Burynǵy men búgingi
Qazirde Uly dalanyń kóne sarynyn búginge jalǵaǵan shoǵyr top dástúrli ónerdiń dárpin asyryp keledi. Elbasy bastamasymen qolǵa alynǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy babadan qalǵan qundylyqty taǵy bir jańǵyrtyp, básin bıiktete tústi. Eldiń shejire-tarıhyn jyrlap ótken Syr súleıleriniń dástúr sabaqtastyǵyna keshegi Keńes ókimetiniń tıgizgen kesiri az emes. Júzdegen jyldardan beri kele jatqan ósıet, termeler qyraǵy baqylanyp, qaıshyǵa tústi. Dinge qatysty tustardyń bári alynyp tastaldy. «Qoja men moldany qoıdaı qýǵan» keńestik saıasattyń doıyr qamshysy endi jyraý-jyrshylardyń jonarqasynda oınady.
Biraq babadan jetken baǵzy ónerdiń shyraǵy óshpedi. Kóne sózdiń qadirin biletin el jyraý-jyrshyny tóbesine tutyp, tóredeı qarsy alar edi.
Keńestik saıasattyń salqyny dástúrli ónerdiń úlken bir salaly tarmaǵy sanalatyn aıtysty da sharpyǵany belgili. Osyndaı halde turǵan jyraýlyq ónerdiń kóshin qaıta jalǵap, jańa zamanǵa beıimdep sahnaǵa alyp shyqqan jyr jampozy Jıenbaı jyraýdyń nemeresi Kósheneı Rústembekov edi. Osylaısha, ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary baǵzy óner kóne júlgesin taýyp, kóp aldyna qaıta shyqty.
Osy salanyń burynǵysy men búgingisin zerttep júrgen, talaı jyldan beri shákirt tárbıelep kele jatqan jyraýdyń biri, Mádenıet qaıratkeri Jumabek Aqqulov. Qazir «Jurtymnan júrmin jyr jınap» atty kitapty baspaǵa ázirlep otyrǵan óner ıesi kóne muralardy júıeleý áli de uqyptylyqty qajet etetinin aıtady.
– Jalpy, bul baǵytta jasalyp jatqan jumystar az emes. Osy joldaǵy azamattarymyz izdenisterin kóptiń ıgiligine aınaldyrdy. Mysaly, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Almas Almatovtyń ıdeıasymen «Shahnama» mýzykalyq antologııasy jaryq kórdi. Oblystyq mádenıet basqarmasyn basqarǵan tusta belgili ǵalym Berik Júsipov Balqy Bazar men Turmaǵambet muralaryn kitap qylyp shyǵardy. «Qaıtalanbas daýystar» mýzykalyq antologııasy jaryq kórdi. Jaqynda ǵana Almas Almatovtyń jetekshiligimen «Er Edige» mýzykalyq albomy shyǵyp, ulttyq qazynamyzdyń qataryn molaıtty. Osy baǵytta izdenip júrgen taǵy bir tyńǵylyqty zertteýshi, jyrshy, Mádenıet qaıratkeri Berik Saımaǵambetovtiń eńbegi óz aldyna bir tóbe. Men 1 jyldaı oblystyq telearnadan «Tolǵaý, terme sóıleıin» atty habar júrgizip, 36 jyraý efırge shyqty. Keıin osy isti jalǵaǵan jas jyraý Marat Súgirbaı taǵy 80-nen astam óner ıesin kórermenge tanystyrdy, – deıdi Jumabek Aqqulov.
Zertteýshi Qarmaqshy aýdanyndaǵy bir ǵana aýyldan belgili bir kezeń aralyǵynda 117 jyraý shyqqanyn aıtady. Onyń ózinde de jaýhar sózdi termelegenderdiń sońy Shámshat Tólepovamen tuıyqtalyp tur. Odan keıin óner kóshine júzdegen júırik qosylyp úlgerdi. Osynsha qısapsyz qazynany zerttep, urpaqtar keregine jaratý isi talaı jylǵa júk bolary anyq.
Jastarǵa jol ashqan «Jyr mura»
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy sheńberinde oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń halyq shyǵarmashylyǵyn damytý jáne mádenı-prodıýserlik ortalyǵy «Jyr mura» jobasyn júzege asyryp keledi. Halyq arasynda umytylyp bara jatqan jyr-termelerdi, maqam-sazdardy, kúılerdi qaıta jańǵyrtyp, keleshek urpaqqa tabystaý, Qorqyt muralaryn jan-jaqty nasıhattaý, jyr álemine jańa esimderdi shyǵarýdy kózdegen jobaǵa saı «Uly dala tósindegi Syr eliniń folklory» atty ekspedısııa uıymdastyrylyp, óner ıeleri el ishin aralady.
– «Jyr mura» sheńberinde Qyzylorda qalasy men 7 aýdannan qobyzshylar úıirmesi ashyldy. Osyǵan deıin Aral, Qarmaqshy, Shıeli aýdandarynda jyr úıirmeleri qurylǵan edi. Endi olardyń qataryna Qazaly, Jalaǵash, Syrdarııa men Jańaqorǵan qosyldy. Bul joba alda da jalǵasa beredi. Bizdiń maqsat – dástúrli ónerden óris izdegender qataryn arttyrý, – deıdi halyq shyǵarmashylyǵyn damytý jáne mádenı-prodıýserlik ortalyǵynyń dırektory Janat Quramysova.
Ortalyq dırektorynyń aıtýynsha, endi úıirmelerdiń repertýaryn baıytýǵa mán berilmek. Aldaǵy ýaqytta el arasynan jınaqtalǵan maqam-sazdar stýdııada óńdelip, terme-tolǵaý, dastandardyń mátinderi júıelenip, jyr sandyǵyn ashýǵa talap qylǵan balalarǵa usynylady.
Oblys ákimdigi men TÚRKSOI halyqaralyq uıymynyń birlesken jobasy «Qorqyt jáne Uly dala sazy» halyqaralyq folklorlyq mýzykalyq óner festıvaliniń bar júgin arqalap kele jatqan ortalyq.
Túrkitildes halyqtardyń ulttyq-mýzykalyq ónerin dáripteı otyryp, ózara mádenı qarym-qatynasty kózdeıtin joba eki myńynshy jyldardan beri ótkizilip keledi. Alda festıval aýqymyn keńeıtip, Mádenıet jáne sport mınıstrligimen birlese uıymdastyrý josparlanyp otyr.
Jyr máıegi – sóz
Jalpy, zertteýshiler jyraý degenimiz handyq dáýirde el basqarýǵa erkin aralasqan memlekettik deńgeıdegi saıası tulǵa bolǵanyn aıtady. Mysaly, toǵyz handy túzetken Sypyra, ómiri at ústinde ótken Dospambet, erlikti jyrlaǵan Shalkıiz, Abylaı hanǵa aqyl qosqan Buqar jyraý. О́z mıssııasyn adal oryndap ketken jyraýlardyń biri – Kenesarynyń serigi, keler jyly týǵanyna 200 jyl tolatyn Nysanbaı Jamanqululy. Osyndaı saıası tulǵalardy ónerge ákep telip júrgen ózimiz.
Al jyrshylardyń túbirin izdesek, jyraýlar dáýirinen de asyp ketip, baǵzy zamanda balbal tasqa jyr shekigen ataqty Iolyq teginge baryp tirelemiz. Biraq jyraý bolsyn, jyrshy bolsyn negizgi máıek sóz ekendigine basa nazar aýdarǵan.
– «Rýhanı jańǵyrý» dástúrli ónerdiń dińgegin bekite túsýge jaqsy múmkindik berip otyr ǵoı. Sonyń aıasynda ótkizilgen «Jyr mura» jobasy boıynsha talaı daryndy balalar irikteldi, – deıdi belgili jyrshy, ortalyqtaǵy halyq shyǵarmashylyǵyn damytý bóliminiń bas mamany, Mádenıet qaıratkeri Berik Saımaǵambetov. – Endigi jumys, osy balalar nazaryn jyrdyń mátinine aýdarý. Jattaǵan sózdiń maǵynasyn uqpaǵan baladan jyrshy shyqpaıdy. Bul joldy tańdaǵan adam tarıh pen ádebıetti jetik bilýi kerek. Qazir maman daıarlaýdaǵy eń úlken másele osy bolyp otyr.
Maman demekshi, toqsanynshy jyldar basynda jergilikti ýnıversıtette dástúrli óner ókilderin daıarlaıtyn toptar ashyldy. Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty konservatorııasyndaǵy jyraý Uljan Baıbosynova men Nur-Sultan qalasyndǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde shákirt daıarlaıtyn Almas Almatov, Elmura Jańabergenovalardyń mamandar daıarlaý isindegi úlesi úlken. Alǵashqy lekte joǵary oqý ornyn bitirip shyqqan Arnur Kósheneı, Sholpan Bıimbetova, Rýslan Ahmetov, Maıra Sársenbaeva, Aıdos Rahmetov, Serik Jaqsyǵulov, keıingilerden Kúnsulý Túrikpen qazir ólmes ónerdiń órisin keńeıtýge qyzmet etip keledi.
Ulttyń ótkeni osy jyrda jatyr. Sondyqtan balany áýeli qyzyqtyryp, sosyn baryp sanasyn qalyptastyrýǵa mán berýimiz kerek. Qarmaqshy, Qazaly jáne Aral aýdandary ejelgi oǵyzdardyń ornyndaǵy baıyrǵy jurt sanalady. Osy óńirlerden jyraýlar kóp shyǵady. Zertteýshi Berik Saımaǵambetov jastardy tárbıeleý baǵytynda Aral aýdanynda tolymdy jumys istelip jatqanyn aıtady. Belgili jyraý Aıbek Táńirbergenov jastardyń boıyna kóne saz ben syrly sóz sińirýde erekshe tásil tapqan. Qarmaqshyda shákirt tárbıelep jatqan Baltabaı Bedebaev, Dinislám Toqsanbaev, Áıgerim Eshpaevalar da el rýhanııatyna qaltqysyz qyzmet etip keledi.
– Jyrshy-jyraýlar murasy –shet-shegi joq qısapsyz qazyna. Júzdegen jyldar boıy jyrlanyp kelgenniń ózinde biz osy en baılyqtyń erneýinde ǵana júrmiz. Bir ǵana mysal aıtaıyq, Temirbek Júrgenov, Súleımen Esqaraevtaı ult qaıratkerlerin tárbıelegen áıgili Turmaǵambettiń taǵy bir shákirti Álıakpar Jumataevtyń artynda 45 myń jol mura qalǵan. Endigi murat – osyndaı baılyqty shashaý shyǵarmaı ıgerý. Bul baǵytta «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda atqarylǵan is az emes. Endi uzaq jyldar zerttelip, baspa betin kórgen qazynalarymyzdy nasıhattap, olardyń urpaq tárbıesindegi mańyzyna mán berýimiz qajet. Kóne murany búgingi jastyń qulaǵyna jetkizý jolyn kóp bolyp oılasý da – kezek kúttirmeıtin másele. Bul úshin mádenıet salasymen qatar, bilim, ishki saıasat basqarmalary jumyldyrylǵany jón. Sonda ǵana úlken istiń údesinen shyǵar edik, – deıdi Berik Saımaǵambetov.
QYZYLORDA
