Sol esimderdiń arasynda erekshe estiletin, el ańyz qylyp aıta jóneletin eki tulǵa bar. Olar – aǵaıyndy Ábdiǵul men Ábdý Júnisovter.
Júnistiń qos uly týraly suraı qalsańyz, toqyraýyndyq kókiregi shejire qarttar: «Batyrdyń tuqymy, tekti atanyń jalǵasy ǵoı», dep áńgimelerin sabaqtaı jóneledi. Aqsaqaldardyń meńzep otyrǵany – aǵaıyndy Júnisovterdiń arǵy tegi, túp tamyry. Bul – álgi qarttardyń «Olar el shetine jaý kelse, urandap atqa qonǵan Kókbóri Kerneı batyr, tebingisin terge shiritken Túıte men jaý jaǵasyn jyrtqan Jarylǵap batyrdyń synyqtary ǵoı» degenderi.
Aǵaıyndy Ábdiǵul, Ábdý Júnisovterdiń taǵdyry – sonaý aýmaly-tókpeli kezeń, alaquıyn saıasat zamanynyń tańbaly beti.
Ábdiǵul Júnisov 1901 jyly týǵan. 17 jasynda Qaraǵandy mańyndaǵy Spassk zavodyna jumysshy, Qaraǵandynyń №1 shahtasyna shahter bolyp ornalasqan ol jumysshy ómiriniń beınetin bir adamdaı bastan keshiredi. Spassk zaýyty, Qaraǵandy shahtasy, Ekibastuz zaýytynda ótken 11 jyl onyń shyńdalý mektebi, shıryǵý joly boldy.
1926 jyly Kommýnıstik partııa qataryna qabyldanǵan Ábdiǵul eki jyl Semeı gýbernııasy Qarqaraly ýezi Kedeı bolystyǵy atqarý komıtetinde kýrer (hat tasýshy) bolady. Kóp uzamaı Qarqaraly okrýgi Qońyrat aýdanynyń №11,12,13,14 aýyldaryndaǵy kedeıler komıtetinde, sonan soń aýdannyń №11,12,13,14 aýyldarynyń aýylkeńesinde tóraǵa bolyp eńbek etedi. Bul – 1926-1936 jyldar aralyǵy. Ábdiǵuldyń el basqarý isine aralasa bastaǵan kezi ujymdastyrý naýqanynyń qaýyrt júrgizilýi, asyra silteý naýqany ákelgen aq súıek ashtyq apatymen tuspa-tus keldi.
Eldiń basyn bir muratqa biriktirý, ujymdyq kúnkóris tásiline beıimdeý úlken uıymdastyrýshylyq, basqarýshylyq qabiletti talap etkeni belgili. Eti tiri, sózi ótimdi, bastaǵan isin baıandy etýge baryn salatyn azamatty Qońyrat aýdany Kırov atyndaǵy kolhozdyń basqarma tóraǵasy etip taǵaıyndaıdy. Ábdiǵuldyń soqtyqpaly joly osy kezden bastaldy. 1937-niń oırandy jylynda elim dep etikpen sý keshken Ábdiǵuldy da «halyq jaýy» degen jala qaqpanyna túsiredi. Osy zobalańda 70-ke kelgen ákesi Júnis Qashaǵanuly, nemere inisi Ábil Rahpanov, týǵan inisi Ábdý Júnisov te «halyq jaýy» degen jalamen qamalady. Reseı jerindegi eńbekpen túzeý lagerinde eki jyl azapty kórgen Ábdiǵul aqtalyp, elge oralyp, qatardaǵy kolhozshy bolyp qaıta eńbekke aralasady. 1940 jyly qaıta tutqyndalyp, eki jyl taǵy da eńbekpen túzeý lageriniń tepkisin kórdi. Taǵy da aqtalyp shyǵady.
Azapty aıdaýdan oralǵan Ábdiǵuldy 1942 jyly «Jańa jol» arteli basqarmasynyń tóraǵasy etip saılaıdy. «Jańa jol» Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy órship turǵan 1942 jyly aýdan ortalyǵy Aqtoǵaı aýylynda tuńǵysh ashylǵan artel bolatyn. Bas bostandyǵyn alyp, basshylyq jumysqa kirisken azamat el arasyndaǵy qolynan is keletin, qol sheberligi bar adamdardyń basyn qosyp, aıaq kıim tigý kásibin uıymdastyrady.
Ábdiǵul Júnisov soǵys jyldary, sondaı-aq qıraǵan sharýashylyqty qalpyna keltirý jyldary asa jaýapty býyndarda jan aıamaı eńbek etti. «Jańa jol» arteli dırektorlyq qyzmetinen keıin, dálirek aıtsaq, 1943-1950 jyldar aralyǵynda «Birlestik», «Qyzyljar», Pýshkın atyndaǵy kolhozda basqarma tóraǵasy bolady. Asa jaýapty kezeńde sharýashylyǵy shabandap, tirligi tyǵyryqqa tirelgen «Birlestik» kolhozyn bas-aıaǵy bir jyldyń ishinde aıaǵynan tik turǵyzady. 1944-1945 jyldary atalǵan kolhoz aldyńǵy qatarǵa shyǵyp, eki ret aýdan, oblystyń aýyspaly týyn jeńip alady. El rýhy kóterilip, jeńiske degen qulshynys nyǵaıady. Kolhoz basqarmasy Ábekeńniń óz esebinen maıdanǵa eki márte kólemdi qarjy aýdarǵany týraly túbirtek te saqtalǵan. Al onyń «Birlestik» kolhozynda basqarma tóraǵasy bolyp júrgende bes bas bıdaı tuqymyn egip, egin túsimin arttyrǵan tájirıbesiniń ózi – bir bólek ańyz. «Aqbıkesh» atanyp ketken bıdaıdyń sol tuqymy jaıly sóz bola qalsa, basqarma Ábdiǵul Júnisov, brıgadır Dúısen Baıjumashev pen sýshy Shyraqbaı Kenjebaev, «Aqbıdaı» tuqymymen aınalysyp júrgen Omash Baıjasarov sııaqty tulǵalardyń esimderi atalady. Ne kerek, Jámshi ózeniniń boıyndaǵy egin arasynan bólekshe bitimimen kózge túsken bıdaı túrin jeke jınatyp, kelesi jyly álgi tuqymdy bólek egip, túsimdi eselegen Ábdiǵul basqarmanyń isi, búgingi tilmen aıtsaq, synaq-tájirıbe edi. Aıta keteıik, 1948 jyly «Aqbıkesh» bıdaı KSRO Halyq sharýashylyǵy jetistiginiń kórmesine aparylady.
Ábdiǵul Júnisov 1950-1951 jyldary qatardaǵy kolhozshy bolady. 1951 jyly «halyq jaýy» degen jalamen qaıta qamalyp, 4 jyl Karlagtyń azabyn kóredi. Bul joly da aqtyǵy, adaldyǵy dáleldendi. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń sheshimimen partııa bıleti qaıtarylady. Jubaıy Bákeshtiń: «Osy partııany qaıtesiń, keregi ne, az beınet kórdiń be?», degenine: «Men Allanyń, halyqtyń aldynda ózimniń aq, adal ekenimdi dáleldeýim kerek, eldiń bilýi kerek», degen sertinde turǵan Ábdiǵul aqsaqal sanaly ǵumyryn adal eńbek, aqıqat iske sarp etti. Aıaýly jan, qaıratker aǵa 1967 jyly ózi irgesin qalaǵan «Qońyrat» keńsharynda 66 jasynda qaıtys boldy.
Al Ábdý Júnisov 1906 jyly týǵan. Aǵasy Ábdiǵul sııaqty ol da «buǵaýynan basqa joǵaltary joq» jumysshy tabynyń en ortasynda shyńdalyp ósti. Aǵasynyń jolymen júrdi. Qaraǵandy, Spassk shahtalarynda eńbekpen eti ólgen, qara jumystyń salmaǵyn ıyǵymen kótergen ol Qońyrat-Toqyraýyn jerine kelip, el tirligine aralasa bastaıdy.
Aqtoǵaı-Toqyraýyn óńirinde alǵashqyda 35 usaq kolhoz qurylǵan eken. О́ńir tarıhyn biletinderdiń pikirine súıensek, eń alǵashqy kolhoz «Oıan» dep atalyp, kezindegi «Qońyrat» keńsharynyń Kırov atyndaǵy bólimshesiniń ornynda uıymdastyrylypty. Kolhozdy alǵash basqarǵan Ábdý Júnisov eken. 1929 jyly seriktestik retinde qurylyp, 1930 jyly kolhoz bop uıymdasqan sharýashylyqtyń tizginin ustaǵan 24 jastaǵy Ábdý bar ynta-yqylasymen, kúsh-jigerimen jaýapty jumysqa bel baılap kirisip ketedi. Alys-jaqyndaǵy aǵaıyn-týys, aýyl ishi adamdarynyń basyn biriktirip, berekeli iske betin burý úshin jurt jigerin serpilter, yqylasyn oıatar ıgilikti is-sharalar bastaý alý kerek bolatyn. Ábdý osyndaı bastamalardyń basynda bolady.
«Oıan» seriktestigi qurylǵan jyly Ábdý Júnisov bastaǵan ujym egin egý, kartop salý, úı qoıandaryn ósirý, Toqyraýyn ózeni sýyn paıdalanyp sýarmaly egistik salý isin alǵash qolǵa alady. Bıdaı, tary, suly ósirgen ólkeniń óńi de shyraılana bastaǵan. Eń bastysy, birlese is-qımyl jasaǵan árekettiń berekege bastaryn jurt túsine bastaıdy.
Ábdý Júnisov ózi uıymdastyrǵan seriktestik mańaıyna el jınaýdyń ońtaıly tásilin de taba bildi. Áýeli sózin tyńdaıtyn, aıtqanyn ótkize alatyn aǵaıyn-týysqandy mańaıyna shoǵyrlandyrady. Qolynan is keletin ustalardy, aǵash sheberlerin toptastyryp, tyń isterge jumyldyrdy. Ábeýdiń Toqtambaıy men Toqtamysy salǵan sý dıirmeni, Jumabektiń Lápıi men Jánibektiń Dúısenbaıy turǵyzǵan jel dıirmeni, sondaı-aq qazylǵan aryqtar, sýarmaly egistikter osyndaı táýekelge barýdyń jemisteri edi.
«Oıan» seriktestigi 1930 jyly kolhozǵa aınalyp, turmysyn dúrildete beredi. Otyzynshy jyldardyń basynda kolhozǵa tehnıkalar ákeline bastaıdy. Tańsyq dúnıeniń tetigin meńgergen kolhozshylardyń bastalǵan istiń túbi baıandy bolaryna senimi bekı beredi. Bıdaı tazalaıtyn apparat pen «Polýtorka» júk mashınasynyń tabany tıgen Toqyraýyn eliniń tynys-tirshiligi endi ońǵa basa bastaıdy. Qaraǵandy, Qarqaraly óńirimen sharýashylyqty damytý maqsatyndaǵy baılanysty nyǵaıtýdy ustanǵan Ábdý sýarmaly egistik úshin qajetti tuqymdardy, qoıandardy sol jaqtan alǵyzady. Qushaǵy keńip, qulashy uzarǵan kolhoz aýylsharýashylyq ónimderine keneledi. Aranyn ashqan ashtyq bul aýyldyń ýyǵyn da qısaıta alǵan joq.
Osyndaı ońdy, oraıly isterdiń basynda júrgen Ábdý Júnisov 1935 jyly Qońyrat aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasarlyǵyna joǵarylaıdy. Aýdan tarıhynda birinshi ret QazSIK-tiń músheligine saılanǵan adam – osy Ábdý Júnisov. Partııa, keńes kadrlaryn daıarlaıtyn qysqa merzimdik kýrstarda bilimin shyńdaıdy. Qoǵam qaıratkeri, Qaraǵandy oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Abdolla Asylbekovtiń keńesimen Almaty partııa mektebinde bilim alady.
24 jasynda el basqarǵan, jurtty sońyna erte bilgen, 29 jasynda jarq etip bılik basyndaǵylarǵa tanylyp, qyzmeti ósken jas jigittiń ǵumyry nemen tyndy deısiz be? Ábdý Júnisov te «halyq jaýy», kontrrevolıýsııashyl, zııandy element dep tanylyp, temir tordyń ar jaǵynan bir-aq shyǵady. Sol ketkennen oralmady. Tek isiniń adal, qylmysy joq ekendigi 20 jyldan keıin (1958 jyly 24 sáýirde) ǵana anyqtaldy. Atyp alyp, artynan aqtap shyǵa keletin qoǵamnyń qurbany bolǵan Ábdý Júnisovtiń bizge tanys ómir jolynyń bir parasy osyndaı.
Ábdiǵul jáne Ábdý esimdi ákeleriniń soqtyqpaly-soqpaqsyz joldaryn, jazyqsyz túrmege qamalyp, ıttepkini kórgenin eske alǵan Áshembek Ábdiǵululynyń: «Ákelerimizdi túrmege japqannan keıin aýylǵa aýdannan ókilder kelip, kolhozshylardyń jalpy jınalysyn ótkizdi. Eń azaptysy, sol jınalysqa sheshemdi de kúshpen shaqyrtyp qatystyrdy. Qasynda men júrmin. Jınalysta sóz alǵan ókildiń (aty-jónin umyttym) aıtqanynan uqqanym, sonaý joǵaryda basshylyqta otyrǵandardyń kópshiligi «halyq jaýy-mys». Solardyń ishinde Qulymbetov, Nurseıitov, Ǵataýlın, Asylbekov sekildi jaýlardyń Qońyrat aýdanyndaǵy sybaılas quıyrshyqtary Baısalyqov, Basshyǵulov (biri – aýpartkomnyń birinshi hatshysy, ekinshisi – aýatkom tóraǵasy) jáne Júnisovter de «halyq jaýy» bolyp shyqty. Meń-zeńbiz. Álgi sózge sener-senbesimizdi bilmeı, biz de, aýyl adamdary da ári-sári. Sóıtip júrgende, sol jyldyń qazan aıynda ákemniń inisi Ábdýdi basqalardan bólip, jabyq mashınamen alyp ketipti. Sodan aǵamyzdyń qaıda baryp, qaıda turǵany belgisiz, keıinnen aqtalǵany jónindegi qaǵaz qolymyzǵa tıdi. Al óz ákem Ábdiǵulǵa 1937, 1940, 1951 jyldary japqan jalalary negizsiz bolyp, aqtalyp júrse de, «Inisi – halyq jaýy, munyń túrmeden bosatylýy durys emes» dep, NKVD qýdalaýyn qoımady. Osy úsheýinde de ákemdi 58-bappen 10 jylǵa kesip, isti qaıta qozǵaı berdi. Al jetpistegi úlken ákem de alty aı túrmeniń dámin tatyp, júrýge jaramaıtyn bolǵan soń ba, aıdaýdan aman qaldy», degen esteliginen el degen azamattardy ot pen oqqa baılaǵyn ýaqyttyń surǵylt, sýyq kórinisin kóremiz.
Táýbe! Táýelsizdik alyp, tarıhymyzdyń aqtańdaq tustaryn túgendeýge múmkindik týdy. Azattyǵymyz bolmasa, azamattarymyzdy aýyzǵa alyp, atqarǵan adal eńbegin osylaısha túgendep jaza alar ma edik? Jabýly taqyryptyń ishinde aqtoǵaılyq aǵaıyndy Júnisovterdiń de aqıqaty ólip jata berer me edi, kim bilsin.
Ábdiǵul aqsaqaldan taǵylymdy, bilimdi ul men qyz órbip, ósti. Urpaq jaıý baqyty Ábdýge buıyrmady. Aǵasy Ábdiǵuldan týǵan jalǵyz qyz Janat apaıymyz Ábdýqyzy degen atty alyp kele jatyr. Ábdýdiń qaza tapqan jerinen topyraq ákelinip, babalar qorymyna qoıyldy. Buǵan da shúkir.
Ǵazız EShTANAEV,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
