Qostanaı oblysynyń Aqparattandyrý, memlekettik qyzmet kórsetý jáne arhıv basqarmasyna qarasty arhıv jumystary jáne ádisnamasy bóliminiń jetekshisi Saltanat Tasjanova 1921-1922 jyldardaǵy ashtyq týraly arhıv qujattaryn zerdeleýmen aınalysyp júr eken. Mamannyń aıtýynsha, asharshylyq jyldaryna qatysty jalań qujat sol dáýirdiń aqıqatyn tolyq ashyp kórsete almaıdy. Sondyqtan árbir tarıhı málimetti jan-jaqty qarastyrǵan jón.
– О́tken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldaryndaǵy ashtyqqa qatysty Qostanaıdaǵy oblystyq arhıv qorynan, Ortalyq memlekettik arhıv pen Prezıdent arhıvinen, sondaı-aq ózimizdiń óńirlik arhıvterden biraz qujattar tabyldy. Munyń syrtynda, Sarykól, Áýlıekól, Jitiqara aýdandary men Lısakov jáne Arqalyq qalasynda óńirlik arhıvter bar. Bul mekemelerden de ashtyqqa baılanysty kóptegen qujatty tabýǵa bolady. Ásirese Arqalyq óńirlik arhıvinde Torǵaı óńirinde bolǵan ashtyq týraly kóp qujat jatyr. Olardy tarıhshylar men arhıv mamandary tolyq zertteı qoımaǵan. О́ıtkeni Arqalyq, Áýlıekól arhıvterinde jatqan qujattardyń kóbi latyn nemese arab qarpimen jazylǵan. Latyn qarpimen jazylǵan qujattardy áýpirimdep oqýǵa bolady, biraq arab qarpindegi qujattardy zertteý qıyndyq týdyryp otyr. Bizde arab tilin biletinder joqtyń qasy, – dedi Saltanat Nurtasqyzy.
Bólim jetekshisiniń arab qarpi dep otyrǵany Ahańnyń tóte jazýy bolsa kerek. Aıtýynsha, ótken ǵasyrdyń 20-jyldaryndaǵy jappaı ashtyqqa sol kezdegi aýyl sharýashylyǵynyń toqyraýy, Keńes ókimeti 1919-1921 jyldar aralyǵynda belgilegen azyq-túlik salymy, birneshe jyl boıy jerdi qýyryp jibergen qýańshylyq, baılardyń jáne iri sharýa qojalyqtarynyń joıylyp ketýi sebep bolǵan.
Tabıǵat ana tarylyp, adam balasynan es ketken alasapyran zamannyń jandaıshap atqaminerleri qarapaıym sharýanyń astyǵymen qosa, aldaǵy jylǵa saqtap qoıǵan tuqymyna deıin tartyp alyp jatty. 1917 jyldyń kókteminde engizilgen astyq monopolııasy men 1918 jyldyń 13 mamyryndaǵy azyq-túlik dıktatýrasy aıasynda 1919 jyldan bastap halyqtan qaıta alyna bastaǵan azyq-túlik salymy onsyz da sińiri shyqqan ashqursaq eldi ábden tıtyqtatyp jibergen edi. Bul sharalar áıgili «áskerı kommýnızm» saıasatymen sabaqtastyryla iske asyryldy. 1919-1920 jyldary azyq-túlik salymyna kartop pen et qosylyp, úkimet artynsha halyqtan aýylsharýashylyq ónimderiniń barlyq túrin talǵaýsyz tartyp ala bastady.
«Stepnaıa Zarıa» gazetiniń 1922 jyldyń 3 tamyzyndaǵy №75 sanynda jarııalanǵan «Ashtyqpen kúres» atty maqalada ashtyqtyń basty sebepteri atap kórsetiledi. Maqala avtory el basyna tóngen zaýal, birinshiden, azamat soǵysynyń saldarynan sharýashylyqtar basty jumys kúshinen qol úzip, egistik jumystary toqtap, aýyl sharýashylyǵynyń quldyraýynan, sonymen qatar zaýyt-fabrıkalardyń jabylyp qalýynan oryn alyp otyr. Ekinshiden, eki jyl boıǵy qurǵaqshylyq saldarynan egis alqaptarynda túk shyqpaı, ónimniń 50 paıyzǵa azaıǵanynan, sondaı-aq sońǵy jyldary kóbeıip ketken dán zııankesteriniń alqaptaǵy astyqty jalmap-jaıpap tastaǵanynan boldy», dep jazady.
Máselen, 1920 jylǵy qurǵaqshylyqta Fedorov aýdanynda egin alqabynyń 73,6%-y, Qostanaı aýdanynda 71%-y, Semıozer (Áýlıekól) aýdanynda
66%-y, Borovskoı (Meńdiqara) men Denısov aýdandarynda 50%-y joıylyp ketken. Al Vsesvıatskıı, Adamov jáne Torǵaı aýdandaryndaǵy egin sharýashylyǵyna qatysty málimetter saqtalmaǵan, sondyqtan bul jyly gýbernııa alqaptarynda kúıip ketken eginniń jalpy paıyzdyq mólsherin eseptep shyǵarý múmkin emes (1-keste).
Oblys arhıviniń qorynda Qostanaı gýbernııasyna qarasty tórt aýdanda 1920-1921 jyldardaǵy mal basy týraly málimet saqtalyp qalǵan. Qujatta berilgen kesteden gýbernııada mal basy bir jyl ishinde kúrt kemip ketkenin kórýge bolady. Mysaly, Qostanaı aýdanynda 1920 jyly 42491 bas iri qara bolǵan. Al 1921 jyly sonyń teń jartysynan astamy joıylyp, 14 399-y ǵana qalǵan (2-keste).
О́ńirdegi aýyr jaǵdaıǵa qaramastan, jergilikti bılik halyqtan azyq-túlik salymyn jınaýdy asa qatygezdikpen júzege asyrdy. Mysaly, Saltanat Nurtasqyzynan alynǵan arhıv qujattary atqarýshy bıliktiń «Kimde-kim azyq-túlik salymy jumystaryna kedergi jasasa, olardy aıaýsyz joıamyz» degen qatal talap qoıǵanyn aıǵaqtaıdy. Salym jınaýshylar kóp jaǵdaıda kedeı sharýanyń jep otyrǵan nanyna deıin tartyp alyp otyrǵan. Osylaısha, gýbernııada jyl saıyn ashyqqandar sany kóbeıe bastaıdy. Máselen, Qostanaı óńiri boıynsha 1921 jylǵy qarasha aıynda ash adamdar sany 192 340, al Qostanaı qalasy boıynsha 7436-ǵa jetken. Ár esep beretin merzim saıyn ashyqqandar sany 25 paıyzǵa artyp otyrǵan.
Vsesvıatsk aýdanyna (qazirgi Sarykól aýdany) qarasty Qarasuly bolysynyń salyq ınspektory A.S.Porýchıkov 1921 jyldyń 12 tamyzyndaǵy baıandaý hatynda: «Turǵyndaryń azyq-túligi joq. Qarasuly bolysyndaǵy eginniń kúıi óte nashar. Eshbir úmit joq, tipti jerge sepken tuqymnyń ózin qaıtaryp alý múmkindigi bolmaı tur», deı kelip, halyqtan azyq-túlik salymyna belgilengen jospardy oryndaýdyń asa qıynǵa soǵyp jatqanyn, kóp jaǵdaıda salyqty kúshtep jınaýǵa májbúr ekenin jazady. Gýbernııa aýmaǵynda azyq-túlik salymynyń qýǵyn-súrgin ádisimen kúshtep jınalǵanyn 1921 jyldyń 5 aqpanynda ótken azyq-túlik basqarmasy otyrysynyń №7 hattamasynan da kórýge bolady.
Gýbernııa halqynyń jappaı ashtyqqa ushyraǵanyna qaramastan, jergilikti atqarýshy bılik qysqa merzim ishinde turǵyndardan astyq jınap, memlekettik taratý pýnktterine aparýǵa mindetteldi. Salymnan jaltarǵan azamattar jazanyń eń qatań túrine tartylyp, tutqynǵa alyndy, sondaı-aq konslagerlerge qamaýǵa nemese májbúrli túrde eńbek etýge kesilip, Orynborǵa aıdalǵan. Bolshevıkter ókimetiniń dushpany dep tanylǵandar áskerı revolıýsııalyq trıbýnal arqyly sottaldy. Azyq-túlik salymyn oryndaı almaǵan bolystar men aýyldar ókimet taǵaıyndaǵan ózderine tıesili taýardan qaǵylyp, olarǵa dıirmen boıkoty jarııalandy. Qara tizimge ilikken mundaı aýyldar men bolystarǵa qarýly azyq-túlik jasaqtary tintý júrgizip, sińiri shyqqan kedeı halyqtyń tapqan-taıanǵany men sońǵy nápaqasyna deıin tartyp alyp jatty.
1921 jyldyń naýryz aıynda Qostanaı men Aqtóbe óńirlerinde jumys saparymen bolyp, el ishin jaılaǵan joqshylyq pen asharshylyqty óz kózimen kórgen Ortalyq atqarý komıtetiniń múshesi Ashmarın halyqtyń múshkil halin Qazaqstan OAK tóraǵasy Seıitqalı Meńdeshovke jetkizedi. Ashmarın óz baıanhatynda: «...Halyq azyq-túlikke asa muqtaj. 1920 jyly egin shyqpaı qalǵandyqtan, el ishi nansyz otyr. Qysqy jemshóp jetispeıdi. Mal jappaı qyrylyp jatyr. Aldaǵy jyly sebetin tuqym joq. Jemshóptiń joqtyǵynan yńyrshaǵy shyqqan aryq-turyq, jumysqa jegiletin mal kóktemgi jumystarǵa jaramsyz», degen mazmundaǵy derek keltiredi.
Aýdandar men bolystardan ortalyqqa kelip túsken málimetter eldiń tamyr men shóp japyraqtaryn talǵajaý etip otyrǵanyn baıandaıdy. Keıbir bolystarda ashyqqan jurttyń ıt pen mysyq soıyp jegeni, kepken terini qaınatyp sorpa ǵyp ishkeni, tipti adam jegeni týraly derekter bar. Arhıvtegi qujattarda qoımalardyń tonalyp, el arasynda qaraqshylyq jasaý, adam óltirý qylmysynyń beleń alǵany aıtylady.
1922 jylǵy 28 qyrkúıekte Qostanaı gýbernııasyna qarasty eldi mekenderdegi ashtar men jedel kómekke muqtajdardyń tizimi alynyp, olarǵa kómek kórsetý týraly sheshim qabyldanady (3-keste).
Osylaısha, Qostanaı gýbernııasynyń joǵarydaǵy kestege engen 4 aýdanynyń ózinde ǵana ash adamdardyń sany 59 494-ke jetkenin, onyń 30 347-si qazaq, 29 147-si orys ekenine kóz jetkizýge bolady. Kestede Torǵaı, Vsesvıatsk (Sarykól), Borovskoı (Meńdiqara) aýdandaryndaǵy ashtar men joq-jitikterge qatysty málimet múlde joq.
Alaıda Vsesvıatsk aýdandyq azyq-túlik komıteti, Qostanaı gýbernııalyq azyq-túlik komıteti men Torǵaı aýdandyq azyq-túlik komıtetine qatysty arhıv qujattarynda atalǵan aýdandardaǵy ashtyqqa ushyraǵandar men ashtan ólgender týraly málimetter kezdesedi. Mysaly, ashtyqqa ushyraǵandarǵa kómek kórsetý jónindegi aýyldyq bolystyq komıssııalar 1922 jyldyń 12 mamyryndaǵy ahýal boıynsha bergen esepterde Vsesvıatsk aýdanyna qarasty Sevastopol bolysynyń Ermakov, Krylov, Nekrasov, Ekaterınopol, Melıtopol, Zolotorev, Zlatoýstov, Sorochın, Kolsov aýyldyq keńesterinde ashtyqtan ólgen balalar men eresekter týraly derekter bar. Olarda ash adamdar men ashtan ólgenderdiń sanyna deıin kórsetilgen. Mundaı statıstıkalyq esepterdiń bireýin ǵana mysal eteıik: 1922 jyldyń 12 mamyryndaǵy jaǵdaı boıynsha bir ǵana Sorochın aýyldyq keńesiniń ózinde 80 adam ashtan ólgen. Onyń ishinde 45 bala, 35 eresek adam bar. Al bul eldi mekendegi asharshylyqqa ushyraǵandardyń jalpy sany – 1242. Onyń 602-si – balalar, eresekter – 640. Endi sol jylǵy 16 tamyz aıyndaǵy statıstıkalyq esepte Sorochın aýylynda 244 adamnyń ashtyqtan kóz jumǵany, onyń ishinde 112 bala, 132 eresek bar ekeni týraly aıtylady. Sonda aınalasy bes aıdyń ishinde 164 adam ashtyqtan kóz jumǵan. Osy ýaqyt ishinde atalǵan aýyldyq keńeste ashtyqqa ushyraǵan turǵyndardyń sany 4886-ǵa deıin sharyqtap ketken. Ashtardyń 1602-si – 14 jasqa tolmaǵan balalar, 3848-i – eresekter.
Shamamen 1922 jyldyń naýryz aıynda Qostanaı gýbernııasyndaǵy ashtarǵa kómek kórsetý týraly jospar qurylyp, jalpy turǵyndardyń jáne ashtardyń sany alynady (4-keste).
Kestedegi 1-topqa engizilgen aýdandarǵa eń birinshi kezekte, al qalǵan aýdandarǵa ári qaraı muqtajdyq deńgeıin eskere otyryp, ret-retimen kómek berý kózdelgen. 1922 jyly jasalǵan joǵarydaǵy kestege sensek, gýbernııa turǵyndarynyń 46,5%-y ashtyqqa ushyraǵan. Al aýdandardaǵy ashtyqtyń paıyzdyq deńgeıi budan áldeqaıda joǵary. Máselen, Semıozer aýdany turǵyndarynyń 81,2%-y, Torǵaı aýdany halqynyń 80,5%-y, Borovskoı turǵyndarynyń 68,6%-y, Denısov aýdany turǵyndarynyń 42,7%-y, Adamov aýdanynda halyqtyń 41,3%-y, Qostanaı aýdanynda 37,3 %-y, Ýrıskıı aýdanynda 29,9 %-y, Fedorov aýdanynda 18,4%-y ashtyqqa ushyraǵan.
– Gýbernııa halqynyń jappaı ashtyqqa ushyraýy jergilikti turǵyndar sanynyń azaıýyna alyp keldi. Arhıv qoryndaǵy derekterdi qarap otyrsaq, 1920 jylǵy sanaq esebi boıynsha anyqtalǵan 577 477 adamnan 411 572 adam ǵana qalyp, gýbernııa turǵyndarynyń 60%-y, ıaǵnı 246 311 adam ashyqqan. 1922 jyldyń 1 qańtarynda gýbernııa boıynsha ashtyqqa ushyraǵan 283 749 adam tirkeldi, al sol jyldyń 1 mamyrynda bul kórsetkish 347 497 adamǵa deıin jetken, –deıdi Saltanat Nurtasqyzy.
Halyq danalyǵynda «Jut jeti aǵaıyndy» dep beker aıtylmaǵan, asharshylyq jyldary el ishin jaılaǵan juqpaly tyrysqaq aýrýynyń etek alýyna baılanysty gýbernııalyq atqarý komıteti 1921 jylǵy 2 shildede indetke qarsy kúresý maqsatynda tótenshe sanıtarlyq komıssııa qurady. Barlyq mekemege komıssııa talaptaryn buljytpaı oryndaý mindetteledi. Gýbernııalyq tótenshe komıssııa aýdandyq, bolystyq, aýyldyq deńgeıde osyndaı komıssııa uıymdastyryp, indetke ushyraǵandardyń sanyn anyqtaýǵa kirisedi.
1922 jyly 26 qańtarda Qostanaı gýbernııalyq atqarý komıteti keńesiniń mindetti qaýlysy jaryq kórip, juqpaly súzek aýrýynyń ulǵaıýyna jol bermeý úshin tez arada kóshelerdi, úı alańdaryn qoqystan tazalaý, súzekpen aýyrǵandar anyqtalǵan boıda jedel járdem bıýrosyna habarlaý, kóshe boıyndaǵy ólikterdi jınaý, barlyq jerde tazalyq sharalaryn júrgizýdi buıyrady.
1920-1922 jyldary Qostanaı óńirinde bolǵan náýbet týraly arhıv derekterimen qatar, el aýzynda saqtalyp qalǵan málimet de kóp. Máselen, jergilikti tarıhshy-ǵalym Aıbek Shalǵynbekov: «Atalarym Qostanaıǵa ashtyq jyldary Qyzbelden aýyp kelgen. Áýlıekólge aılap jol júrip, tabany kúldirep, áýpirimdep jetken ash-jalańashtar aýyldy aralap nan surap, esik qaǵady eken. Alaıda ashtyqtyń ústine indet jaılap alǵan kez bolsa kerek, jergilikti mujyqtar qorqyp, esigin ashpapty. Kónekóz qarııalar Áýlıekóldegi vokzaldyń mańaıy ashtan ólgen adamdardyń súıegine tolyp ketti dep otyratyn», deıdi.
Qostanaı oblysy
