Alty aǵaıyndynyń kenjesi edi

Alyp eldiń túkpir-túkpirinen jigitter maıdanǵa attandy. Ah­metovter áýletiniń úlkeni Iskendir Qostanaıda órt sóndirý bóliminde isteıtin edi. Tilsiz jaýmen kúreste biraz tájirıbe jınaqtap, isker qyzmetker retinde kózge túsken ony basshylyq bronmen áskerden alyp qaldy. О́zine tete inisi Jumash maıdanǵa attanǵaly jatyr. Qoshtasýǵa aǵaıyn-týma, kórshi-kólemder kelgen. – «Qa­raǵym, jorytqanda jolyń bolsyn, joldasyń Qydyr bolsyn. Halqymyz «Er jigit – eliniń uly, namystyń quly» degen. Namysty qoldan bermeı, jaýdy jeńip, jeńispen oralýyńa tilektespin»,  dep batasyn berdi aǵasy.

Kóp uzamaı Bısultan, Dostııar, Dosybaı Ahmetovter maıdanǵa attandy. Alty aǵaıyndynyń kenjesi Dosqalı Qostanaıda Jam­byl atyndaǵy (búginde Y.Al­­tynsarın) orta mektepte oqyp, onyń 8 klasyn ǵana bitir­di. On segizge endi tolǵan Dos­qalı­diń de maıdanǵa attanar shaǵy kel­di. Alty aılyq polk mektebin bitirgen ol 1943 jyldyń aqpan aıynyń basynda Kalının maıdanynda Staraıa Rýs degen jerde 8-gvardııalyq dıvızııanyń 151-atqyshtar polkiniń qura­myn­da soǵysqa kirdi. Bul kezde ne­mis basqynshylarynyń kúshi áli de basym bolatyn. Dosqalı talaı jan alyp, jan berisken kes­kilesken shaıqastyń bel ortasynda júrdi. Nebir bozdaqtar oqqa ushty, aýyr jaraqattan jan tapsyrǵandar qanshama. Dos­qalı aǵamyz talaı urysqa qaty­syp, jaýdyń betin qaıtarýda jan­qııarlyqpen soǵysty.

– Osy maıdanǵa quramynda Qazaqstannyń halyq aqyny Omar Shıpın bar Qostanaı delegasııasy kelip, jaýyngerlerge eldiń jalyndy sálemin jetkizip, dámin tatqyzdy. Bul jigitterdiń moraldyq rýhyn kóterip, olarǵa dem berdi, – dep eske alady sol bir umytylmas sátti aǵamyz.

Jaýyngerlerdiń jeńiske degen qulshynysy eseleı tústi. Naýryz aıynyń ortaq tusynda kezekti bir shabýylda Dosqalı aıaǵynan aýyr jaralanady. Vologda qalasynda bir aıdaı emdelgen aǵamyz, keıin Iаroslavldiń bir qalashyǵynda jalǵastyrady. Jaraqatynyń aýyr bolǵanynan ǵoı, hırýrg-dárigerler aqyldasa kele, tyldaǵy gospıtalǵa jóneltý kerek degen uıǵarymǵa keledi. Alaıda qaýyrt soǵys jaǵdaıynda jaraly jaýyngerlerdi tylǵa jet­kizý de ońaıǵa túspese kerek. Áýeli Rostov qalasyna, keıin Sverdlovsk oblysynyń Nıjnıı Tagıl qalasyndaǵy gospıtalǵa jetkizedi. Osynda uzaq emdelip, úsh ret operasııa jasaıdy. Eki aıdan keıin komıssııa «áskerge qyzmet etýge jaramsyz jáne áskerı esepten shyǵarylsyn» degen sheshim shyǵarady. Sodan 1943 jyldyń kúzinde Dosqalı elge oralady. Soǵystaǵy erlikteri úshin birneshe medalmen, I dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattalady. Úsh aǵasy Jumash, Bısultan, Dostııar jeńispen oraldy. Bısultan aǵasy bir aıaǵynan aıyrylyp, III toptaǵy múgedek atandy. Dosekeńniń ózine tete aǵasy Dosybaı qan maıdanda erlikpen qaza tapty. 1945 jyly 23 naýryzdaǵy urysta  qaza tapqan Dosybaı Vengrııanyń  Baloton-Sabady selosynyń ońtús­tik-batys shetinde №2 qa­bir­ge jerlenipti. Úsh-tórt jyl  buryn Dosqalı aǵamyzdyń úl­ken balasy Bolat týǵan jeriniń to­pyraǵyn aparyp zıratyna salyp, duǵa oqyp qaıtty.

Dosqalı aǵamyz maıdannan oralǵan soń baldaqqa súıene júrip, beıbit eńbekke kirisip ketti. Qaladaǵy esepshiler daıar­laı­tyn alty aılyq kýrs­ty bitirip, qalalyq saýda basqar­masynda esepshi bolyp istedi. Araǵa ýaqyt salyp Almatydaǵy esep­shiler kýrsyn, al 1952 jyly Lenıngradtaǵy saýda qyz­metkerleriniń joǵary kýrsyn, 1961 jyly Semeıdiń saýda tehnıkýmyn oıdaǵydaı bitirdi. Sodan 50 jyldan astam Qostanaı ob­lystyq «Qaztekstıltorg» bazasynda áýeli esepshi, keıin 30 jyldan astam bas esepshi bolyp qyzmet atqardy. Uzaq jylǵy minsiz de jemisti eńbegi laıyqty baǵalanyp, «Keńes saýdasynyń úzdigi» belgisimen, birneshe medalmen marapattaldy.

Dosqalı aǵamyzdyń qudaı qosqan qosaǵy Mereke jeńgemiz kórgendi, ataly jerdiń qyzy. Ákesi kezinde aýylnaı bolǵan. Aǵynan sóılep, ádildikti tý etken kisi bolypty, sol úshin kóztúrtki bolyp, talaı ret jaýapqa tar­tylǵan. Sodan bas saýǵalap Tatarstan eline ótip ketipti. Jeńgemiz sol tatar elinde dúnıege kelgen eken.

– Osy áýlettiń bosaǵasyn att­ap, kelin bolyp  túskenime jet­pis jyldan asty dep eske aldy bir áńgimesinde jeńgemiz. – Áýeli úlken qaınaǵam Iskendirdiń úıinde turdyq. Sol kezdegi Lenın kóshesinde aǵashtan orap salynǵan úsh bólmeli úı-tin. El jaqtan kelgen aǵaıyndar úzilmeıtin, báriniń kóńilin taýyp, jyly qabaq tanytyp, tynymsyz qyzmet kórse­tetinbiz.

Keıin Dosqalı aǵamyzdyń otbasy Qostanaı qalasynyń Aman­keldi kóshesinde turdy. Jeń­gemiz únemi aǵamyzdyń qas-qabaǵyna qarap, onyń babyn tabýǵa tyrys­ty. Tórt bala­nyń anasy, neme­releri men shóbereleriniń  aıaýly ájeleri. «Bol­shevıchka» tigin fabrıkasynda shırek ǵasyrdan astam tiginshi bolyp isteı júrip, barlyq sharýasyna úlgeretin edi-aý. Alty sotyq baý-baqshasyn da ózi kútip, baptady. Onyń ónimin balalaryna, aǵaıyn-týystarmen bólisetinin qalaı aıtpasqa. Aǵa­myzǵa altyn asyqtaı eki qyz, eki ul taýyp bergen jeńgemiz qan­daı madaqqa bolsa da laıyqty.

Zeınetkerlikke shyqqan soń Dosqalı aǵamyz qalanyń qo­ǵamdyq ómirine aralasyp, óziniń mol tájirıbesimen bólisti. Mek­tepterde jıi bolyp, jas jet­kinshektermen áńgime-dúken qu­ryp, fashıstik Germanııany qalaı jeńgenimiz týraly tartymdy áńgimelep beretin. Keshegi naryq eki búıirden syǵyp, tynysty ta­ryltqan kezde soǵys jáne eńbek ardagerleriniń basyn qosyp, Mı­rat Qabdysalyqov degen aza­mat «Ata» qoǵamdyq qoryn qur­dy. Mine, osy qyrdyń bas­taýynda turǵan Dosqalı Ah­me­tov, Qalı Ahtanov, Dmıtrıı Naprıchenko, A.Delıchenko, Qab­dyrsın Dosatov, Qaıyrjan Meńdiqulov biraz ıgilikti iske muryndyq boldy. Qoǵamdyq qor dep aty aıtyp turǵandaı, bul uıym jurtshylyqtyń, qoǵamdyq uıymdardyń qoldaýyna súıe­netin. Kásiporyndar men mekemeler, bıznes salasynda júrgen azamattar qarjylaı kómek kórsetip jatatyn. «Ata» qory oblys kó­leminde turatyn jarymjan, múge­dek jandarǵa únemi kómek kórsetedi. Júzden astam múgedek arbasyn, myńǵa jýyq estý apparatyn qarııalarǵa tegin áperdi. Eshkimi joq ardagerlerdi sońǵy saparǵa shyǵaryp salýdy esten shyǵarmaıdy. Ardagerler úshin túrli saıahat uıymdastyryp, demalys oryndaryna demalýyna qamqorlyq jasaıdy.

Dosqalı aǵamyzdyń ómirden ozǵanyna da on bes jyldan asty. Búginde maıdangerdiń urpaǵy  áke ósıe­tine, ata amanatyna adal­dyq tanytyp, táýelsiz eldiń ór­kendeýine ólsheýsiz úles qosyp ke­ledi.

Qanapııa MYRZAJIN,

Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi