Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy jáne ol buıyrmaǵan bozdaqtar

Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy – keńestik marapattaý ıerarhııasyndaǵy eń joǵary jáne qurmetti ataq boldy. Ol – KSRO Ortalyq Atqarý komıtetiniń 1934 jylǵy 16 sáýirdegi qaýlysymen bekitilgen. Onda: «1.Memleket aldyn­da kórsetken janqııarlyǵy men jeke nemese ujymdyq erligi úshin eń joǵarǵy erekshelik belgisi – Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn berý belgilensin. 2. Ke­ńes Odaǵynyń Batyry ataǵy tek KSRO-nyń Ortalyq atqarý komıtetiniń qaý­lysymen beriledi. 3.Keńes Odaǵynyń Batyrlaryna erekshe gramota beriledi...» delingen.

Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy eń alǵash 1934 jyly 20 sáýirde po­lıar­lyq «Chelıýs­kın» muzjarǵysh keme­sin qutqarýshylar tobyndaǵy 7 adam­ǵa berildi. 1936 jyly 29 shildede KSRO Ortalyq At­qarý komıtetiniń qaýly­symen Keńes Odaǵy­nyń Batyry ataǵy týraly ereje beki­tildi. Sol boıynsha bul joǵary ataqqa ıe bolǵandarǵa gramotaǵa qosa, Lenın ordeni de tapsyrylatyn boldy.

1938 jyly 2 qarashada Máskeýden Qıyr Shyǵysqa qos motorly ANT-37 «Rodına» ushaǵymen qonbaı ushý ke­zindegi kórsetken erligi úshin ush­qysh­tar V.Grızodýbovaǵa, kapıtan P.Osıpenkoǵa jáne aǵa leıtenant M.Raskovaǵa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy men Lenın ordeni qosa tap­syryldy. V.Grızodýbova áıelder arasyndaǵy tuńǵysh batyr atandy. 1939 jyly kúzde KSRO boıynsha 122 adam Keńes Odaǵynyń Batyry atandy. Olardyń ekeýi – ushqyshtar V.Chkalov pen S.Levanevskıı bul kezde qaza bolǵan edi. 19 adamǵa bul ataq olar qaıtys bolǵannan keıin berildi.

1939 jyly 1 tamyzda KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń «Keńes Odaǵynyń Batyry erekshe ataǵy týraly qosymsha belgiler» jóninde Jarlyǵy jaryq kórip, 1936 jyly qabyldanǵan, «Batyr ataǵy bir-aq márte berilip, ekinshi ret batyrlyq kórsetkenderge Lenın ordeni ǵana berilip, týǵan jerinde qola músinin ornatý» jónindegi erejege ózgerister engizdi. Osy erejege sáıkes, 1939 jyly 29 tamyzda Mońǵolııanyń Halkın-Gol aýmaǵynda japon ınterventterimen bolǵan urysta kórsetken janqııarlyq erligi úshin ushqyshtar maıor S.Grı­seves jáne polkovnık G.Kravchenko alǵashqylar qatarynda ekinshi márte Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe boldy. 1939 jyly kúzde Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe bolǵandarǵa alǵashqy «Altyn medaldar» berile bastady. Eń alǵashqy №1 «Altyn medal» ush­qysh A.Lıapıdevskııge buıyrdy.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qarsa­ńynda KSRO boıynsha 626 Keńes Oda­ǵynyń Batyry boldy. Olardyń beseýine bul ataq ekinshi márte berildi. Soǵys kezinde – 11 739 adamǵa batyr ataǵy berilse, olardyń 3051-ine bul ataq ólgennen keıin berildi. Sońǵy ret Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy 1991 jyly 24 jeltoqsanda 500 metr sý astyndaǵy tereńdikte tájirıbe jasaǵan 3-shi rangaly kapıtan L.Solodkovqa berildi. Al qazaqtardan bul ataqty gvardııa pol­kovnıgi Baýyrjan Momyshuly aldy.

Jalpy, KSRO kezinde Keńes Odaǵy­nyń Batyry ataǵyn 12 862 adam alsa, onyń ishinde, bul ataq – 3266 adamǵa ólgennen keıin berilgen. 154 adam bul ataqpen ekinshi márte marapattalsa, 9 adamǵa qaza tapqannan keıin berilgen. Sondaı-aq bul joǵarǵy ataq úsh adamǵa úsh márte berilgen (Býdennyı, Kojedýb, Pokryshkın). Eki adamǵa batyr ataǵy tórt márte berilgen (Jýkov, Brejnev).

Batyrlar arasynda 95 áıel bar, olardyń arasynda ǵaryshker-ushqysh Savıskaıa bul ataqqa eki ret ıe bolǵan.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qazaq­standyq 500 jaýyngerge Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵy berilgen. Sonyń ishinde 96-sy qazaq ultynyń ókili dep tanylyp júr. Keńestik ıdeologııanyń kesip-pishýinen ótken osy derek tarıh betinde shegelenip qalǵan. Biraq ýaqyt tarıhqa óz túzetýlerin engizýde. Biz búgingi tańda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan qazaq jaýyngerleriniń tizimin 105-ke jetkizip otyrmyz. Bul tizim osydan úsh jyl buryn 103 bolatyn. О́tken jyldary Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Keńes Odaǵynyń Batyry ata­ǵyn alǵan qazaq jaýyngerleriniń qatary birden eki adamǵa tolyqty. 104-shi batyrymyz – kezinde ulty ózbek bolyp jazylyp ketken Inııat Naýryzbaev. 1999 jyly Qaraqalpaqstanda dúnıeden ótken batyr – tek marapattaý qaǵazyn­da ǵana ulty ózbek bolyp qate jazylyp ketkeni bolmasa, dúnıege qazaq bolyp kelip, qazaq bolyp baqıǵa at­tanǵan tulǵa. 105-shi batyr – Rostov ob­lysynyń Aqsaı qalasynda dúnıege kelip, Qyrym túbeginde erlikpen qaza tapqan qandasymyz Fılıpp Rýbaho. Ol týraly aldaǵy ýaqytta arnaıy zertteý amaldaryn júrgizbekshimiz. Nyspysyna qarap, orys demeseń, onyń týý jónindegi kýáliginde ulty qazaq ekeni kórsetilgen. Jalǵyz ózi 400-ge jýyq nemis soldatyn jaıratqan mergenge 1944 jyly 22 qańtarda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen. Biraq ol týraly málimet az. Negizi, balalar úıinde tárbıelengen bolýy kerek.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qazaq jaýyngerleri ar men namysty bıik ustap, erligimen urpaqqa uran bol­ǵan ata-babalarynyń ósıetterine adal, qaıt­pas er halyq ekenin álemge áıgili etti. Surapyl soǵys kezinde Ýkraına úshin bolǵan shaıqasta – 200, Re­seı úshin bolǵan shaıqasta – 70, Bela­rýs úshin bolǵan shaıqasta 50-den astam, Latvııa úshin shaıqasta – 8, Moldo­vany azat etýde – 7, Lıtvada – 6, Esto­nııada – 1 jer­lesimiz batyr atandy. Qazaqstan­dyq­tardyń ishinde 3 adam eki márte batyr ataǵyna ıe boldy.

Qazaqstandyqtar Eýropany azat etýde de jan aıamaı shaıqasty. Máselen, Polshany azat etýde – 47, Vengrııada – 22, Chehoslovakııada – 7, Rýmynııada – 5, Aýstrııada – 3, Iýgoslavııada – 2, Ger­manııada – 63 jáne Japonııaǵa qarsy soǵysta – 3 jerlesimiz Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe boldy. Osy keńes­tik marapattar ıerarhııasyndaǵy eń jo­ǵarǵy ataqtan túrli jaǵdaıda aıyry­lyp qalǵandardyń arasynda qazaq­standyq batyrlar joq.

Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵanymen, túrli ıdeologııalyq kózqarastarǵa baılanysty qazaqstandyq júzge jýyq jaýynger tıisti ataqtarmen marapattalmaı qalǵan. Máselen, kezinde Tashkent jáne Almaty qalasynyń bas arhıtektory bolǵan, professor Malbaǵar Meńdiqulov soǵys jyldary saperler batalonynyń komandıri bolǵan. Jaýdyń mınalap ketken joldaryn tazartý kezinde kórsetken erligi úshin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan. Alaıda Joǵarǵy qolbasshylyq ony «Jaýyngerlik Qyzyl Tý» ordenimen marapattaǵan. Nevel qalasyn azat etýde fashısterdiń 280 jaýyngeriniń kózin qurtqan mergen, jambyldyq Ybyraıym Súleımenov te Keńes Oda­ǵy­nyń Batyry ataǵyna usynylǵan. Biraq dańqty jerlesimizge Lenın ordeni ǵana buıyrǵan. Polkovnık Ábilqaıyr Baımoldın 100-shi derbes atqyshtar brıgadasy komandıriniń orynbasary bolyp júrgeninde qaramaǵyndaǵy jaýyngerlerdi urysqa bastap shyǵyp, erlikpen qaza tapqan. Áskerı basshylyq ony da batyr ataǵyna usynǵan. 1942 jyly mergender polkin basqarǵan shymkenttik Tileýǵalı Ábdibekov bir ózi 395 fashısti jer jastandyrǵan. Soǵys kezinde kórsetken erligi úshin batyr ataǵyna usynylǵanymen, oǵan da bul joǵary ataq berilmegen. Sondaı-aq Chehoslavakııa jerinde erlikpen qaza tapqan mergen qyz, orynborlyq Sulýshash Nurǵojına Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylsa da, qoldaý tappaǵan. Erligi sol kezde elenbeı qal­ǵan jaýyngerdiń biri – aqtóbelik Áleýkesh Kóbekov. Belarýs jerin azat etýde kórsetken janqııarlyq erligi úshin batyr ataǵyna usynylǵanymen, marapat óz ıesin tappaǵan. Qyzylorda­lyq Musa Ryskeldıev Germanııanyń Frank­fýrt qalasy úshin bolǵan urys­ta erlikpen qaza tapqan. Qyzyl izshi­lerdiń tapqan qujattary boıynsha oǵan Keńes Odaǵynyń Batyry beril­gen bolyp shyǵady. Biraq izdestirý ju­mystarynda onyń «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalǵany anyqtalǵan. Dańqty armııa generaly Saǵadat Nurma­ǵambetovtiń qandykóılek maıdandas dosy, jaýdyń on bes tankisiniń kózin joıǵan Amansha Meńdiǵalıev te Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylady, biraq ol ataq oǵan da buıyrmaǵan.

Áskerı basshylyq batyr ataǵyna laıyqty dep taýyp, usynys jasasa da, «Dańq» ordenimen tórt ret mara­pat­talǵan Temirǵalı Isabaevqa, Ber­lındi alǵash bombalaǵan Bilál Qalıevke, qazaqtyń 100-shi ulttyq brıgadasynyń zeńbirekshileri Ábdirahman Bımýrzın, Myrzabı Ernazarov, Rymbek Báıse­ıitovke, artıllerııa komandıri Baltabek Jetpisbaevqa, saıası jetekshi Rashıd Janǵojınge, urys kezinde jaýdyń eki júz jıyrma jeti jaýyngerin jer jastandyrǵan Ysqaq Álıevke, bir urys­ta jaýdyń otyz segiz jaýyngeriniń kózin qurtyp, qyryq toǵyzyn tutqynǵa alǵan Alqar Ońǵarovqa, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, polk komıssary bolǵan Habı Halıýllınge, gvardııalyq tank polkiniń komandıri Ǵalı Ádil­bekovke, Berlındi alýǵa qatysqan, zeń­birekshi Áben Ahmetovke, jaýdyń on eki tankisiniń kózin joıǵan zeńbirekshi Sembaı Qalıevke, Belarýste partızandar shtabyn basqarǵan Nurǵanym Baıseıitovaǵa, pýlemetshiler vzvodynyń komandıri Ernııaz Sátovke, Stalıngrad qalasyn qorǵaýda erligimen kózge tús­ken Qojamseıit Shaıahmetulyna, Lenın­grad, Kýrsk, Týla qalalaryn azat etý kezinde janqııarlyq erlik kórsetken Qabyken Jarylqasynov pen Qotyrbaı Qudakeldinovke bul ataq berilmegen.

1965 jyldan bastap Batyr ataǵy qalalarǵa da berile bastady. Sol jylǵy 8 mamyrda Jeńis kúni qarsańynda KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Tóralqasy «Batyr qalalar» týraly erejeni beki­tip, al­ǵash­qy Jarlyqpen – Volgograd (Sta­lıngrad), Kıev, Lenıngrad, Más­keý, Odessa, Sevastopol qalalaryna «Batyr qala» ataǵyn berýmen qatar, qala týlaryna «Altyn medal» men Lenın ordeni qadaldy. Brest qamalyna «Batyr bekinis» ataǵy berildi. Keıinirek batyr qalalardyń sany 12-ge jetti. Olardyń qatary – Kerch, Novorossıısk, Mınsk, Týla, Mýrmansk, Smolensk qalalarymen tolyqty. Bul da ıdeologııa. Soǵystan keıingi jyldary kúı­regen orys qalalaryn qalpyna kel­tirý qajettiligi týdy. Ol úshin ortaq qazy­nadan mol qarjy bólý kerek edi. Osy­laısha orys qalalary gúldenip, kórkeıdi.

Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy shet memleketterdiń 44 azamatyna be­­rilgen. Olardyń ishindegi jalǵyz áıel – A.Kjıvon qatardaǵy avtomatshy bolǵan. T.Kostıýshko – osy ataq­qa ıe bolǵan jalǵyz polıak jaýyn­ge­ri. Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy be­­ril­genimen, aıyrma belgisi retinde «Altyn medal» men Lenın ordeni tap­syrylmaǵan batyrlar da bar. Máse­len, Mánshúk Mámetova men Álııa Mol­daǵulovaǵa «Altyn Juldyz» ben Le­nın ordenderi berilmegen. Olardyń týystaryna KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Gramotasy ǵana berilgen. Osy joldar avtorynyń kezinde Qazaqstannyń Re­seı Federasııasyndaǵy elshisine Mánshúk pen Álııa apalarymyzǵa tıesili «Altyn medalǵa» baılanysty jazǵan haty nátıje bermedi.

Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen adamdar búkilhalyqtyq dańq pen qurmetke bólendi. Olardyń port­retteri gazetterge, mektep oqýlyq­ta­ryna basylyp, esimderi búkil elge tanyldy. Biraq bári birdeı bul dańqtyń salmaǵyn kótere almady. Ár ýaqytta jáne ártúrli sebeptermen 100-den astam adam qurmetti ataqtarynan aıyryl­dy. Olardyń arasynda keıinnen batyr ataǵyna qaıta ıe bolǵandary da bar. Marapattaýǵa negizsiz usynylýyna baılanysty 13 adamǵa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn berý týraly jarlyqtyń kúshi joıyldy. Keńes Odaǵynyń Baty­ry ataǵynan qandaı da bir sebeptermen nemese qylmystary úshin 73 adam aıyrylǵan.

Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵynan aıyrylǵandarǵa negizgi aıyp NKVD qyzmetkerleriniń oıdan qurastyrǵan «Batyrlar qastandyǵy» jalasy sebep bolǵan. Olardyń basym kópshiligi 1941-1942 jyldary sotsyz, tergeýsiz atylǵan. Batyrlardyń jeteýi general dárejesinde bolǵan. Olardyń arasynda Batyr ataǵymen eki ret ma­rapattalǵan general-leıtenant Smýsh­kevıch te bar. Soǵystyń alǵashqy aıla­ryndaǵy sát­sizdikteri úshin Keńes Oda­­ǵynyń Batyr­lary armııa generaly D.Pav­lov pen avıasııa general-maıory S.Cher­nyh tutqyndalyp, atylyp ketti. Komandalyq quram arasyndaǵy qýǵyn-súrgin soǵys bitkennen keıin de Stalın qaıtys bolǵanǵa deıin júrgizilgen. Je­ńisten soń úsh Keńes Odaǵynyń Batyry – marshal Kýlık, general-polkovnık Gordov, maıor Kossa eń joǵary aıyp – atý jazasyn alǵan. Osyndaı jaza kesilgen 12 Keńes Odaǵynyń Ba­tyry keıin olardyń is-qımylynda qylmystyq áreket bolmaǵandyqtan aq­talǵan. Olardyń ishinde eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry, avıasııa gene­ral-leıtenanty Iа.Smýshkevıch, Keńes Odaǵynyń Batyrlary avıasııa general-leıtenanty I.Proskýrov, avıasııa general-leıtenanty E.Ptýhın, avıasııa general-leıtenanty P.Pýmpýr, avıasııa general-leıtenanty P.Rychagov, avıasııa general-maıory E.Shaht, general-polkovnık G.Shtern bar.

Atylǵan batyrlardyń arasynda jaý jaǵyna ótip ketken ushqyshtar da bol­dy. Máselen, aǵa leıtenant B.Antılevskıı jáne kapıtan S.Bychkovtardyń is-qımylyn aqtaı almaısyń. Soǵystan keıingi kezeńde olardyń isteri birneshe ret qaıta qaralsa da, olardy aqtaý múmkin bolmady.     

Ermek JUMAHMETULY