Altynsarın jáne Qostanaı mektebi (Onyń bastaý arnasy – Troısk kezdeısoq tańdaý emes)

Bastaýysh mektep ashý nysanasyna Torǵaı, Yrǵyz, Raıym, Perovsk bekinisterimen qatar Troısk qalasy da enedi. Reseı ımperııasynyń dáýreni tu­synda Troısk kópester qalasy retinde dańqy shyqty. Mundaǵy saýda isi qazaq dalasymen qatar Tashkent, Buqara, Hıýa syndy qala­larymen tyǵyz júrgiziletin edi. Qalada túrkitildes tatar jurtynyń saýda-sat­tyq isi jaqsy damydy jáne olar­dyń áleý­mettik isterge yqpaly zor boldy.

Tatar jurtynyń yqpalyndaǵy saýda qalasynda qazaq balalaryna arnalǵan orys mektebin ashý bastamasy 1861 jy­ly Oblystyq basqarma tóraǵasy V.V.Grı­gorevtiń tarapynan kóteriledi. Ol sol jyl­dyń 16 qańtarynda Orynbor jáne Samara general-gýbernatorynyń atyna qyzmettik hat jazyp, Shyǵys Ordamen (Qos­tanaı óńiri) shektesetin shekara bo­ıyn­daǵy Troısk qalasynda bastaýysh qazaq-orys mektebin ashý qajettigin alǵa tartady. Bul qajettilikti tóraǵa Orynbor mektebiniń jumys jasaýy qazaqtar arasynda orys bilimine degen suranystyń artqanyn, Shyǵys Ordadan shyqqan 50 shaqty qazaq balasy Troısk qalasyndaǵy tatar moldalarynan bilim alatynyn, al sol musylmandyq bilim­ge qarsy tura alatyn balama retinde oryssha oqýdy engizýdiń mańyzy zor dep pa­ıymdaıdy. Sonymen qatar ol hatta qazaq qaýymynan belgili, bedeldi 23 adam qol qoıǵan ótinish túskenin tilge tıek ete kele, ótinish ıeleri orys oqýyn oqytatyn mektepterdiń ashylýyna yntaly ekenin, mektep ashylǵan jaǵdaıda oqýshylardyń tamaǵy men kıimi, mekteptiń sharýashylyq isin júrgizýdi óz moıyndaryna alatynyna yqylas bildirip otyrǵanyn da eske salady. Hat sońynda tóraǵa mektep ashý jumy­synyń shyǵynyn esepteıdi, qazaq balalaryn mektepke qabyldaýdaǵy ustanymdardy aıqyndaıdy jáne mektep isin júrgizýdegi úılestirý jumystarynyń júıesin belgileıdi. V.Grıgorevtiń usy­nysy general-gýbernator tarapynan qoldaý tabady. Gýbernator Ishki ister mınıs­trinen mektep ashý isine ruqsat suraı­dy. Mınıstr gýbernatorǵa mektep ashýǵa qa­jetti 1300 som qarajattyń 250 somyn qazaq­tardyń úı salyǵynan alýǵa ruqsat etedi.

Troıskide mektep ashý men ony uıym­dastyrý jumystary Orynbor ákimshiligi tarapynan osylaısha jolǵa qoıylady.

* * *

1861 jyldyń 1 qyrkúıeginde Troıs­kide qazaq balalaryna arnalǵan bastaýysh mektep saltanatty túrde ashylady. Oǵan 26 qazaq balasy qabyldandy. Mekteptiń ashylýyna sol jyldyń tamyz-qazan aılary aralyǵynda arnaıy issaparǵa shyǵyp, Orynbor oblysynyń shyǵys bóligin aralaǵan V.Grıgorevtiń ózi de qatysady. Aıtýly oqıǵaǵa oraı mektep ashylǵan kúni at jarys-báıge uıymdastyrylyp, 16 qyrkúıek kúni qazaqtardyń syıly kisi­lerine arnalǵan (24 kisi) saltanatty dastar­qan jaıylady.

Oblystyq basqarma tóraǵasy mektep­tiń ashylýy týraly Sankt-Petebýrgte shyǵatyn «Severnaıa pchela» gazetinde «Otkry­tıe kırgızskoı shkoly v Troıske» degen maqala jarııalaıdy. Maqalany ol: «Qazir burynǵydaı emes: oqyrmandardy otanymyzda júrip jatqan oqý isi de mazalaıdy, otandastarymyzdy jaqsy jańalyqpen qýantqymyz keledi; qyrkúıek aıynyń basynda bizdiń Troıskide qazaq balalaryna arnalǵan mektep ashyldy;  bul oqıǵa qaı jaǵynan bolsa da asa mańyzdy», degen joldarmen bastaı kele, qazaq dalasynda orys bilimin taratýdyń  alǵashqy kezeńinde týyndaǵan qıynshylyqtardy tilge tıek etedi. Qazaq jurty arasynda túsin­dirme jumysyn júrgizýdiń arqa­synda kóp nár­seniń ózgergenin, endi qazaq­tyń bı-sultan­dary orys mektebin ashýǵa ózderi yqylas tanytatyn jaǵdaıǵa jet­kenin atap ótedi. 

Mekteptiń muǵalimi ári meńgerýshisi bolyp Y.Altynsarınmen birge Orynbor mek­tebin bitirgen Nurym Muńsyzbaev, al musylman dini sabaǵyna qazaq arasynan shyqqan molda Qazybaı Orynbaev (Ýrýmbaev) bekitiledi.

Troısk mektebindegi shákirtterdiń sany belgilengen vakansııany kóp jyldar boıy únemi toltyryp otyrdy. Mek­tep Troıskide 23 jyl jumys istedi. Osy jyldarda kóp­tegen shákirt bilim aldy. 1873 jyly Troıskide er balalar gımnazııa­sy ashylady. Orys-qazaq bastaýysh mek­tebin bitirgen shákirtter atalǵan gımnazııada oqyp, odan keıin ýnıver­sıtet­terge oqýǵa joldama alatyn boldy. Qazan ýnıversıtetinde oqyǵan Aldııa­rov, M.Qarabaev, A.Balǵojın, Orsk muǵa­lim­der mektebiniń túlegi Qazykereı Shotaevtar (Chýtaev) – osy bilim satylarynan ótken shákirtter.

 * * *

Troısk qalasy HIH ǵasyrdyń 80-jyldaryna deıin aldymen Orynborǵa qaraǵan Shyǵys Ordanyń ortalyǵy bolyp keldi. Onda qazaqtarmen Shekaralyq komıs­sııanyń atynan qarym-qatynas jasaıtyn ókili (popechıtel) qyzmet atqarady, sony­men qatar patshalyq ákimshiliktiń qazy­­nashylyq-qarjylyq mekemeleri Shyǵys Ordaǵa qatysty jumystardy júr­gizip otyrǵan.

1868 jyly qabyldanǵan Ýaqytsha Erejege sáıkes qazaq dalasy jańa ákimshilik aımaqtarǵa bólinip, Torǵaı, Oral, Aqmola, Semeı oblystary qurylady. Torǵaı obly­synyń quramyna Torǵaı, Yrǵyz, Elek (Aqtóbe), Nıkolaevsk (Qostanaı) ýezderi kiredi. Nıkolaevsk ýeziniń orta­lyǵy  nomınaldy túrde Nıkolaevsk stanısasy bolǵanymen, ákimshilik ortalyq  Troıskige shoǵyrlandy. 1879 jyldan bas­tap Nıkolaevsk ýeziniń ortalyǵyn Novo­nıkolaevskige, ıaǵnı Qostanaıǵa kó­shirý jumystary qolǵa alynady. 1882-1884 jyldary ýezd ortalyǵy Qostanaıǵa tolyq ornyǵady. Qostanaıdyń ýezd orta­lyǵy bolýy ınspektor Altynsarınge Tor­ǵaı­daǵy atqarǵan 23 jyl qyzmetin týǵan jerinde jalǵastyrýǵa múmkindik ashty.

1884 jyly Troıski mektebi Qostanaıǵa kóshiriledi. Troısk ákimshiligi qalada 23 jyl jumys jasaǵan mektepti jańa orta­lyqqa – Qostanaıǵa bergisi kelmedi. Muny bizder Y.Altynsarınniń 1883 jyldyń 2 tamyzynda V.Katarınskııge jazǵan hatynyń mazmunynan kóre alamyz. Onda ol bylaı deıdi: «Oqý áleminiń basshy­lyǵynda ne bolyp jatqany, árıne, qyzǵylyqty. G. ınspektor... V-nyń qol­daýy arqyly Troısk mektebin óz meke­mesinde qaldyrǵysy keledi. Troısk mek­tebi tolyq aıaǵynan turdy, onyń jumysy jaqsy júrip jatyr. R., shamasy, taǵy da ony buzǵysy keledi, al shyn­dyǵynda Novonıkolaevskide oǵan jańa ǵımarat saly­nyp jatyr. R-ǵa bógde jurttarǵa arnalǵan bir mektep kerek deıdi, óıtkeni oǵan ózine qarasty aımaq­ta jańadan sondaı mektep jasap, ony aıaǵynan turǵyzýǵa shamasy joq jáne ol onyń qolynan kelmeıdi».

Qostanaıdaǵy jańa ǵımaratty salýǵa Torǵaı oblysy oqý ınspektorynyń min­detin atqarýshy Y.Altynsarın kóp eńbek sińiredi (Altynsarın 9 jyl (1879-1888) ınspektor mindetin atqaryp, ómir­den óter aldyndaǵy 1888 jyly tolyq laýazymǵa ıe bolady). Jańa orynda, jańa mek­teptiń janynda bolǵan ol qu­ry­­lys jumysyn júrgizýge basshylyq ja­saı­dy. Mektep aǵashtan salynyp, oǵan qajetti bóreneler Qostanaıdan 40 shaqyrym  jerdegi Araqaraǵaı ormanynda daıyndalyp, qalaǵa jetkiziledi. Inspek­tor mektepti qanatynyń astyna alyp, qamqor­lyq kórsetti: onyń kerek-jaraǵy men muǵalimderin jasaqtaýǵa, jumy­synyń jandanýyna kóp eńbek sińiredi. Kóp uzamaı Qostanaı mektebi Torǵaı obly­syndaǵy ýezdik mektepter qatarynda úzdik dep tanyldy. 

Altynsarınniń bedeli men abyroıy jáne qajyrly qaıraty arqasynda Troısk mektebi Qostanaıǵa ornyǵady jáne onyń esimimen mekteptiń jańa ortadaǵy kóne sýattan bastaý alatyn tyń tarıhy bastalady. Munda Qostanaı óńiriniń myńdaǵan shákirti bilim nárimen sýsyndady. Bıyl Y.Altynsarınniń 180 jyldyǵy men túp bastaýy Troıskide jatqan alǵashqy orys-qazaq bastaýysh mektebiniń 160 jyldyǵy qatar kelip otyr. Juldyzdar qatar turyp jymyńdaıdy degen osy bolar...

Almasbek Ábsadyq,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory