndaǵy osynaý orynsyz kónbistigi men beıqam minezin minep, sol kesirli qylyqtan arylmaı el qataryna qosylý múmkin emestigin eskertýi dep túsiný kerek. Saıyp kelgende, bul ózi qazirgideı zaman ózgerip, qoǵam jańaryp jatqan almaǵaıyp kezde de sanada saralanyp, sabaq alatyn, ulttyń upaıyn túgendeýge kelgende salǵyrttyqqa salynyp, kónbistikke jol bermeı, kúreskerlik rýhty qasterleý, ultyńdy ulyqtaýdy megzep otyrǵan oıtalqy. Aıtyp aıtpaı ne kerek, jazýshy eń bastysy, qazaq qaıratyna minse kez kelgen aýyrtpashylyqty jeńetinine sendirip otyr.
Oıaz bastyǵy S.Kýbıskııdiń bı-bolystar men el aqsaqaldaryn shaqyryp alyp, Zaısanda alǵash jınalys ótkizgende sýrylyp ortaǵa shyǵyp, baýyr etimiz – baýyrlarymyzdy qorlap, qara jumysqa jibere almaımyz. Sóz osy dep taısalmaı toq eterin aıtqan Álibaı mergen ulyqtyń ishke kirip sóıleýge shaqyrǵanynan da bas tartqan joq. Aldap aparyp atyp tastaıdy, kelispe degen kópshiliktiń saqtandyrǵanynan da sekem alyp seskenbeı: qasha jónelsem bir meni ǵana emes, birshama jurtymdy qorqaq atandyrar, óıtip súıekke tańba túsirgenshe, nede bolsa kórip aldym deıtin mergenniń eldiń namysyn jyrtyp, qaısar minez tanytýy árıne, kópshiliktiń kúpti kóńiline demeý bolyp, táýekelge bel baılaýlaryna túrtki bolǵany anyq. Álibaı aqyry aıtqan sózinde turyp, el-jurtynyń kóshin bastap, aqyl-aılasyn asyryp, tótennen jol tabýǵa aıanbaı atsalysqan er azamattyń bolmysyn dáleldi dáıektermen kórsetken jazýshynyń sózderine rııasyz senip, rıza bolasyń. Almaǵaıyp zamanda alǵan betinen qaıtpaı, tar jol, taıǵaq keshý kezinde bir qaýym eldesin adastyrmaı, jandaryn saqtap qalýǵa septigi tıgen, óz qara basy qanshama azapqa tússe de, tózimdilik tanytyp, eline kóshbasshy bolǵan Álibaıdyń erligi men biliktiligin sonshama súıispenshilik sezimmen sýrettep shyqqan-aq. Bul tegi bir Álibaı emes, kúlli qazaq eliniń azattyǵy jolynda janqııarlyq erlikterimen, adastyrmas aqyldarymen jáne kóregendikterimen arqatirek bolǵan bozdaqtardyń ortaq bekzat beınesine sózben soǵylǵan eskertkish desek te bolǵandaı. Eliniń erkindigi, halqynyń bostandyǵy úshin jan aıamaı kúresken, tar kezeńde taǵdyr tolqyny ómirin talaı-talaı aýdaryp-tóńkerip, synaqqa salsa da azamattyq asqaq rýhyn saqtap qalǵan Álibaı mergenniń esimi Zaısan qalasynyń bir kóshesine berilipti. «Er esimi – el esinde» qalatynynyń jarqyn mysaly bul. Jazýshy osy shyǵarmasy arqyly búgingi bostan qazaq eliniń táýelsizdikke qalaı jetkendigi jolyndaǵy tarıhı shyndyqtyń boıamasyz bolmysyn kórkem sózben kestelegen romannyń mán-mazmuny osyndaı oı-tolǵamdarymen súısintedi.
Kádirbektiń keıipker beınesin somdaýdaǵy sony ádebı ádisi de kóńilge qonymdy. Mysaly, osy romanda Álibaıdyń adamı tulǵasyn tanytatyn onyń is-áreketteri ǵana emes. Onyń obrazyn, minezin, aqyl-parasatyn Álibaımen kúndelikti arasalyp-quralasyp júrgen adamdardyń pikirleri arqyly baǵalaýy sondaı jarasymdy. Sondaı-aq túıindi máseleni sheshýge qatysty óz oıyn ortaǵa salǵan sáttegi sózderiniń tórkinine mán berýi. Jazýshy oqyrman qaýymdy Álibaıdyń jan dúnıesindegi kisilik, adaldyq, týǵan eli men jerine degen sheksiz súıispenshilik syndy qasıetterin ashyp kórsetýdiń tıimdi tásilin tapqan. Onyń kisini ózi emes, ózgelerdiń baǵalýy arqyly sıpattaýy osy sózimizdiń dáleli. Romandy oqı bastaǵannan-aq Álibaıdy ózińe ishtartyp, beıne bir qııamettik dos tapqandaı júregiń eljirep, qýanysh sezimine bólenesiń. Júıesin tapqan sózdiń sıqyry men qýanyshy osyndaı bolsa kerek-ti.
Roman qazaq tarıhynyń belgili belesteri men halqymyzdyń basyna túsken qasirettiń sherli shejiresin shertken kórkem shyǵarma sheńberimen shektelip qalmaǵan. Sondaı-aq bul týyndynyń taǵy bir qundy qyry bar. Ol ejelgi qazaq etnografııasyna jetik jazýshynyń ulttyq qundylyqtarymyzdy táptishtep túsindirip, qısynyn keltirip, ret-retimen baıandap beretini der edik. Kádirbektiń kóne salt-dástúr, ádet-ǵurpymyzdy eske túsirip, jańǵyrta jazýy óte mańyzdy. Mazasyz mezgil, alasapyran ýaqyttyń ara-arasynda bolsa da quda túsý, qyz uzatý, shildehana, besikke bóleý, súndetke otyrǵyzý, at shaptyryp, balýan túsirip jatatyn oıyn-toılar, ómirden ótken kisige arnap as beretin, erýlik, qarýlyq, qymyzmuryndyq, jurtmaılar sııaqty ulttyq rásimderdi sıpattaı sýretteýin qyzyǵa oqısyń. Onyń bári qazirgi kezde umytyla bastaǵan soń da, jadymyzda jańǵyrtyp, búgingi býynnyń tálim alýyna arnalyp jazylǵandyǵy quptarlyq.
* * *
Jasymys tartsa da, qalamy muqalmaǵan qart jazýshynyń tól tarıhymyzdan syrt ashyp, jadymyzdy jańǵyrtqan shyǵarmasy tek osy romanmen shektelmeıdi. Kádirbektiń tarıhy taǵlymdy budan ózge de ózekti týyndylary barshylyq.
Jazýshynyń kezinde Memlekettik syılyqqa usynylyp, alaıda mináıi sebeppen joly kesilgen tuǵyrly týyndysy «Belasqan» romany edi. Bul el tutqasyn ustap, kisilikti is-áreketimen ataǵy shyqqan Qambar tóre men onyń tóńiregine toptasqan batyr, bı, qarapaıym adamdardyń ómir-taǵdyrlarynan syr tarqatyp, sonaý HIH ǵasyrdyń bas kezindegi qazaqtyń turmys-tirshiligin jan-jaqty qamtı jarqyrata jazylǵan shyraıly shyǵarmanyń baǵasyn asyryp turǵan eń aldymen onyń kórkemdik kestesi bolsa, sondaı-aq ulttyq salt-dástúrimizdiń, ádet-ǵurpymyzdyń ǵajaıyp sán-saltanatyn baıyptaı baıandap, aıshyqty sózben sýretteýi de keremet. Halqymyzdyń ótken zamandaǵy bolmys-bitimin kózben kórgendeı áserge bólep, qyzyqtyra oqylatyn romannyń oqıǵasy da qazaq tarıhynyń bir belesi.
«Jol» romany da Keńes ókimeti jańa ornap, bılikti qolǵa alǵan qysyltaıań kezde qıyrdaǵy aýylynan, oqý izdep Máskeýge attanǵan bes bozbalanyń taǵdyryn, ótken ómir men búgingi kúnniń sabaqtasa jalǵasqan ǵumyr jolyn baıandaıtyn arnaly týyndy. Roman oqıǵasy qos sala arqyly órbıdi. Birinshisi, bes talapkerdiń nebir qıyndyqtardy keshe júrip, kózdegen maqsattaryna qalaı jetkenderi áńgimelense, ekinshi salaǵa sol beseýdiń bireýi Jumannyń ómir joly arqyly qazaq qaýymynyń basynan ótkergen taǵdyr talaıy arqaý bolǵan. Shyǵarma ultymyzdyń shyrǵalań shaqtaǵy shyndyǵyn jerine jetkize sýrettegen tálimdi týyndy. Onda kúni keshege deıin jabyq taqyryp bolǵan náýbet naýqan – asharshylyq, ujymdastyrý, saıası qýǵyn-súrgin, qyrǵyn soǵys sııaqty zulmat jyldardyń jańǵyryǵy jáne qazirgi kezdiń boıamasyz shyndyǵy qatar baıandalǵan. Romannan baıaǵy bes jigittiń armandaryna jetse de, aqyr sońynda ekeýi jazyqsyz «halyq jaýy» atanyp, atylyp ketse, endi ekeýi keshegi qandy soǵystyń qurbany bolǵan. Tiri qalǵan Juman aqsaqal – ómiri qııan asý, qıyn joldardan bastalyp, eline eren eńbegi sińgen adal azamat atanǵan kisi. Alaıda onyń da ǵumyry ókinishpenen aıaqtalǵan. Jalǵyz uly Turardyń isti baıanyn, o dúnıege attanǵaly jatqan ákesinen áýeli kómek surap, artynan óziniń keshirilmes kúnásin moıyndap keshirim suraı kelgendegi aqsaqaldyń aıtqan sózi: «О́mir boıy ózgege ónege aıtyp, el basqarǵan, soǵan qaramaı jalǵyz uldy qatarǵa qosa almaǵan meniń qasiretim seniń ýaıymyńnan bekemirek bolar, balam. Qaıta seni tárbıeleýde jibergen aǵattyǵymdy kezinde kóre bilmegen meniń myna senen keshirim suraýym qajet bolar» degen ýáli pikiriniń astary kim-kimdi de oılantary sózsiz. Bilim alyp, eliniń tutqasy bolýǵa talpynǵan aǵa urpaqtyń ǵıbratty ǵumyry men keńshilik zamandaǵy búgingi jastardyń dúnıe-múlikke, baılyqqa qyzyǵyp, el aldynda abyroıy tógilip júrgenderiniń qyr-syryn ashyp jazyp, túıinen tálim alýdy oqyrmandar yqtııaryna qaldyrǵan shyǵarmanyń ónegesi ózgeshe ekendigi aıan. Jazýshynyń qazaq eli ómiriniń belgili bir kezeńiniń tarıhyn osylaısha kórkem kestelegenine rıza bolasyń.
Arman jetelep Almatyǵa kelgen, sodan oqýyn bitire salyp, baǵy janǵandary qalada qalyp, qyzmetke ornalasyp, alaıda óz úıleri bolmaı, shahardyń tórt buryshyn sharlap júrip, páter jaldap turyp jatqan qazaq jastarynyń ómir-turmysyna arnap jazǵan Kádirbek romanynyń ataýy «Biz qalada turamyz».
Sol jas otbasylardyń biri Seribaev Qýanysh tórt-bes márte qonys aýdaryp júrip aqyrynda úkimetten úı alady. Jastar gazetiniń qyzmetkeri, jas jazýshy Qýanysh oılana kele kezinde páter jaldap turǵan úı ıeleriniń ómirleri bir romannyń basty keıipkerlerine laıyq ekenin sezdi. Árqaısysynyń minezderi árqıly bolsa, taǵdyrlary da ózgeshe. Sóıtip páter qojalary bolǵan otbasylardyń qıly taǵdyrlaryn, oǵan qosa jańa alǵan úıindegi qońsylas kórshileriniń jaı-jaǵdaıy, ómirge kózqarastaryn qııýlastyra shejire shertken jazýshynyń bul romany da el ómiriniń eleýli belesin baıandaıtyn, tarıhta tańbalanyp qalǵan sátin kórkem sózge kóshirgen tosyn taqyryptyń tusaýyn kesken shyǵarma qataryn tolyqtyrdy.
Men jazýshy Segizbaıulynyń on san hıkaıattary men otyz-qyryqtan asatyn áńgimesin, esselerin taldap, tarazylamaq emespin. Taıaýda ǵana jaryqqa shyqqan «Taǵdyr tolqyny» budan burynǵy jarııalanǵan tórt romannyń jalǵasy ekenin eske salyp, jazýshynyń el tarıhynyń kezeńdi belesterinde ǵumyr keshken halqynyń qıly taǵdyryn órnektep, talaı tamasha shyǵarmalar jazǵanyn, onyń bári de qalyń oqyrmandarynyń kóńilinen shyǵyp, júrekterine jetkendigin aıtý edi. Qazaq halqynyń óziniń ómir jolyn, tól tarıhyn bilýge, odan tıisinshe taǵylym alýǵa tıisti ekendigine jol ashqan, seksen degen sırek buıyratyn arman jasqa aman-saý, shyǵarmashylyǵy da zar kúıinde jetken Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Parasat» ordeniniń ıegeri, kórnekti jazýshynyń el aldyndaǵy abyroı-bedeli bıik belesten kórinip, oqyrmanyn da, ózin de qýanta berýine tilek qosamyn. Jasaı bergin, jaqsy jazýshy, aıaýly azamat, eski dosym, Kádirbegim!
Qýanyshbaı QURMANǴALI,
synshy, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
