Bul jońǵarlarmen ata-babamyz 200 jyldaı jan alysyp, jan berisip jaýlasyp, elimizdi, jerimizdi saqtap qalǵan ǵoı. Osy bir kórshilerine tynym bermegen urynshaq memlekettiń mıllıonǵa jýyq halqyn Qytaı ımperııasy qyryp, joıyp jibergeni tarıhtan belgili. Qalmaqtardyń Qazaq eline jasaǵan joıqyn joryqtary 1723 jylǵy «Ańyraqaı» shaıqasy, «Saýran aınalǵan», «Qaıyń saýǵan» degen ataýlar qazaq halqynyń tarıhı taǵdyryndaǵy eń bir aýyr kezeńderi edi.
Qazaq eliniń bolashaq taǵdyryn sheshken osyndaı bir qandy shaıqas 1643 jylǵy Orbulaq shaıqasy bolatyn. 2019 jyldyń qarasha-jeltoqsan aılarynda Táýelsizdik merekesi qarsańynda Qazaq kınostýdııasy shyǵarǵan «Orbulaq shaıqasy» fılminiń tusaýkeseri «Qazaqstan» telearnasynan kórsetilgen edi. Bul kezeń Qazaq handyǵy úshin óte qıyn ýaqyt edi. Sebebi Esim han qaıtys bolǵannan keıin, han taǵyna onyń balasy Salqam Jáńgir sultan otyrady. El ishinde alaýyzdyq, talas-tartys kóbeıedi. Mine, osy sátti paıdalanyp qalýdy kózdegen jońǵar basqynshylary beıqam jatqan qazaq eline tutqıyldan ene bastaıdy. Habardy estigennen-aq jaýǵa toıtarys berýge daıyndyq jedel qolǵa alynady. Jan-jaqqa habar jiberilip, jaýdy qarsy alatyn alańǵa taýly jer tańdalady.
Soǵys ónerin jaqsy biletin batyrlar men sheberler, qarý soǵatyn ustalar jınalady. Osyndaı el basyna kún týǵanda shapyrashty Qarasaı batyr, arǵyn Aǵyntaı, qańly Sarbuqa, naıman Kókserek, dýlat Jaqsyǵul jasynyń egde tartqanyna qaramastan, alshyn Jıembet, basqa da sultandar men batyrlar Salqam Jáńgirdiń janynan tabylady. Qazaq sarbazdary Orjotada tereń or qazý tásilin soǵys tájirıbesinde alǵash ret paıdalanyp, qaptaǵan jaýdyń betin qaıtarǵan. Kınolentadan qııan-keski urysta Jıembet batyrdyń orny erekshe bolǵanyn kóremiz. Eski tanysy, Samarqan bıleýshisi Jalańtós bahadúrge baryp, ony kómekke kóndirýiniń ózi onyń sheber dıplomat ári sheber áskerı qolbasshy ekenin ańǵartady. Sondaı-aq ol shaıqas bastalar aldynda sarbazdardy «Jer – adamnyń anasy, jersiz adam jetim, jerimizdi qasyq qanymyz qalǵansha qorǵaıyq» degen uran tastap jigerlendiredi. Nátıjesinde, 600 qazaq jaýyngeri 50 myńdaı dushpan qolyn óz jerine ótkizbeı qoıady. Osyndaı qıyn sátte Samarqannan 23 myń qoldy bastap Jalańtós bahadúrdiń kelip jetýi qazaq sarbazdarynyń rýhyn kóterip jiberedi. Sóıtip olar shapqynshy jaýdy oısyrata jeńip, betin qaıtarady.
Jıembet Bortoǵashuly – shamamen 1540-1650 jyldary ómir súrgen, qazaqtyń asa talantty jyraýy, bıi ári jeńimpaz batyry, áskerı qolbasshy. Kishi júzdiń basqarýshysy bolǵan tarıhı tulǵa. Ol Kishi júzdiń Baıuly taıpasynyń tana rýynan, Jaıyq boıynyń týmasy. Onyń jastyq shaǵy Jaıyq boıy, О́zen, Jem, Aral aralyqtaryndaǵy aýyldarda ótken. 16 jasynan bastap handar, bıler, batyrlar janynda júrip, el bıligine aralasady. Sóıtip búkil alshynǵa ámirin júrgize bilgen eleýli tulǵalardyń biri Jıembet jyraý, tóbe bı retinde 16 jyl handyq qurǵan Táýekel handy jáne 30 jyl handyq qurǵan Esim handy óz qolynan han kóterip, olarmen 46 jyl boıy úzeńgiles birge júrip, Qazaq handyǵynyń qalyptasýy men nyǵaıýyna orasan zor úles qosqan tulǵa. Ol áskerı qolbasshy retinde Esim hannyń barlyq jeńisti joryqtarynyń qaharmany.
El ishindegi han tuqymynyń halyqqa ozbyrlyǵy, jer daýy, jesir daýy kezinde han men jyraýdyń arasynda kelispeýshilik týyndaıdy. Onyń ústine inisi Jolymbet batyrdyń qalmaq hanynyń Esim hanǵa syıǵa tartqan sulý qyzdy jolyn tosyp alyp ketken jeńiltek isi jaǵdaıdy onan saıyn asqyndyryp jiberedi. Han Jolymbetti zyndanǵa salyp, óltirmekshi bolady. Ony estigen Jıembet hanǵa kelip:
Jolyn tosyp alyp ketipti,
Qalmaqtan alǵan syıyńdy.
Atasy basqa qalmaqqa,
Taqpaq oıyń qıyndy.
Qaharyńdy basqaly,
Qalyń elim jıyldy.
Bastap kelgen ózge emes,
Jıembet syndy bıińdi.
Malyn salyp aldyna,
Ár saladan quıyldy.
On eki ata baıuly,
Bir táńirge syıyndy, − degende, halyqtan seskengen han amalsyzdan Jolymbetti bosatady. Biraq odan ári alakózdik jaqsylyqqa bastamaıtynyn uqqan Jolymbet batyr Horezm aımaǵyna kóship ketedi.
«Betiń bar, júziń bar» demeı, týrasyn kesip aıtatyn qaısar, ójet bı Esim hannyń keıbir ozbyr, jón-josyqsyz is-áreketterine qarsy shyǵady. Sóıtip han men bıdiń arasy birtindep alshaqtaı bastaıdy. Han keńesine de shaqyrmaı qoıady. Hannyń osyndaı áreketterine renjigen Jıembet ádeıi han saraıyna kelip:
«Esim seni esirtken,
Esil de meniń keńesim», dep bastalatyn yzǵarly narazylyǵyn aıtyp salady. Onyń ústine hannyń janyndaǵylar «Osy Jıembet asqaqtap ketti, Kishi júzdi sizdiń bıligińizden bólip áketip jeke handyq qurǵaly júr», dep aıdap salýyn qosyńyz. Hannyń bıge degen yzasy órshı túsedi. Osydan keıin kóp keshikpeı hannyń abyroıyna daq keltiretin sóz aıtýǵa bolmaıtyn zańnyń babyna súıenip, ony jer aýdarý jónindegi jarlyǵy da kelip jetedi. О́z qolynan ótken zań talabyn moıynsynbaıtyndaı onyń amaly joq edi. Bas bı retinde «Esim hannyń eski joly» atty zańdar jınaǵynyń bas avtory ekeni de daýsyz. Ol hannyń halyq aldyndaǵy mártebesin kóterý jáne onyń qaýipsizdigin kúsheıtý maqsatynda zańǵa «Hanǵa qol jumsaǵan adam ólim jazasyna kesilsin, al sóz tıgizgen adam jer aýdarylsyn» degen bapty engizedi. Mine, osy bapqa ózi de ilinip otyrǵanyn ańǵartady. Esim hannyń jarlyǵymen Jıembet Qıyr Shyǵys shekara kúzeti basshylyǵyna jiberiledi.Ol:
...Qııadan qoldy kórsetken,
Tóbeńe shyǵar kún bar ma?
Jotasy bıik Denderim.
Qaıyrymsyz bolǵan handarǵa,
Tıerme eken bir kúni,
Jolbarystaı sheńgelim, dep qoshtasqan.
Jyraýdyń bul tolǵaýy kóptegen jaıdan habar berip turǵandaı. Ol Kishi júzdi osy Denderde otyryp basqarǵanyn baıqaımyz nemese «Denderim» dep eljireýine qaraǵanda, onyń týǵan jeri osy Dender bolýy ábden múmkin. «Tóbeńe shyǵar kún bar ma?», dep ózi armandaǵan osy jotanyń eń bıiktigine aqboz atyna mingizip, bes qarýyn asyndyryp halqymyzdyń ult batyry retinde aıbatty da záýlim eskertkish ornatylsa, abyroıymyz arta túspeı me dep te oılaısyń keıde.
Jyraýdyń týǵan, qaıtys bolǵan jyldary týraly naqty derek joq. Bir derekterde ol 110 jyl, endi birinde 118 jyl ómir súrgen dep kórsetiledi. Jyraýdyń qaıda jerlengeni de belgisiz. Biraq onyń Saraıshyqta jerlengeni jóninde halyq arasynda ańyz bar ekenin jergilikti ólketanýshy Májıt Muhtaruly «Atatek – qasterli qazynamyz» kitabynda jazǵan eken. Bul boljam da shyndyqqa janasady. «Jeti úı Jıembet» atanǵan balalary men nemereleri ataqty atasyn bir tóbeniń basyna jerleı salýy múmkin emes.
Jıembet jyraý týraly sóz qozǵaǵanda ony qazaqtyń tól ádebıetiniń eń bastaýynda turǵan tulǵalardyń biri dep te aıtýǵa ábden bolady. Tarqata aıtqanda, onyń qol bastaǵan kósem, sóz bastaǵan sheshen bolýy – asqan batyrlyqqa qosa «О́ner aldy qyzyl til» demekshi ol tutas ultqa úlgi bolarlyq jyraý. Tolǵaýlaryndaǵy «Tún uıqymdy bólgenmin, jurtymdy jónge salam dep» keletin joldary asqan eljandylyq naǵyz halqynyń qamyn oılaǵan el basqarýshy tulǵanyń kelbetin ańǵartady. «Bas kesse de basylmaı, Aq isimdi jasyrmaı, Atqa mingen er edik» degen joldary shynshyldyqtyń týra jolyn ustanýshylyqtyń jáne sol joldaǵy bıik namystyń úlgisi ispetti jyraýdyń aqylgóı danyshpandyǵyn ańǵartady», dep jazǵan eken Oral qalasynan jýrnalıst Nurtas Safıýllın.
Sonymen qatar Jıembet jyraýdy Mahambet, Syrym batyrlar «Ustazymyz» dep úlgi-pir tutqan. Máselen, Mahambettiń «Jáńgir hanǵa aıtqany», «Baımaǵambet sultanǵa aıtqany» sııaqty syndy-zildi jyrlary, Jıembettiń «Esim hanǵa aıtqanymen» úndesip jatqan joq pa? Ataqty Syrym batyr jaýǵa shapqanda Jıembettiń atyn atap shapqan ǵoı.
Alaıda batyrlardyń, jyraýlardyń, sheshenderdiń, bılerdiń úlgi alar ustazy bolǵan Bortoǵashuly Jıembetti este qaldyrý máselesi sheshimin taba almaı kele jatqany ókinishti-aq. Bul máseleniń baspasóz betinde kóterilip kele jatqanyna 7-8 jyldaı bolyp qaldy. Tipti 120 adam qol qoıǵan aýdanymyzǵa esimin berý jónindegi usynysymyzdy Prezıdentke de jazǵan edik. О́kinishke qaraı, bul usynys oblystyń, aýdannyń sol kezdegi basshylary tarapynan qoldaý tappady. Syltaý kóp aıtyldy. Aýdannyń ataýyn ózgertkende, oǵan asa kóp qarajat ketedi-mys, aýdan ekonomıkasyn úlken kúızeliske ushyratady eken. Endi keıbir sheneýnikter bul rýǵa bóliný, dep baıbalam saldy. Rý degen jikke, topqa bólinip, adamdar arasyna iritki salý emes, kerisinshe adamdardy jaqyndastyratyn, násilińdi, úsh jurtyńdy ajyratyp beretin, ata-babalarymyzdan amanat bolyp qalǵan, qasıetti de qasterli uǵym emes pe.
«Batyr – qashanda halyqtyń uly. Bul daýsyz aqıqat. Endeshe, has batyrdy rýǵa, ataǵa bólip jilikteý jaramsyz qylyq», dep jazǵan eken jýrnalıst Tóreǵalı Táshenov. Osy arada aıta ketetin bir jaıt, Jıembet jyraýdyń týyp-ósken, izi qalǵan óńirleri – Atyraý, Oral, Aqtóbe oblystarynyń kásipkerleri joǵaryda atalǵan shyǵyndardy óteýge daıyn ekendikterin málimdeýde.
Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» dep atalatyn maqalasynda: «Táýelsizdigimizdiń mereıtoıy aıasynda osyndaı birtýar tulǵalardy eske alyp, olardyń murasyn jastarymyzǵa jáne búkil álemge pash etýimiz kerek», dep qadap aıtqan eken. Olaı bolsa, búkil ómirin eldiń tutastyǵyn saqtap, táýelsizdigin qorǵaý, birligin nyǵaıtý jolynda at ústinde ótkizgen, halqynyń qamyn oılap hannyń qaharyna ilikken, Jaıyq boıynyń dańqty týmasy, ári jyraý, ári batyr, ári bı, ári áskerı qolbasshy, ári memleket qaıratkeri Bortoǵashuly Jıembettiń esimi aýdanymyzdyń ataýyna ábden laıyq dep sanaımyz. Qazirgi joǵalǵanymyz tabylyp, óshkenimiz qaıta janyp jatqanda onyń esimin eskerýsiz, umyt qaldyrǵanymyz uıat-aq. Ol qazaqtyń atyshýly tulǵalarynyń arasynan tórden oryn alatynyna búkil qazaq jurtshylyǵy kámil senedi.
О́tegen Aqyshev,
zeınetker
Atyraý oblysy,
Inder aýdany,
Inder kenti
