Elin súıgen eren er

О́tkenimizdi túgendep, óshkenimizdi jańǵyrttyq. Iá, ulys ultaraqtaı irip, tyrnaqtynyń sheńgelinde, azýlynyń ezýinde ketpesin dep bórilermen bórilershe beldesken arǵy atalarymyzdyń erligi el jadynan óshpek emes. Sol keń dalamyz jaıaýdyń aıaǵynda ketpes úshin, myńǵyrǵan mal jebirdiń kómeıinde ketpes úshin atadan asa týǵan arýaqty erdiń biregeıi Jolbarys Jylqaıdaruly edi. «Jaý jylatqan eldi men jubatsam» dep urysqa túsip, danalyǵymen támam jurtty tańǵaldyrǵan batyr babamyzdyń ósıeti – ultqa mura. Onyń aty urpaqtan-urpaqqa urandaı bolyp, ıman baılyǵyndaı aýyzdan-aýyzǵa kóshetini anyq.

Zamandy aýqymynan, adamdy amalynan taný eski úrdis. XVII ǵasyrdyń aıaǵynda dúnıege kelgen Jolbarys babamyzdyń búkil sanaly ómiri XVII-XVIII ǵasyrdyń ishinde ótedi. Elin súıgen oǵlannyń birde – erjúrek batyr, birde – ádil bı, endi birde – qasıetti áýlıe keıpinde áńgimelenýiniń astarynda úlken mán jatyr. Qaı dáýirde bolsyn, qaı halyq, qaı ulttyń da basym bóligi – qara buqara emes pe? Al olar qashanda óz kúshterine, óz adaldyqtaryna senip, óz turmys-tirshiligine saı qareket jasaýdy unatady. Kórpelerine qaraı kósilip, shyndyqtyń aýylynan alystamaı, tym asyra siltep asqaqtamaı, yqtımaldy yńǵaıda áfsana quryp, áńgime qozǵaıdy. Oǵan dálel retinde el aýzynda júrgen Jolbarys babamyzdyń «Enshi alýy», «Túıeni shógerýi», «Shybyq qııý» degen raýaıattaryn atap ótýge bolady. Al «Úsh qyzyl attylar», «Jas shaǵyndaǵy bir erligi», «Mashyqty soǵys táseli» degen ańyzdar jaýgershilikti kóp kórgen halyqtyń kókeıinde áli kúmbirlep tur.

Jınalǵan dúnıelerdiń azdyǵynan boldy ma, Jolbarys babanyń Aqtamberdi, Dospanbet, Buqar, Qaban jyraý sekildi dańǵaıyr sheshendigin aıtqyzbaı ańǵartarlyqtaı shejire áńgimeler azdaý. Alaıda bireý de bolsa biregeılenip, batyrdyń qara qyldy qaq jarǵan sáti, tógilip turǵan til sheshendigin aıdaı jarqyratqan bir ańyzdyń ózi-aq bizdi qýantady. Tarıhı deýge bolǵandaı bul tolǵaý sózi Jolbarys bı Abylaıdyń uly Ádil tórege qaratyp:

– Alpystan jasyń asqańda,

Arýaǵyń jaqyndasqanda.

Allany alyp aýzyńa,

Sájdaǵa basty qosqanda,

Aljastyń qalaı jolyńnan,

Seni albasty basqan ba? –

dep aıtsa kerek. Osynaý syn tolǵaýdyń sońynda:

Tóreden bılik oń bolmas,

Kóneden piship ton bolmas.

Osyny bilmegen el men erdiń,

Sirá da, ońynan joly bolmas! – deýi naǵyz halyqtyq danalyq sóz. 

Sol bir alasapyran dáýirde Jolbarys bı qazaq eliniń ishki-syrtqy saıasatyn júzege asyrýǵa belsene aralasady. Ol bir qazaq halqynyń ómirinde bıler ınstıtýtynyń qalyptasý kezeńi júrip jatqan mezet edi. Bul qurylym ol kezde memlekettik basqarý júıesimen tyǵyz astasyp jatty. Ataqty Abylaı hannyń janynda únemi keńesshi 8 bı bolǵany tarıhtan belgili. Al ıisi qazaqtyń kemeńger hany áz Táýke, búginde ejelgi grekterdiń zańgeri Salon shyǵarǵan zańmen para-par delinip júrgen «Jeti Jarǵyny» jazǵanda oshaqtyń úsh aıaǵyndaı teń turǵan bılerimiz – Tóle, Qazybek, Áıtekelerdiń aqyl-keńesin basshylyqqa alǵanyn eshkim joqqa shyǵara qoımas. Mine, sol zańǵar tulǵalarmen tustas Jolbarys bı de el, jer, jesir daýyn,­ mal-jan, kásip máselesin túıindi tórt-aq aýyz sózben tyndyryp otyrǵan.

Jolbarys bı el ishinde oı túıip, sóz ustap, ádil tórelik aıtýmen birge, búkil bir halyqtyń bolashaq urpaǵyn tárbıeleýde de teńdessiz qyzmet atqarǵan.

Tarıhı eńbekterde Jolbarys batyr­dyń esimi qazaqtyń betke ustar batyr sar­darlarynyń qatarynda atalýy tegin emes. Onyń iri ásker basy jáne qazaq handary sanasatyn yqpaldy qaıratker bolǵandyǵy týraly derekter belgili qalamger Oraz Ismaıylulynyń «Danagóı» atty kitabynda aıtylǵan. Ári kórnekti jazýshy Kemel Toqaevtyń zertteý eńbekteri dálel bola alady.

Folklorshy, fılologııa ǵylym­darynyń doktory Nysanbek Tórequlov: «Qazaqtyń tarıhı shejiresinde Jolbarys bıdiń túp atasy sonaý Shyńǵys hannyń oń qanatyndaǵy qolbasshy batyry, áýlıe-abyzy Jalaıyr Muqylaı Govan (1169-1223) baba desedi», deıdi 1988 jyly burynǵy «Sosıalıstik Qazaqstan» – búgingi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 227-sanynda. Bul paıymdy pikirdi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Mámbet Qoıgeldi de ústeıdi. «Shubar Ata» atalyp, esimi eldiń esinde 350 jyldan beri saqtalyp kele jatqan Jetisý jerindegi tarıhı tulǵalardyń biri sanalatyn Jolbarys áýlıeniń ákesi – Jylqaıdar, babasy – Baıtoq, úlken babasy – Súıindik, uly babasy – Sombaq, túp atasy – Kúshik.

Osy tusta bir máseleniń basyn ashyp aıtyp ketkenimiz jón bolar. Abylaı han tóńiregine toptasqan batyrlar týraly áńgime órbitkende olardy jeke rýlardyń ókilderi retinde qarastyrý múlde qate. Jalbarys batyr – tek jalaıyr taıpasynyń ǵana emes, búkil qazaqtyń batyry. Sebebi, olardyń kózqarastary men dúnıetanymy rýlyq sana sheńberinen shyǵyp ketken. Ol – ulttyq turǵydan oılaıtyn dárejege kóterilgen memleketshil tulǵa. Qazaq batyrlary ózderi jekelegen rýdyń ókilderi bola tura, sol rýdyń áskerı jasaqtaryna qolbasshylyq jasaı tura, óz rýlarynyń taǵdyryn qazaq halqynyń taǵdyrymen birtutas qubylys retinde qarastyrdy. Qazaq halqynyń ortaq taǵdyry úshin kúresti.

Batyrdy bala kúninde anasy, qurby-qurdas, aýyldastary «Áı,bala!» dep shaqyrǵan eken. Ákesi túsinde berilgen aıanǵa baılanysty qulynyna on jastan asqansha at qoımapty. Túsine bir áýlıe enip: «Aınalaıyn, bes balaly bolasyń. Solardyń úshinshisine óziń at qoıma, kút, kúnderdiń kúninde úıińe alys joldan aryp, ashyp, músápir adam keledi. Aty-jónin suramastan úsh táýlik kút, ulyńnyń atyn sol kisi qoıady», dep aıan beredi.

Aıtqandaı-aq, kúnderdiń bir kúninde asa taıaǵyn ustap, alys joldan aryp-talǵan bir músápir adam eki keshtiń arasynda úıine keledi. Quraq ushyp qarsy alǵan Jylqaıdar túsinde aıtylǵan sózderdi múltiksiz oryndaıdy. Aqsarbas shalyp, balasyna bata suratady. Arada úsh kún ótken soń, álgi adam:

– Budan bylaı myna balanyń aty: «Jolbarys, Jolbarys, Jolbarys» dep azan shaqyryp, at qoıyp, jónine ketedi. Ańyzǵa súıensek, músápir Allanyń amanatyn oryndaǵan arǵyn ata elinen shyqqan áıgili abyzdardyń biri eken.

Táýke hannyń zamanynda yryń-jyryń bolyp júrgen qazaq rýlarynyń bastary qosylyp, «yrys aldy – yn­tymaqqa» kele bastaǵandary – tarıhı shyndyq. Ondaı kezderde ot tildi, oraq aýyzdy sheshender men eldiń daýyn eki-aq aýyz sózben tyndyratyn ádil bılerdiń rólderi de erekshe bolǵan. Jolbarys baba – ýaqyt talabynan týǵan sondaı kezeńniń údesinen kórine bilgen kórnekti qoǵam qaıratkeri. Qadirli babanyń qolbasshylyǵy haqyndaǵy derekter az emes. Solardyń bir saryny bylaı sóıleıdi.

Jońǵarlardyń shapqynshylyǵy kóbeı­gen kez bolsa kerek. Jolbarys batyr ózi­niń baýyrlary – Jolymbet, Esengeldi, Tólebaılarmen birge jalaıyrdyń syr­manaq, shýmanaq tarmaqtarynan qural­ǵan qoldarǵa qolbasshylyq jasapty. Tólebaıdyń jas kezi eken, andas, kúshikter jońǵarlardyń josyp kele jatqan jo­lynyń ústinde otyrady. Bul ýaqyt Eskeldi, Balpyqtyń er jetip, el bıligine jańadan ilige bastaǵan kezi. Irgeles otyrǵan eki el ózara aqyldasyp, jolyndaǵylardy jalmaýyzdaı jaıpap kele jatqan joıqyn jaýmen kúresýdiń aılasyn qarastyra bas­taıdy.

Qalyń da qatygez jońǵar úsh qolǵa bólinip, árqaısysy úsh júz jaýyngermen basa-kóktep keledi. Al jalaıyrlar jaǵynan bar-joǵy eki qol jınalyp, birin – Eskeldi, ekinshisin – Jolbarys bastaıdy. Sol qıly mezette «Ásker sanynyń azdyǵyna baılanysty urysty «tıip qashý» tásilimen júrgizilgen jaǵdaıda ǵana utamyz» degen usynysyn ótkizgen Jolbarys soǵys shebiniń aýyr jaǵyn ózine alyp, sol qoldy bastap shyǵady. Aldyn ala kelisýler boıynsha eki qol da sýyt júrip otyryp, jaýdyń urymtal tusyna jetedi. «Qazaqtar bul joly tikeleı shabýylǵa shyǵady» dep oılamaǵan qalmaqtar jol-jónekeı bir bulaqtyń basynda qannen-qapersiz erýlep jatady. Tańsáride  kútpegen jerden atoı salǵan qazaqtar qalmaqtardyń úsh qolyn bir-birlerine qostyrmastan, tutqıyldan shabýyldap tas-talqanyn shyǵarady. Osylaısha qolbasshy Jolbarys usynǵan tásil men táýekelshiliktiń tıimdiligine kózderi jetken Eskeldi men Balpyq bıler soǵys ústindegi barlyq qorǵanys pen shabýyldyń basshylyǵyn Jolbarysqa birjolata tapsyrypty.

Jońǵarǵa qarsy soǵysty jeńispen aıaqtaý kezeńinde ejelgi túrki dalasyna qatysty kóptegen saýal týdy. Onyń eń bastysy – jońǵar joıylǵannan keıingi onyń jerine kimniń qojalyq etý máselesi. Sol kezdegi Chıń ımperııasy eń áýeli óz upaıyn túgendeýge tyrysty. Al orystar bolsa qazaqtardyń shyǵysqa bet alýy ondaǵy musylman halyqtarymen birigip, kúnderdiń kúninde ońtústik shekaramyzǵa qater týdyrýy múmkin dep oılady. Mundaǵy eki eldiń ýaıymy sol ejelgi túrki jurtyndaǵy taıpalardyń bas biriktirýi edi. Osyndaı syn saǵattarda Abylaı han alpaýyt kórshileriniń tamyryn dóp basyp, óz saıasatyn júzege asyrýǵa kiristi. Eki jaqpen teń mámilege kelip, olar oılaǵannan bólek jol tapty. Sóıtip ejelgi mekenge eldi qonystandyryp, qazaq kóshin shyǵysqa eppen jyljytý úrdisi Abylaıdyń qasyndaǵy aqylyna kúshi saı erjúrek batyrlary arqyly iske asa bastady. Sózge ýáli, iske ádil batyrlarynan elshilik top quryp, kórshilermen kelisimge kelýge jiberdi. Sol salqar toptyń arasynda Jolbarys batyr da bolǵan. Ol el arasyndaǵy qatynasta utymdy dıplomatııalyq josyndy ustanýǵa kúsh saldy.

Babamyzdyń áýlıelik qasıeti haqynda áńgimeler óte kóp. Jańadan bı atanǵan tusynda aýylyna Sátı degen baýkespe jandaıshaptaryn ertip, óristegi jylqysyn aıdap áketedi. Ar­tynsha aýyl jigitteri atqa qonyp, aly­syp júrip, uryny qolǵa túsiredi. Áıtse de qýlyǵymen aty shyqqan Sátı bet baqtyrmaıdy. «Joq izdep júrip, jolyǵyp qaldym. Urylarǵa qatysym joq. Urlaǵan – Kerala», dep máseleni ýshyqtyrady. Ábden amaly taýsylǵan aýyl adamdary uryny Jolbarys bıdiń aldyna aparady. Aılakerdiń quryǵy uzyn ekenin baıqaǵan babamyz: «Sheńgeldiń shybyǵyn kes», dep buıyrady. «Munda turǵan ne bar deısiń» dep oılaǵan Sátı shybyqty syndyrǵanda, qan tárizdi qoımaljyń zat burq ete qalady.

– Sen qaraý ekensiń! Mynany aýylyna aparyp, aıtqan urysymen bettestirinder. Alla esebin sol jerde beredi, – deıdi Jol­barys áýlıe túnerip.

Jylqysy aıdaýda ketken Jolymbet jolǵa shyǵady. Janynda  –  Sátı. Surastyra kelip, mataı eliniń maqtanyshy bolyp júrgen aýzy dýaly, sózi ýáli bir bıdiń úıine túsedi. Tóskeıde maldary, tósekte bastary qosylǵan irgeles eki eldiń telaǵalary teris ketpeıdi. Baýkespeni Keralamen bettestirip, kinásin mo­ıyndatady. Sol mezette Sátıdiń jany kók shybyn bolyp ushyp shyqsa kerek, birden qor ete qalady. Budan keıin «Jolbarystyń shybyǵyn qııý» dástúri kúlli úısin-naımanǵa taralyp, áýlıeniń aldyn eshkim kespeıdi.

Osy oıly oqıǵadan keıin Jolbarys batyrdyń áýlıeligi barsha qazaqqa aıqyndalyp, denesi zor, kelbeti susty, otty kóz, ótkir júzdi bıdiń aldyna eshkim júregi daýalap bara bermegen desedi. Ol kisiniń aty atalyp, «Júr, aldyna!» degen jerden daý bitip, eki tarap jón-jónderine tarqasatyn bolǵan. Al Jolbarystyń shybyǵyn kesýshiler: «Jas janyńa pyshaq uraıyn demep edim, jaladan janym kúıip barady. Mende jazyq joq, jalaqordyń jónin tap!» dep minájat etedi eken.

Babamyzdyń ǵıbratty ǵumyrynda oıly oqıǵalar óte kóp. Áz-Táýke zamanynan beri ıisi qazaq «qudaıy qonaqpyz» degen jolaýshylardy árdaıym qushaq jaıa qarsy alyp, qudalaryndaı kútetin bolǵan ǵoı. Eger olaı jasamasa aýyl ıelerine aıyp taǵylyp, kópshiliktiń kózinshe áshkerelep otyrǵan.

Birde Jolbarys batyr bir top nókerimen jortyp kele jatyp, qonys aýdaryp jatqan aýyldyń ústinen shyǵady. Nóker bolǵan soń, onyń ishinde de nebir tuzy jeńilderi bolady emes pe, jeńiltekteý bireýi:

– Qonaqpyz! – dep qoqań etedi. Sonda jańa kóterilgen shańyraqqa ýyq shanshyp jatqan ekiqabat jas kelinshek:

– Jákeler-aý, kórip turǵan joqsyzdar ma, qonaq kúterlikteı jaıymyz qaısy? – deıdi nalyp.

Salt-dástúrge syıyspaıtyn qylyq tanytyp, jaqtyrmaı sóılep turǵan kelinshekke taban astynda jazaly sóz aıtpaqqa yńǵaılana bergen jigitterdi Jolbarys batyr ısharamen tyıyp tastaıdy.

– Janaǵy sózdi áıel aıtyp turǵa­nymen, aıtqyzǵan ishindegi Balpyq degen bı ǵoı, – dep betin bir sıpap, alǵa qaraı jónele bergen eken.

Mundaı oqıǵalar jıi qaıtalanǵan soń, qarasha batyrdyń áýlıeligine shúbá keltirmeıdi. Dese de Eskeldi bı men Balpyq bı Jolbarys batyrdyń áýlıelik qasıetin synap kórmek bolady. Sóıtip júrgende Andas eliniń dúnıeden ótken bir jaqsysynyń asy habarlanady. Dittegen oılaryn sol asqa baratyn saparlary ústinde júzege asyrýǵa yntyqqan eldiń syıly eki aǵasy biraz jaıttar boıynsha ýaǵdalasyp alady. Asqa barǵanda:

– Aldymen úıge men kireıin, senderdiń oılaryndy uǵyp otyrmyn, – deıdi Jolbarys batyr oılaryn sezip.

Eki bı tańyrqap qalady. Úı ıesi dastar­­qanǵa tórletińizder, dep báıek qaǵady. Amal taýyp, az-kem ýaqyt esik aldyn­da kidiristegen ekeýi «Bissimillá» dep tabaldyryqtan attaı ber­gende, alda­ryndaǵy gúr ete túsken alyp­tyǵy atan túıedeı úlken, aqjal arystandy kó­redi.

Qapelimde qalt tura qalǵan Balpyq bı:

– Jóke, aıbatyńyz arystan bolsa, aqy­lyńyz kól-darııa emes pe edi, artymyzda adamdar keledi. Janyńyzǵa shaqyrsańyzshy, myna ke­re­metińizdi, – dep jedel til qatady.

Jol­barystyń da sharapat shalǵan adam eken­digin sol arada ańǵarǵan Eskeldi bı de bir jótkirinip, kebisin sheshe bergen eken. Sol sátte aldaryndaǵy arystan mań-mań basyp, Jol­barystyń tý syrtyna ótip ketipti. El arasynda «egiz bı» atanyp júrgen eki arys sol kúnnen bastap Jolbarys batyrdyń áýlıeligin moıyndap, onyń eki jaǵynan oryn alatyn bolypty.

Jolbarys baba – adamzattyń eń asyl qasıetterin boıyna sińirip, ádildiktiń aq týyn joǵary ustaǵan jan. Onyń esimi sondyqtan da IV ǵasyrdan beri eldiń esinen shyqpaı, altyndaı ardaqtalyp keledi. Kópti kóripkel, áýlıeligimen súıindirgen bahadúr babamyzdyń el bile bermeıtin erekshe qasıetteri bolǵan. Aq naızasyn úıdiń ishinen syrtyna qaraı týyrlyqty testirip, shanshyp qoıady eken. Onysy birinshi – atqa minip, tura shapqandaı bolsa, ilip áketýge ońtaıly, ekinshiden – el tynysh kezderdiń ózinde aǵaıynǵa kórsetken aıbyny bolsa kerek. Ol ol ma, atqa qonyp, aq naızasyn qolyna alsa, kese-kóldeneń ustap, jortyp otyrady. «Onysy – jaý izdep kele jatqanym joq, tóńiregime tynyshtyq tilep kelemin» degeniniń ısharasy eken desedi eski kózder. Nege ekenin kim bilsin, jaı ýaqyttarda jaǵasymen betin kólegeılep, adamdarǵa kóz qyrymen ǵana qaraıtyn bolypty. Kóbine-kóp aq taılaqtyń túbitinen toqylǵan beshpent kıip, tóbeniń basynda qumalaq ashqandy unatqan. Jyldyń tórt maýsymyndaǵy el­diń kóshi-qonyn ózi ǵana belgilep otyrǵan. Jaryq­tyq, «Dýlat attyń túgindeı, jalaıyr at­tyń tóbelindeı» degen sózdi únemi aýzynan tas­tamaǵan.

Balpyq bı jas kezinde Jolbarys baba­myzǵa kelip, jetelep kelgen kók dónenin kóldeneń tartyp, bata surapty. Sonda babamyz bir qyryndaı otyryp, bar bolǵany: – Eline eleýli, BAQYT bolsyn! Áýmın! – dep batasyn kelte qaıyrypty. Janyndaǵy jolserikteri aýyldan uzaı bere:

– Aǵamyz seni balasyndy-aý osy. Batasyn tym qysqa berdi ǵoı, – dep tıisip qoımapty. Sonda Balpyq bı: Baıybyna bara almaǵan ekensińder-aý, aǵamyz árbir dybysqa ekpin túsirip, mán berip aıtty emes pe?

B – bereke, birligiń myqty bolsyn,

A – aqyl men abyroıyń artsyn,

Q – qydyr qonyp, qasıet darysyn,

Y – yrysyń mol, yntymaǵyń zor bolsyn,

T – tatýlyqqa árdaıym muryndyq bol! – degendi ańǵartpaı ma, dostarym-aý. Bul ári bata, ári ósıet sóz ǵoı! – dep aǵa yqylasyn tarqatyp beripti.

«Arýaqty syılaǵan el azbaıdy» deıdi dana halqymyz. Bıyl batyr babamyzdyń týǵanyna 350 jyl tolyp otyr. Soǵan oraı Jolbarys qoǵamdyq qory qurylyp, aıtýly dıplomat, batyr hám áýlıe babamyzdyń urpaqtary jan-jaqtan qoldaý kórsetip, batyr esimin el sanasynda qaıta jańǵyrtýda.

Darhan babamyz – tek batyrlyǵymen ǵana emes, qazaq halqynyń jer betinde saqtalyp qalýyna zor úles qosyp, ishki-syrtqy saıasatta halyq esesin jibermeýge kúsh salǵan qaıratker. Jaýdyń beti qaı­typ, el ishinde beıbitshilik ornaǵan kezde de halqy úshin aıanbaı kúrese otyra, qazaqtyń tilin, dinin, mádenıetin, salt-dástúrin saqtaýǵa eńbek etti. Osylaısha esimi uranǵa, erligi azattyq jolyndaǵy sımvolǵa aınaldy. Onyń azamattyq kelbeti, qaharmandyq joly urpaq jadynda máńgi ornyǵyp,  táýelsizdik jolyndaǵy kúresi men uly isteri bolashaqqa amanat bolyp qalmaq. Biz ańsaǵan «Máńgilik el» ıdeıasy ózdiginen ornyqpaıdy, ol urpaq qamyn oılaǵan Jolbarys batyr syndy jaýjúrek myńdaǵan batyrdyń el úshin tókken teri men qany, qajymas-qaırat qasıetinen týmaq. Osyny umytpaıyq. Baba rýhy jebep júrsin!

Omarhan О́ksikbaev,

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri