«1980 jyly biz ýnıversıtet bitirip kelgende Qajyǵumar Sháýeshekte bolatyn, dedi Almas Ahmetbekuly onyń túri-basyn kóz aldyna keltire otyryp. – Sońǵy ret qamaýǵa alynǵanǵa deıin Sháýeshek halqynyń joǵary deńgeıindegi derlikteı qurmetine ıe bolyp júrdi. Partııa jetekshilerinen bastap, qarapaıym azamattaryna deıin ol kisini Sháýeshek halqynyń sımvoly, Sháýeshek mádenıetiniń fenomeni retinde syılady. Biz Qajekeńniń úıine baram degenderdi ertip baramyz, qashanda esigi ashyq turady. Ol kezde «Qylmys» romanynyń eki kitaby 30 myń tırajben shyǵyp ketken. Búkil áńgimesi, suhbaty tek qana ulttyq múdde men ulttyq arman-murat qana bolatyn. О́zi orta boıly, juqa, aqquba kisi. Shashy aq, qyr muryndy, kózi ótkir, kelbetti, qarshyǵadaı. Tap-taza kıinip, tik júredi. Adamdarǵa tik qarap sóıleıdi. 1986 jyldyń jeltoqsanynda «Keńestik barlaý qyzmetimen birlesip, Shyńjanda «Úmit» degen partııa qurǵan, qazaqtardyń seperatıstik baǵyttaǵy qyzmetin uıymdastyrǵan» deıtin jalamen qamaýǵa alynǵan. Sodan keıin ol kisini kórmedim.
– Al endeshe, Jaınar, «kózimdi ashyp kórgenim» degendeı, ol kisiniń jaryq dúnıedegi jaryǵysyń. Qajyaǵańdy bireýmiz kórdik, bireýmiz kórmedik, bet-beınesin, bolmys-bitimin sen aıtshy onda.
– Almas aǵamyz aıtqandaı, juqaltań kelgen kisi bolatyn, – dedi Jaınar Qajyǵumarqyzy da irkilmeı. – Orta boıly, aqquba, shashy aq, «stýdent kezimde-aq aǵaryp ketken» dep aıtyp otyratyn, artyna qaraı qaıyra taraıtyn.
– Ustalyp ketken kezi esińde me? – Túski tamaq kezinde kóp adam kelip, úıdi aqtaryp-tóńkerip, eshqaısymyzben sóılestirmeı alyp ketti.
– «Shashyn artyna qaraı taraıtyn» degenińe qaraǵanda, túrmede otyrsa da sánqoı bolǵan ǵoı...
– Ol jaǵyn jibermeıtin endi. Kirpııaz, ár nársege uqypty. О́ziniń kitap bólmesine kirip ketse, tamaqqa shaqyryp alý qıyn bolatyn. Esimde qalǵany, sheshem ekeýmiz ár jyly tek abaqtyǵa baryp kóre alatyn edik. Betpe-bet otyryp, 20-30 mınýt sóılesemiz. 15 jyldyń 13 jylyn Úrimji túrmesinde ótkizdi. 2000 jyldary úıge qaıtty. 6 jasymnan stýdent bolǵanǵa deıin ákemdi jylyna bir-eki ret qana kórý maǵan da ońaı emes. Jan azabyn da, tán azabyn da tartyp, jetpistiń jýan ortasyna kelgendegi eńkish tartqan kezi kóz aldymda turady da qoıady.
– Eńbekqorlyǵy qalaı edi? Jazýdy qaı kezde jazatyn?
– Turmysta óte uqypty edi. Artyq uıqy, artyq tamaqtaný degen joq. Gıgıenalyq tazalyqqa óte qatty mán beretin. Aldyna kitaptaryn jaıyp tastaıdy, bireýine tıise almaımyz, ornyn aýystyrýǵa bolmaıdy. Túrmede jazǵandaryn qaǵaz qıyqtaryna jazǵan. Ony biz túrmeden alyp shyqqanbyz. Jazǵandaryn shıyrshyqtap orap, meniń jeńime salyp jiberedi. Bala dep meni teksermeýi múmkin. Emin-erkin kirip-shyǵa beremin. Úndemeı alyp shyǵamyn. Bala bolsam da ózimniń qýlyǵym bar. Kelgen soń negizgi jumysymyz sol qaǵaz qıyqtaryn retteý boldy. Anam qaıtadan kóshirip jazdy.
– Sol qaǵaz qıyqtaryndaǵy jazýlar endi kitap bolyp shyqty. Onyń jaıyn Almas Ahmetbekuly jaqsy biletin bolar. Almas, kitaptyń qalaı basylyp shyǵyp jatqanynan habardar me edińiz?
– Qytaıda 3 tomy shyqty, 2 tomy tarady. Úshinshisin baspadan jınap alyp órtep jiberdi. Baspahanada isteıtinderdiń qolynda muqabasy jasalmaǵan, tek túptelgenderi ǵana ketipti. Muqabalap úlgermeı, túptelip jatqanda bul kisi qamaýǵa alyndy.
– Qazaqstanda 6 tomdyqty qalaı shyǵardyq?
– Sháýeshekten shyqqan jazýshylar – bir shoǵyr. Solardyń ishinde eń úlken prozaık dep osy kisi men Qabdesh Jumadilovti aıtýǵa bolady. Jazǵandarynyń bárin Qabdesh aǵaǵa jibergen. Keıin Qabdesh aǵamyz Sháýeshekten kelgen biz sekildi azamattarǵa «mynany ne isteımiz?» dedi. Talǵat Mamyr, Asqar Jakýlın sekildi bir top azamat uıymdasyp, 6 tomdyq qoljazbany túgel qaıta tergizip, Qabdesh aǵamyz qaıtadan redaksııalap, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵyna ótkizip, ol jerde úsh jyldaı jatyp, sosyn Qabekeń memlekettik baǵdarlamaǵa kirgizip, 2009 jyly Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń janynan memlekettik tapsyryspen shyǵaryldy. Kólemi jaǵynan 6 tomdyq roman qazaq ádebıetinde joq. Alty tom boıy birinshi jaqpen baıandaıdy. Bir keıipker sóılep otyrady.
Osy alty tomdy oqyp shyqqannan keıin Orazbek Sársenbaev aǵamyz: «6 tom – qazaq ádebıetiniń asa aýqymdy qazynasy. Muhtar Áýezovtiń «Abaı jolynyń»
4 tomdyǵy qazaqtyń 50 jyldyq tarıhyn Abaı arqyly berse, myna 6 tomdyq qazaq dalasyna qyzyldar kelgennen bastap, taǵy da 50 jylyn qamtıdy» dedi.
– Kirispesinde Qabdesh Jumadilov: «Keńes Odaǵynda Sibir azap bolsa, Qytaıda Tarym tozaq boldy» deıdi. Qane, alty tomnyń árqaısysynda ne jazylǵanyn taratyp aıtyp bereıikshi.
– Birinshi tomynda Qazaqstandaǵy ashtyqty jáne zulmattan qashqan qazaqtardyń Sháýeshekke, qytaı jerine qalaı barǵanyn jazady. Ekinshi tomynda shekaradan aýyp barǵan aǵaıynnyń sol jaqqa qalaı sińgeni, sondaǵy jankeshtiligi sýretteledi. Úshinshi tomynda Shyńjandaǵy qazaqtardyń ulttyq kóterilisi, Shyǵys Túrkistan respýblıkasynyń qurylýy, keıin onyń koalısııalyq úkimetke aınalýy aıtylady. Tórtinshi tomynda Shyńjanǵa qyzyl ókimettiń kelýi kórsetiledi. Besinshi tomy búkil Qytaıdaǵy kámpeskeleý, taptarǵa bóliný týraly bolsa, altynshy tomyna Qytaıda júrgizilgen mádenıet tóńkerisi arqaý bolady. Sonda bul jıyrmasynshy jyldan jetpisinshi jylǵa deıingi 50 jyldyq tarıh bolyp otyr.
– Al nege «Qylmys» dep atalǵan?
– Bas keıipker Bıǵabylda ómir súrýge degen qushtarlyq pen aıaǵymdy tik basyp, eńsemdi kóterip júrsem degen talap qana bar. Bodan, kiriptar halyqtyń kez kelgen ókili durys ómir súrem dese, sol – qylmys. О́mir súrýiniń ózi qylmys. Búkil 6 tomda aıtaıyn degen eń basty ózegi osy. Ol kezde men «Tarbaǵataı» degen jýrnalda isteımin, Qajekeńmen suhbattasyp júrdim. Myna 6 tomdaǵy oqıǵanyń 25 paıyzy óziniń basynan ótken, tórtten úshi meniń janymdaǵy adamdardyń basynan ótken. Kitaptyń barysy ómirde bar keıipkerlerge qurylǵan. Tipti jaǵymsyz keıipkerlerdiń aty-jónine deıin bilemiz. Qajekeń bizdiń ǵana emes, 80-jyldardaǵy Shyńjandaǵy qazaq jastarynyń rýhanı jańǵyrýynyń sebepshisi boldy. Romandaǵy keıipkeri qandaı bolsa, ómirdegi jazýshylyǵy da, turmystaǵy sıpaty da sondaı bolatyn ol kisiniń.
– Alty tomdyqty oqyp shyqqannan keıin bir kúlemin, bir ishimnen tynamyn. Mynandaı epızody bar: «Bular bizdiń úıde bálenbaı jyl buryn joǵalyp ketken urshyqty taýyp alypty. «Mynaý urshyq sizderdiki emes pe?» dep artyna tyǵyp ustap turyp surady. Bul soldattar kelgennen keıin eldiń joǵalyp ketken zattary ózinen-ózi tabyla bastady. Bir kúni bizdiń tezek keptirip jatqanymyzdy kórip, «buny ne isteısizder» dep surady. «Otqa jaǵamyz» dedik. Tańerteń birdeńe tarsyldaıtyn sııaqty. Dalaǵa shyǵyp qarasaq, kóshedegi tezekter bizdiń aýlamyzǵa tarsyldap jaýyp jatyr. Bular qandaı jaqsy ásker» deıdi. Shyǵys Túrkistandy qulatatyn kezdi qalaı shynaıy sýrettegen deseńizshi. Qysqasha aıtqanda, shekaranyń arǵy-bergi betindegi bar qazaqtyń basyndaǵy qýǵyn-súrginniń tarıhy deýge bolady.
– Birde «Neshinshisin bitirdińiz?» dep suradym. 3-tomyn aıaqtaǵan eken. Ári qaraı jalǵastyryp ózi aıtty. «Shyǵys Túrkistan Respýblıkasynyń múshelerin keńestik ushaqpen qulatyp, óltirip bitirdim. Bizdiń ókimet múshelerimiz «Rahmetjan Ysqaqbek, Ábdikárim Abbas, Dálelhan Súgirbaı, osylar ushaqtan oqystan qulady» dep halyqqa estirtedi. Sonda halyqtyń arasynan: «Áı, óltirdi-aý, áı, túbine jetti-aý» dep joqtaı bastaıdy. Sosyn solardy belsendilerge sabatamyn. Bıǵalı da baryp álgilerdi «kommýnısterge jala jappa» dep sabaı bastaıdy» dep aıtyp berdi.
– Jaınar jańa anasy ekeýiniń jazýshynyń qoljazbasyn túrmeden qalaı alyp shyqqandaryn aıtty. Úıde bolǵanda jazǵandaryn kóshirisken, qamaýda jatqanda qoljazbasyn alyp shyqqan. Osynyń bárin istegen anasy qandaı jan bolǵanyn Jaınardyń ózi aıtsynshy, qane?
– Anamdy batyr ana deýge bolady. Esimi qujat boıynsha Baqash, biraq bári Baqysh deıtin. Ákem tek jazýmen otyrady. Ishki, syrtqy jumystar tek anamnyń moınynda. Mamandyǵy dáriger edi. Maǵan qaraıtyn adam bolmaǵan soń, erterek zeınetke shyqty. Úıde ákemniń bar jaǵdaıyn jasady.
– Qabdesh aǵamyzdyń aıtýynsha, Qajyǵumar Shabdanuly 40 jyldan astam túrmede otyrǵan. 20 jyldaı Tarymda, 15 jyldaı Úrimjide, 10 jyldaı úıqamaqta. Sonda bul kisiler qaı kezde tanysyp júr?
– 1978-79 jyldary Tarymnan aqtalyp shyǵyp, Sháýeshekke keledi. Úı-kúıi joq, qaryndasynyń úıinde turady. Sol kezde meniń sheshem 4 balamen jesir qalyp otyrǵan kezi eken. Iаǵnı meniń ákemniń inisi Ájiǵumardan jesir qalǵan. «Inimniń balalaryn jetimsiretpeımin» dep, ámeńgerlik jolmen alady. Odan keıin men ómirge keldim.
– Áleke, ol anamyzdy siz de kórgen bolarsyz?
– Iá, árıne. Sypaıy, bııazy kisi. Qajekeńniń romandaryndaǵy keıipkerlerdiń áreketterin aıtyp, bárimizdi kúldirip otyratyn. Eshkimniń janyna tımeı jumsaq qana kúlip ázildeıtin.
– Ol jaqtaǵy úı-turmys jaǵdaılary qalaı boldy?
– 1980 jyly kelgennen keıin bul kisini kásiptik jazýshy dep, mádenıet basqarmasynyń shtattyq kadry retinde jalaqysyn berip, úıinde otyrǵyzyp qoıdy. Sol kezde beton úıdiń 1-qabatynan 3 bólmeli úı berdi. Úı salyp beretin bolyp, 100-200 sharshy metr úıge qarajaty bólinip, endi qurylysy bastalatyn kezde bul kisi taǵy ustalyp ketti.
– Jaınar, alty tom romannyń qanshasy bostandyqta, qanshasy túrmede jazyldy, qanshasy úıqamaqta jazyldy?
– Alǵashqy 3 tomy bostandyqta jazylǵan, qalǵan 3 tomy túrmede jazyldy.
– Almas, túrmeniń aty báribir túrme. Onyń ústine Qytaıdaǵy jaǵdaıdy neshe túrli etip tóndirip aıtady. Sonda bul kisi ólip qalmaı qalaı shydaǵan, ony qoıyp qalaı roman jazǵan?
– Ekinshi ret túrmege túskende bir top adammen Sháýeshekte qamaýǵa alyndy. Sháýeshek qalasynyń apparat bastyǵy Maıqan Jaısańbaı, sodan soń Myrzaǵalı Qaıyńbaı degen aqsaqal, taǵy da bir-eki kisi qosa qamaldy. Bularǵa taǵylǵan aıyp – «Alashordashylardyń muragerleri» delindi. Sonda túrme basshylyǵyndaǵy qazaqtar: «Bul kisi bizdiń túrmede ólmeý kerek. Eger osy túrmede ólse, myna túrmeni basqaryp otyrǵan qazaqtardyń betine shirkeý bolady», dep ózderi jınalys ashady. Saǵıdolla degen dáriger Qajekeń qara jumysqa shyqpas úshin medısınalyq anyqtamalar berip, keńdeý bólmege qaldyryp, tamaqtanýyna mán berip, shamasy kelgenshe kútim jasaǵan.
– О́mirdegi bolmys-bitimin sizderden ádeıi suradym. О́ıtkeni bul kisiniń jazýshylyǵynan temirdeı tártiptiń adamy ekeni kórinedi. Bir tańǵalǵanym, 6 tom turmaq, 1 tom jazǵannyń ózinde adam shatasady. Al myna 6 tomnyń ishinde keıipkerlerdiń birde-birin shatastyrmaıdy.
– 2-tomdaǵy belsendiler 5-tomda da áli Qajyǵumardyń artyna túsip júredi.
– 1-tomdaǵy keıipkerler 2-3-tomdarda da oralyp otyrady. Roman bir-birinen úzilip qalmaıdy.
– Biz úshin taǵy bir keremeti – 30-jyldardan 70-jyldarǵa deıin 4 ókimet aýysyp ketti. Sol 4 ókimettiń shyǵarǵan qaýly-qararlary da esh jańylmaı, tarıhı dáıek retinde romanǵa kirgizilgen.
– Sondaı uqypty, jınaqy, tártipti adam bolǵan eken-aý. Osyny bizge jetkizip aıtyp bergen, Jaınar, saǵan da, Almas, saǵan da rahmet!
Júsipbek QORǴASBEK
P.S. Qajyǵumardy elge ákelýge áreket jasalmaǵan joq, jasaldy. Qýanyshty habardyń shetin estip, kútip otyrdyq. Biraq «Qytaı jaǵy bultartpas bir qujattardy kórsetipti» degen sybys shyqty. Sol sybys hat uıymdastyrýshylardyń biri bolǵandyqtan bizdiń de qulaǵymyzǵa jetti. Joǵarydaǵy áńgimelerge qaraǵanda, sonyń jany da bar sııaqty. Qajyǵumar basymen qalaı tynysh otyrady. Ol úlken kúrestiń ishinde bolǵan tárizdi. Ondaı adamdy Qytaı ólse jibere me?!.
Qajyǵumar Shabdanulynyń ózi de sondaı taǵdyrly adam, ol jazǵan «Qylmys» romany da sondaı taǵdyrly shyǵarma. О́zi de kúresker adam, onyń «Qylmys» romany da sondaı kúresker týyndy. Taǵdyry jaǵynan da, kórkemdik jaǵynan da álemdik ádebıetke kerýendetip jol tartatyn bir shyǵarma bolsa, ony osy «Qylmys» romany dep esepteımiz.
