Tamuq

Bosqynshylyqqa ushyraǵan halyq

Aqtóbe oblystyq muraǵatynan alǵan derekterde, 1932 jyldyń 11 qazanynda oblys turǵyndarynyń sany 248 myń 626 adam dep kór­setilgen. Muraǵattan 1921 jyldyń naýryzynda Aqtóbe gýbernııasy bo­ıynsha júrgizilgen sanaq qory­tyndysyn da taptyq. Munda gýbernııa turǵyndarynyń sany 501 myń 637 adam dep anyq jazylǵan. Sońǵy málimet 1921-1922 jyldyń ashtyǵy bas­talardan buryn júrgizilgen sanaq­tyń qorytyndysy. Keńes ókimeti­niń sarań statıstıkasy oblys aýma­ǵyn­daǵy árbir úsh adamnyń ekeýi ashtyq qur­ba­ny bolǵanyn aıǵaqtaıdy.

Aqtóbe oblystyq muraǵatynda ashyq derek kózderi retinde ashtyq saldarymen kúrestegi keńes qyzmet­kerleriniń esepteri ǵana saqtalǵan. Torǵaı, Batpaqqara, Oıyl, Tabyn, Aral, Yrǵyz, Shalqar aýdandaryna arnaıy attandyrylǵan ýákilderdiń sarań esepterinen sol kezdegi eldiń aýyr jaǵdaıy kórinis beredi. Ýákilder isherge asy qalmaǵan kedeılerdiń aýyldarda ashtyqtan isip-keýip jat­qanyn, jaǵdaıy bar adamdardyń elden údere kóship ketkenderin aıtady. Solaqaı saıasattyń saldaryn jýyp-shaıý maqsatynda 1932 jyldyń
17 qyr­kúıeginen bastap «kóshpeli jáne jar­tylaı kóshpeli aýdandardaǵy» adamdary ashtyqtan qyrylyp, qańy­rap qalǵan sharýashylyqtar artelder men TOZ-darǵa biriktiriledi. Máselen, 1933 jyldyń 1 qańtaryndaǵy málimet boıynsha Aqtóbe oblysynda 32 artel men 306 TOZ qurylǵan. Elde qurylǵan Ashtarǵa kómek kórsetý komıssııasy aýyldardy aralap, tiri qalǵandarǵa tary men qara bıdaı taratýmen aınalysqan.

1933 jyldyń 17 qyrkúıeginde QazSSR Halyq Komıssarlary Keńesi men О́lkelik komıtet joıylǵan sharýa­­shylyqtardan alynǵan 22 194 bas mal­dy tiri qalǵan adamdarǵa taratady. Torǵaı, Batpaqqara, Oıyl, Tabyn, Aral, Yrǵyz, Shalqar aýdan­dary salyqtardan bosatyldy. Osy aýdandar 1933 jyldyń sońyn­da 280 myń som kólemindegi úkimet­ke berejaǵy men 550 myń som mem­le­ket­tik nesıe qaryzynan bosatyldy. Eńsesi kóterile almaı jatqan aýyldardy Úkimet 1928 jyldan bastap bir­neshe salyq túrimen janshyp tas­taǵan edi. Áperbaqan aýylnaılar sa­lyq jınaýda bir-birinen asyp túsýge tyrysty. Sol ýaqytta jan basy men mal basy salyqtarynan ózge aýyl sha­rýashylyǵy salyǵy, saqtandyrý tó­lemi, memlekettiń nesıe qaryzyn óteý de aýyl adamynyń moınyna tústi.

Ashtyqpen kúres komıssııasynyń músheleri – Maılybaev pen Dosmuha­medov Oıyl aýdany boıynsha 1933 jyldyń 1 qańtarynda raport jazǵan. Eki ýákil Oıyl aýdanynda 22 myń 960 adamnyń ashtyqqa ushyraǵanyn, ózderi barǵan №6 aýyldaǵy 500 úıdiń teń jartysynda adamdar ashtyqtan isip-keýip, shala-jansar halde jatqanyn, 4604 úıge (20867 adam) bir put tarydan taratylǵanyn habarlaıdy. Oıyl ózeninen balyq aýlaý maqsatynda alty brıgada jasaqtaǵanymen, birde-bir aýyldan aý tappaǵandyqtan Aqtó­beden balyqshy quraldaryn shuǵyl túrde jetkizýdi suratqan. «О́zen ja­ǵa­laǵannyń ózegi talmaıdy» degen mátelge qaraǵanda, balyǵy taıdaı týlaǵan Oıyldyń boıyndaǵy el ashtan qyrylýǵa tıis emes edi. Úlken aýdannan birde-bir balyq aýlaıtyn quraldardyń tabylmaýyna kúndiz-túni úı-úıdi timiskilep júrgen sholaq belsendiler ǵana kináli degen oı keledi. Dosmuhamedov pen Maılybaev ashtarǵa kómek retinde berilgen úki­met qarjysyn jurtqa durys úles­tirmegeni úshin aýdan basshylaryn qylmystyq jaýapkershilikke tartýdy suraıdy. Eki ýákil 1933 jyldyń basynda Oıyl jerinen bosqynshylyqqa ushyraǵan 10 myń 409 adam úılerine qaıtyp kelgenin, sonyń ishinde Edil boıynan 233 shańyraq, Aqbulaqtan (Orynbor oblysy) 448 shańyraq keri qaıtqan dep jazady.

1932 jyldyń sáýirinde Oıyl aýdanynda 600 qańǵybas bala anyq­talyp, onyń 370-i jetimder úıine ornalastyrylǵan. Ata-anasy ashtyqta ólgen 230 balaǵa kómek jetpegen. Ýákilder aýyldardan ashtan ólgen 35 balanyń óligin tapqan. Qys boıy Oıyl aýylynda jetim balalar top-top bolyp júrip, qaıyrshylyqpen aınalysqan. Adam kórse, qasha jóne­letin, súzek, teri aýrýlaryna shal­dyqqan beıbaqtardyń kóptigi sonsha­lyq, bárin birdeı Oıyldaǵy 100 oryndyq jetimder úıine ornalastyrý múmkin bolmapty. Onyń ústine ashtyq ábden meńdegen adamdar ólip bara jatyp balalaryn jetimder úıiniń tabaldyryǵyna tastap ketedi eken. Jetimhanadaǵy balalar da ash, tósek-oryn tapshy, kıim joq.

1932 jyldyń 19 maýsymynda Shal­­qar aýdanyna kelgen arnaıy ýákil­­der ashtarǵa 16 myń 950 kg tary úles­­tirgen. Olar 1932 jyldyń mamyr aıy­­nyń basynda 733 shańyraq Qara­qal­paqtyń Shymbaı, Tórtkúl, Qo­ńyrat, Tahataralyna kóship ketkenin ha­­barlaıdy. Shalqar aýdanynyń 18-shi aýylynan 58 úı, 17-shi aýyldan 25 úı, 20-shy aýyldan 155 úı, 7-shi aýyl­dan 100 úı, 2-shi aýyldan 140 úı, 13-shi aýyldan 80 shańyraq bir túnde ketedi.

 Temir jol jaǵalaǵan jetimder

1933 jyldyń basynda barlyq aýdan ortalyqtarynda jetimder úıi ashyldy. Aqpan aıynda Aqbulaq balalar úıi 650 orynǵa, Qostanaı 500, Aral balalar úıi 200 orynǵa, Oıyl 300 orynǵa keńeıtildi. Tabyn, Yrǵyz, Shal­qar aýdandaryndaǵy balalar úılerine 100 oryn taǵy qosyldy.

1933 jyldyń 9 qańtarynda Halyq komıssarlary Keńesi tóraǵasynyń orynbasary Uzaqbaı Qulymbetov­tiń je­tekshiligimen ótken komıssııa oty­­rysynda memleketten ashtardy ońal­­týǵa berilgen kómek, jetimder úıle­rin­degi ahýal talqylanady. 1932 jyl­­­dyń kókteminde memleketten ash­­­tyqqa ushyraǵandarǵa bólingen
1 mıl­­lıon put astyqtyń talan-tarajǵa tús­keni de osy jerde aıtylǵan. El ishin­de qańǵybas balalar áli de kóp, jetimder úılerindegi balalardyń da jaǵdaıy máz emes, olar ashtyq pen aýrýdan ólip jatyr. Uzaqbaı Qu­­lymbetov kóshede qaıyr surap júr­gen balalardy jetimder úıine orna­lastyrýǵa bólingen 467 418 mıllıon somnyń qalaı jumsalǵanyna tekseris júrgizýdi suraıdy. 1933 jyl­dyń qańtarynda KSRO Atqarý Komıteti Qazaqstandaǵy balalar qańǵybastyǵymen kúresýge taǵy da 22 mıllıon som bólse, onyń 10 mıllıony Qazaq ASSR bıýdjetinen aýdarylǵan. Munda jetimder úıindegi bir balanyń jyldyq shyǵyny 420 som dep kórse­tiledi. Alaıda jarty jyl ótse de, elde baqylaýsyz júr­gen jetimder óte kóp. Osy jıyn ús­tinde Uzaqbaı Qulymbetov Sol-Ilesk qalasynda top-top bolyp qaıyr surap júrgen qazaqtyń balalaryn ornalastyrýǵa 25 myń som qar­jy bólgizip, jedel túrde 1 myń put astyq pen jyly kıim satyp alýdy tap­syrady. Jetimderge arnalǵan azyq-túlik pen kıimder Saýda jáne jabdyqtaý Halyq komıssarıaty óki­liniń qatysýymen satyp alynsyn dep Sol-Ilesk atqarý komıtetiniń tóraǵasy Delıavırovke tapsyrady. О́ıt­keni úlken qalalarda bosyp júr­gen jetimderdi ornalastyrýǵa bólin­gen memleket qarjysy talan-tarajǵa túsken.

1933 jyldyń aqpanynda 136 oryndyq Aqbulaq balalar úıi 200 orynǵa keńeıtilip, oǵan temir jol boıynda júrgen qańǵybas balalar ornalastyrylady. 1933 jyldyń 26 aqpanynda Reseıdegi «Samara-Zlatovskıı» temirjolynyń dırektory Chıshım men Býrgýlma beketteri arasynda 5 myńnan astam qazaqtyń toptasyp júrgenin aıtyp Aqtóbe oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Buharbaevqa telegramma jibergen. Qazaq jerinen Ilesk pen Orsk ar­qyly kelip, ári kete almaı «beketterde qonyp júrgen kóshpendilerdiń temirjolshylar men jolaýshylarǵa bıt pen súzekti taratyp jatqanyn» habarlaıdy. Bul «Bosqyndaryńdy temirjol boıynan alyp ketińder» degen mazmundaǵy telegramma bolatyn.

Ashtar tas beketterdi panalady

Tamaq izdegen beıbaqtar kóbine temir jol boıyna qaraı shubyrdy. Olar top-top bolyp jolaýshylar laqtyrǵan tamaq qaldyqtaryn terip jep, beket janynda ot jaǵyp túngi sýyqtan qorǵanatyn. 1933 jyldyń aqpanynan bastap iri temir jol beketterinde ashtarǵa tamaq úlestirile bastady. Qystyń úskirik aıazy men boranynan qorǵaný úshin jertóleler qazyldy. Adamdar eden ornyna qamys tóselgen jerde jatty.

1933 jyldyń 14 aqpanynda Qaza­ly temir jol beketinde kúnine 100 adam ta­­maqtandyrylatyn. Bir adam­nyń kún­dik normasy – 400 gramm qara nan, tańer­teńgilik beriletin 3 qasyq botqa, túski tamaq – balyq ne et sorpasy. Ashtar­ǵa 10 kúnge eseptelgen talondar úles­tirilgen. Alaıda azyq úlestirýge jaýap­ty qyzmetkerler talon úlestirý men as ishkennen keıin túgel jınap almaǵan. Kúshterin jınaǵandary aýyl­daryna qaraı ketse de, kún aralatyp osy jerden tabylǵan. Keri oral­ǵan­dar Ashtyqpen kúres komıssııasy ýákil­derine jumys taýyp berińder dep talap qoıǵan.

1933 jyldyń 10 naýryzynda OGPÝ komıssarlary Lenskıı men Jamanov Embi temirjol beketinde júrgen 21 qańǵybas balany jetimder úıine tapsyrǵan. Olar Embiniń úsh aýyldyq keńesi qoımasynda 1 put bıdaı men 10 kılogramm un, al Juryn aýyldyq keńesinde 1 put un qalǵanyn habarlaıdy. 1933 jyldyń 16 sáýirinde Temir aýdanynda ata-anasy ólip, qańǵyp júrgen 463 bala men 3 jasqa tolmaǵan 103 sábı Qonjar jetimder úıine jiberiledi. Qonjar jetimder úıinde tamaq jetispeýshiligi men súzekten álsirep, ólip jatqan balalardyń kóptigin OGPÝ komıssarlary jasyra almaıdy.

Ashtarǵa kómek komıssııasynyń Shal­qar aýdany boıynsha ýákili Nuǵy­manovtyń habarlaýynsha, Shalqar temir jol beketine jaqyn jerde 160 ash adam jatqan bes jertóleniń tóbeleri opyrylyp túskenin, ashtardyń tar ári las oryndarda, qamys ústinde uıyqtaıtynyn habarlaıdy. Temir jol boıyn jaǵalap, qańǵalaqtap júrgen beıbaqtardyń qaıdan kelip, qaıda bara jatqandaryn da eshkim bilmeıdi. Nuǵymanov olardyń arasynda súzek órship ketý qaýpin joqqa shyǵarmaıdy. Osy jerdi panalaǵan árbir adamǵa kúnine 200 gramm qara nan, maısyz-nársiz sorpa men 60 gramm et, 3 as qasyq botqa berilgen. As arnaıy qosta 470 adamǵa laıyqtalyp daıyndalsa da, báribir jetpeı jatatyn. Sebebi bul jerde kimniń tamaq iship, kimniń ketip jatqanyn anyqtaý múmkin emes. Nuǵymanov: «Ashtardy tamaqtandyrýǵa bólingen azyq-túlik durys jumsalmaǵan, jaýapty tulǵa kúndelikti tamaq talondaryn jınap alyp tapsyrýǵa mindetti bolsa da, qaǵazdardy joıyp tastaǵan. Beriletin tamaq sapasy óte nashar. Kóshpendiler isip-keýip jatyr, arasynda ólip jatqandar da kóp», dep baıandaıdy.

Sekseýil beketiniń janyndaǵy ashtarǵa bólingen jertóleni 142 adam panalapty. Bul jerde de Shalqar­daǵydaı jaǵdaı týyndaǵan. Komıssııa músheleri ashtardyń ortasyna jaqyn­dap bara almaǵandaryn aıtady. Ystyq tamaq beriletin ýaqytta adamdar qosqa ózderi kelip, tabaqtaryna salyp áketken.

Mine, ýákilderdiń resmı esepteri­nen aýylda mal baǵyp, bala-shaǵasyn asyrap, sharýa qamymen júrgen mo­myn ata-ájelerimizdiń qandaı adam kórgisiz jaǵdaıǵa jetkenin kóremiz. Taǵy bir baıqaǵanymyz, 1932-33 jyldardaǵy partııa qyzmet­ker­leriniń qyzmettik jazbalarynda «kóshpendiler» degen sóz jıi ushyrasady. Osy sýyq sóz jatjerdi saǵalap aǵaıyn-týysymen birge ketkenderge de, temir jol boıynda tamaq qaldyǵyn terip júrgen músápir mis­kinderge de qaratylyp aıtylǵan. Jekkórýshilikpen, mensinbeýshilikten aıtylǵany bilinip tur. Biraq ta mal baǵyp óz kúnderin kórip jatqan momyn jurtty osynda jaǵdaıǵa jetkizgender jóninde sóz joq. Isherge as tappaı, qala kezip, temir jol boıynda aryp-ashyp júrgen beıbaqtarǵa 1932-1933 jyldyń qara sýyǵy men úskirik aıazynda pana bolǵan oryn Nıkolaı I ımperator zamanynda salynǵan tas beketter ǵana. Mılısııa beıbaqtardy poıyz perronyna jolatpasa da, olar jaqyn mańdaǵy jertólelerdi panalap, qara jerdi jastana júrip ómir úshin kúresti. Bul kezde aǵaıynyn tentiretken sholaq belsendiler aýylda jaqsy ómir súrip jatty. 1932 jyldyń kókteminde el jappaı qyryla bastaǵanda, ashtarǵa kómek retinde ortalyqtan bólingen qarjy da el ishine jetpeı talan-tarajǵa túsken. Qalǵanyn jergilikti jerdiń basshylary tonady. Joǵaryda baıandalǵandaı, ashtarǵa bólingen azyq-túlik urlanǵan, jetimder úı­lerin­de de sondaı aýyr jaǵdaı qalyp­tasty. Jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyq ashtyq kezinde kúsheımese azaıǵan joq. Qazaqty bir qolymen qyrǵan ókimettiń ekinshi qolymen usynǵan qara nany men tatymsyz sorpasynan ál jınaǵan qansha adam týǵan aýylyna oraldy? Oralmaǵany qanshama? Qarasha úıinde, ne jol boıynda ólgen et jaqyndaryn eske túsirgisi kelmegen qansha beıbaq týǵan jerden kindigin úzip ketti? Desek te, bul jaıynda kóp bile almaımyz. Ashtyqtyń keńes zamanynda jabyq taqyryp bolǵany óz aldyna, jerdegi tamuqtan tiri qalǵan biren-saran jandy 1937-niń qýǵyn-súrgini men soǵys jalmady. HH ǵasyrdaǵy qazaq tarıhynyń qasiretti paraqtarynyń birine aınalǵan ashtyq taqyrybyna úńilgende aldymyzdan shyǵatyn bas­ty kedergi de osy. Kýágerler qasiretti kúnder esteligin ózderimen birge ala ketti.

Aqtóbe oblysy