10 mamyr kúngi Rıdder orman sharýashylyǵyndaǵy iri dala órti mólsheri 310 gektar aýmaqty sharpyp, 1 adam qaza taýyp, 37 úı men 9 sharýashylyqtyń áp-sátte kúli kókke ushty. Iri órtke sebepker bolǵan kúdikti kinásin moıyndap, zańdy túrde tıisti jazasyn da alar, biraq adam qazasy, baspanasyz dalada qalǵan otbasylar, faýna men floraǵa kelgen zııan, kúıgen topyraq qabatynyń ornyna qaıta kelmes jer bederiniń ózgerýi janǵa aýyr tıdi. Osy orny tolmas tabıǵat baılyǵynyń qaıta qalpyna kelýi úshin 20-30, tipti jarty ǵasyrlyq ýaqyt qajet eken.
Rıdderdiń bir baılyǵy – ormany edi. Onyń qas qaǵym sátte órtke oranǵany bárimizge ókinishti-aq. Jalpy ormandaǵy órt tómendegi jáne joǵarydaǵy bolyp eki túrge bólinedi. Joǵarydaǵy órt qatty jel soqqanda bastalyp, ushqyndary butaqtan butaqqa túsedi. Jalyn jan-jaqqa shashyraıdy. Orman órti aǵash qoryn azaıtyp, qalyń aǵashtar aýmaǵyn múlde órtep jiberedi. Onda meken etetin qustar men jan-janýarlar tirshiligin joıady.
Elimizdiń orman qory az. Al osy qordy saqtaý – memleket úshin mańyzdy. О́rt aýa raıynan ǵana emes, sónbeı qalǵan shoqtan, abaısyz tabıǵattaǵy demalýshylar áreketinen, sharýa qojalyqtary ıeleriniń egistik alqaptaryn tazartý jumystarymen ot qoıyp, ony baqylaýsyz qaldyrýynan da paıda bolady. Ormandy órtten saqtaý, tabıǵatqa taǵylyq kórsetpeý – jerinen nár alyp, aýasymen tynystap, ormanynda saıalap otyrǵan ár adamǵa ortaq mindet. О́rt – tilsiz jaý, eldiń, óńirdiń ekonomıkalyq áleýetine úlken materıaldyq shyǵyn keltirip, turǵyndardyń ómirine qaýip tóndiretinin osy oqıǵadan kózi ashyq, kókiregi oıaý adam uǵyp otyr. Orman órtinen keıin eseńgirep qalǵan Rıdderdiń orman sharýashylyqtary men halqyna ǵana emes, barshaǵa sabaq bolsa eken deımiz.
«Tarbaǵataı» memlekettik ulttyq tabıǵat parkiniń jalpy aýmaǵy 143 550 gektardy quraıdy, onyń ishinde ormanmen qamtylǵan aýmaǵy 7183 gektar. Osy az ormandy alqapta Úrjar, Emil ózenderiniń ańǵarynan qasaqana jáne salǵyrttyq is-áreketterdiń saldarynan birneshe órt boldy. Qatynsý ózeni boıynan birneshe ret zańsyz aǵash kesý faktileri tirkeldi. Ustalǵan azamat 0,6 kýb aǵash kesip, 4 248 teńge zalal keltirgeni úshin qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes 30 AEK( 87 510 teńge) jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵat aımaǵyna ruqsatsyz kirgeni úshin 2 AEK (5 834 teńge) aıyppul, ıaǵnı jalpy quny 97 592 teńge tóleıdi. «Tek júrseń, toq júresiń»degen osy.
Ulttyq park qyzmetkerleriniń basty mindeti – ormandy, tabıǵatty qorǵaý. Rıdderdegi órt bizdiń qabyrǵamyzdy qaıystyryp ketti. Ol osyndaı iri apattyń aldyn alýǵa kóp bolyp, qoǵam bolyp jumylýymyz qajet ekenin kórsetti. Sonda ǵana aıaly tabıǵatymyz saıaly bolady.
Álibek TOQYMTAEV,
«Tarbaǵataı» memlekettik ulttyq tabıǵat parkiniń dırektory
