Dostyq izgilikti dáripteıdi

Kishi ulttarǵa óz saıasatyn júrgizip, óz basymdyqtaryn engizip, talaptaryn tańyp-taratý úshin budan asqan yń­ǵaı­ly ári paıdaly qural joq edi. Soǵan qaramastan ulttyq kınematografııa úshin bul órleý kezeńi bolǵanyn da umytpaýymyz kerek. Keńes Odaǵynyń asa joǵary deńgeıde saıasılanǵan «pishini – ulttyq, mazmuny – sosıalıstik» kıne­matografııasynyń salqyny Sháken Aımanov, Sultan Qojyqov, Májıt Bega­lın, Abdolla Qarsaqbaev sııaqty uly rejısserlerdiń shyǵarmashylyǵynda sezilgenimen, olar bıik talantynyń arqasynda ıdeologııa syzyp bergen shablon sheńberin tapqyrlyqpen aınalyp ótip, memleket saıasaty tańǵan mindetti talapty kórkem tásilmen tigisin jatqyzyp, ádebin kelistirip usyna bildi. «Halyqtardy jaqyndastyrýdyń jóni osy» dep jalań urannyń jeteginde jabaıy ádis, turpaıy tásilderdi qoldanǵan joq. Shablonnyń sheńberinde júrip-aq qylpyp turǵan qylyshpen jan-jaǵyn aıaýsyz otap bara jatqan otarshyldyqqa qarsy turyp, shedevr fılmderimen ultty saqtap qalýdyń ǵajap úlgisin kórsetti.

Keńestik dáýirde Nurmuhan Jantórın, Meńtaı О́tepbergenov, Qasym Jákibaev, Dımash Akımov, Talǵat Nyǵmatýllın sekildi birdi-ekili akterlerdiń ekinshi plandaǵy basty rólderden, epızodtyq rólderden kóringeni bolmasa, belarýs pen ýkraın, grýzın, ázerbaıjan, tájik áriptesteri sekildi ortalyqtaǵy «Mosfılm» men «Lenfılmniń» kınolaryna túsip, odaq kólemindegi ataq pen talassyz tanymaldylyqqa qol jetkizgen qazaq akteri joqtyń qasy. Al grýzın akterleriniń, negizinen, qylmys álemimen baılanysty qorqaýlar beınesinde, ázerbaıjan ártisteri bazar saýdageri, cheshen ulty zańdy belden basqan ur da jyq áperbaqan rólinde, syǵandar ury-qarynyń, al tájiktiń momyn, mojantopaı, ańǵal adamnyń rólinde kórinip, ózge elderdiń aldynda óz ulty týraly burynnan qalyptasqan teris túsiniktiń tereńdeı túsýine túrtki bolǵanyn búginde ózderi de ókinishpen moıyndaıtynyn eskersek, «bul máselede bizdiń júzimiz jarqyn» dep kóńil jubatýǵa ábden bolady. Qazaq akterleri de, Qazaqstan da etnosty jaǵymsyz etip kórsetetin kúsh­pen tańylǵan steorotıp túsinikterdiń qur­bandyǵyna aınalyp, tutqyny bolǵan joq.

Esesine, óneri jańadan qalyptasyp, aıaǵynan qaz tura bastaǵan eldiń kınosyna soǵys jyldarynda Almatyǵa ýaqytsha kóshirilgen «Lenfılmniń», keıinirek evakýasııalanǵan «Mosfılmniń» áseri, sonyń negizinde qurylǵan Ortalyq birlesken kórkemfılmder stýdııasynyń yqpaly zor boldy. Ol tek ulttyq kınoǵa emes, tutas eldiń mádenı ómirine eleýli ózgeris alyp keldi. Qazaqstannyń qalyptasyp kele jatqan jas kınematografy máskeýlik jáne lenıngradtyq kıno sheberlerinen úlken tájirıbe jınady. Osy ózgeris nátıjesinde qazaq kınosy jańa deńgeıge ótti. El ishinde «samorodok» atalyp, qazaq dalasynyń túkpir-túkpirinen tabylyp, Almatyǵa shaqyrylǵan arnaýly bilimi joq, týma talanttarǵa Efım Aron, Grıgorıı Roshal, Moıseı Goldblat, Nıkolaı Cherkasov syndy sheberler sahnada qalaı júrip, kamera aldynda qalaı qozǵalý keregin qolynan jetektep júrip úıretkenin olar óz estelikterinde jasyrmaı-aq, jan-jaqty baıandaıdy. Ortalyq birlesken kórkemfılmder stýdııasynyń ártisteri «Qazaqfılm» irgetasyn kóterisýge top-tobymen tartyldy. Olardyń osy jyldardaǵy otandyq kınodaǵy úlesi anaǵurlym basym edi. Buǵan bir jaǵy, orys-qazaq kınogerleriniń az ýaqyt bolsa da qoıan-qoltyq birge jumys istegeni de sebep bolýy múmkin ekenin teriske shyǵarýǵa bolmaıdy. Tipti ózge ult ókil­deri aralastyrylmaı, taza tóltýma bolyp jaryqqa shyqqan týyndylardyń tıtrine kóz júgirtsek, «operatory Berkovıch», «sýretshisi Aranyshev», «kompozıtory Zasepın» degen kadr syrtynda júrgen talaı belgili esimderdiń ózinshe jeke tar­maǵy jáne bar. Bulardyń bári de ult kınosynyń tarıhynda esimi altyn árip­pen jazylyp qalǵan umytylmas tulǵalar.

Kıno – ulttyq sana men mádenıettiń kórinisi. Reseıdiń Odaqqa tanymal belgili ártisteri, kınoǵa jańadan qadam basyp, keıin ataǵy dúrkirep shyq­qan jas ártisteriniń qalyń shoǵyry kóringen fılmderdiń birtalaıyn taban astynda oılanbaı-aq tizip shyǵýǵa bolady. «Bizdiń súıikti dáriger», «Biz osynda turamyz», «Shabandoz qyz», «Án qanatynda», «Taqııaly perishte» sekildi fılmder keńestik Qazaqstannyń baqytty adamdaryn kórsetýdi maqsat etti. «Bastyǵy – qazaq bolsa, orynbasary – orys bolýy kerek» degen jazylmaǵan qaǵıdalardy alǵash qoǵamǵa osy tektes fılmder alyp shyqty. 1955 jyly aýyl ómirinen túsirilgen «Shabandoz qyz» ulttyq kınodaǵy tuńǵysh túrli-tústi mýzykalyq komedııa bolyp sanalady. Munda da qazaq qyzy Ǵalııany Taras pen Marıanna degen orys otbasy asyrap alǵan. Blokbasterlerdiń myń atasyn kórip júrgen búgingi kórermen kózimen qaraǵanda, fılmnen balańdyq baıqalýy múmkin, keı tusy bálkim, kúlki de shaqyratyn shyǵar, biraq 65 jyl burynǵy oqıǵanyń shoǵy áli kúnge jaınap tur, jalyny bet sharpıdy. Nege deseńiz, onda qazaq jáne orys kınoóneriniń injý-marjany tutas kórinedi: KSRO halyq ártisi Sábıra Maıqanova, Serke Qojamqulov, Kenenbaı Qojabekov, Qanabek Baıseıitov, Rahııa Qoıshybaeva, Bıken Rımova, Seıfolla Telǵaraev, Ámına О́mirzaqova, Múlik Súrtibaev, Muhtar Baqtygereev, Ataıbek Jolymbetov, Sýat Ábýseıitovtermen birge Varvara Soshalskaıa, Anatolıı Alekseev, Igor Bogolıýbov, Konstantın Starostın, Tamara Dýmnaıa sııaqty áli dańqqa bólenbegen Lenıngrad pen Máskeýdiń maıtalman akterleri kórermendi jas kúnimen qaýyshtyrady. Fılmniń orys tilindegi dybystalýynda Murat – Múlik Súrtibaev áıgili Georgıı Vısınniń daýysymen sóıleıdi. Tamyljyǵan tabıǵat kórinisteri, halyq ánderi, qazaq dástúrleri, báıge, kókpar, aıtys – Pavel Bogolıýbovtiń rejısserligimen múmkindiginshe qamtylǵan. Bir esepten, atbegi Aıdar men shabandoz Ǵalııanyń mahabbaty arqyly ózge eldiń kórermenine qazaqtardy tanystyrýdy maqsat tutqan kınoensıklopedııa ispetti. О́ıtkeni «Shabandoz qyz» keńestik prokattyń aldyn bermegen, óz zamanynda 30 mıl­lıonǵa jýyq aýdı­­­torııany qamtyǵan rekordtyq kór­setkishtegi fılmderdiń qatarynan sanalady. Operatory Vıktor Maslennıkov, kompozıtory Vasılıı Solovev-Sedoı, bári de «lenıngradtyq órender».

Kıno – steorotıp pen shtamptyń bas­ty tutynýshysy ári taratýshysy. Bir fılmnen bir fılmge kóship júretin úırenshikti shablondarǵa qalypty jaǵ­daı retinde qaraý daǵdysy burynnan bar. Ár jańa shyqqan fılmin álemdik mádenıet pen ónerdiń jetistigi sekildi jabyla tamashalaıtyn búgingi Amerıka fılmderindegi atys bolǵan jerge aq pen qara násildi polıseıdiń jup bolyp birge baratyny sııaqty keıipkerge ózge ulttyń ókili qosaqtalyp júrmese, kóp fılmder «joǵarǵy jaq» súzgisinen ótpeı qalatyn. Qatty áser etkeni sonsha, qanshama jyldar boıy qaıtalap kórýden jalyqpaǵan Erlan men Irınanyń mahabbatyn úlgi etken «Shańyraq» sııaqty fılmder búgin keshegiden basqasha qabyldanady. Biraq zamanaýı áleýmettik máselelerdi qozǵaǵan «Ironııa lıýbvı», Amanjol Aıtýarovtyń «Dala ekspresi», Folker Shledorfftyń «Uljan», Ámir Qaraqulovtyń «Ǵalam­tordaǵy mahabbat» fılmderimen sa­lys­tyrǵanda, «Shańyraqpen» jylap kó­ris­kendeı bolasyń. Sebebi biz sóz etip otyrǵan «Shańyraqta» da, tipti qaptaǵan qalyń orys túsken «Shabandoz qyzda» da ulttyq dúnıetanym bar edi. Bul fılm­der dúnıege kelgende týǵan kórermenniń aldy jetpiske, sońy qyryqqa taıaǵan orta býyn ókiline aınalsa da, kórkemdik qundylyǵyn joǵaltpaı, jylylyq syılap kele jatqany da dál sol qasıetine baılanysty ekeni anyq. Al qazaqtyń qyzdaryn ózge ultqa úılendirý arqyly ne maqsatty kózdegeni belgisiz, alys-jaqynnan akter shaqyryp túsirgen mynaý fılmder ulttyq tanymdy, ulttyq erekshelikti, jalpy baǵytty múlde basqa jaqqa buryp áketken. Búginde jasy jetpiske kelip qalǵan «Shabandoz qyzdyń» shańyna da ilese almaıtynyn, ári-beri alaókpe bolyp shapqylaǵanymen, kórkemdik jańalyǵy kemshin kartınalardyń kóshke ilese almaıtynyn boljaý úshin sáýegeı bolýdyń tipti de qajeti joq.

Keńestik kezeńde kez kelgen fılmdi jaryqqa shyǵarýǵa joldama bermes buryn Ortalyq Komıtettegi jaýapty hatshylarǵa kórsetý úrdisi bolǵan. «Tulpardyń izi» fılminiń túsirilimi aıaqtalyp, «apparattaǵylarǵa» alyp barǵandaǵy oqıǵany Ákim Tarazıdiń bylaı eske alǵany bar: «Mynaý ne degen sumdyq? Qazaqstanda Keńes ókimeti joq pa? Kórkeıgen aýyl, kórikti qalalar qaıda? Elektr jaryǵy qaıda? Erteńgi kúnin oılap, elegizimeıtin jarqyn beıneli jastar qaıda? Myjyraıǵan qoralar men mańyraǵan maldan basqa eshnárse joq. Myń jyl burynǵy oqıǵa deseń de senesiń, qazirgi jaǵdaı deseń de senesiń, qaıda Keńes adamdary?» degen soń, amal joq, Májıt Begalın mysqyldap: «qurysyn, qosaıyqshy osy» dep bir vertolet kirgizip edik». Osylaısha túrli amaldar taýyp, jańbyr-jańbyrdyń arasymen jan saqtaǵan qazaq kınosynyń taǵdyry búgingi ólshemmen alǵanda, erlikke tunyp turǵandaı kórinetini de ras.

Halyqtar dostyǵyn dáripteýdi alǵa tartqan «Qazaqstan – kópultty memleket» degen memlekettik tapsyrys kınostýdııaǵa Mádenıet mınıstrligi tarapynan áli de beriledi. Rústem Ábdirashtyń «Stalınge haty», Slambek Táýekeldiń «Jeruıyǵy», Sábıt Qurmanbekovtiń «Keshikken mahabbat» kartınalary túrli emosııa týdyrǵanymen, dostyqtyń, senim men qamqorlyqtyń lebi esedi.

ALMATY