Qyzdarbek kúıshi

Iisi Kársónde Begalydan as­qan baı joq edi. Búgin sonyń balasy Syzdyqtyń toıy edi.

Tórge tileýles bolyp júrgen Qyzdarbek jaıǵasqan. Oń jaqta otyr­ǵan aqsur qyzben kúni boıy irgesi bólingen joq. Kórer kóz­ge yqylas-peıilin tanytyp, qur­metpen qaraıdy. Qyz balaǵa tán arzan qylyq emes, paıymy tereń­deý minez. Bir qaǵa beriste: «Men sizdiń ónerińizdiń qulymyn. Mende basqa oı joq. Ýádelesip qoıǵan jigitim bar. Sony osy aýyldyń baıy qalaǵa ertip ke­tip­ti. Qolushyn bergenińizdi qa­laımyn» dedi.

Bular tún qarańǵysymen attanyp edi. Qazirgi shaqtaǵy tún­niń qońyrjaı, salqyn lebi uzaq júristen eti qyzǵan attardyń be­lin kóterip, ónimdi júrispen biraz jerdi qýsyryp tastaǵan. Qý­ǵyn­shylarǵa alańdap, ýaıym torlaǵan qyz ben jigit kúni boıy jor­typ, kódesi uıysa bitken bir saıǵa bekingen.

Er-toqymyn jastanǵan qyz da, tusaýly attaryn qaıta-qaıta baıqastaǵan Qyzdarbek te túndi tynyshtyqpen ótkizdi. Tańǵy jýsaýǵa ilikken attar aıaǵyn kezek sýytyp, múlgigen tusta jigittiń kózi ilinip ketipti. Oıansa, kún shyq­­qan. Bıik basyna shyǵyp, qyz qa­raýyl qarap otyr eken.

Arttan qoıý shań kórindi. Ilese jetken qýǵynshyny at baýyryna qulaı bere, qamshymen tartyp ótken. Sóıtkenshe bolǵan joq dál siltengen tuzaq ózin de at ústinen julyp tústi. «Mylja-myljasyn shyǵar» dep taǵy bireýi soıylyn tóndire bergende Qyz­darbektiń kúıshilik ónerine qanyq bireýi doıyr qamshymen sileıte qyrynan soǵyp ótti.

«Tart qolyńdy! Nemene, atań qyz­ǵa qyryndaıtyn jigit bol­map­ pa edi? Osy turǵan báriń bul jigittiń kúısandyq kóki­regi tú­­gil, tyrnaǵyna tatısyńdar ma? Aıdalada ıtjemege qal­­­dy­ra­­ty­nyń bul emes seniń. Tanyp alyń­­dar, tanyńdar da taby­nyń­dar!».

At basyn elge burýǵa júzi shy­damady. Ne dep barady? Ji­gittiń jigitten bási artyqtyǵy – bi­liktiliginde. О́nerpazbyn dep órekpigen jeri joq edi. Saýǵa su­raǵan jas túleýdiń kóńilin tappaı, sharasyzdyq tanytqanyna ǵana ókinedi. At basyn elge bur­maı, beti aýǵan jaqqa júrip ketken.

Qyzdarbek uzyn aqqan Sary­sýdy jaǵalap, uzaq jortty. Da­myldap, aıaq sýytar eldi meken ushyraspady. Aqyry bir aýyl­­dyń qarasy kóringen. Qazaq jur­tynyń jaǵadan alyp, jón suras­paıtynyn jaqsy biledi. Izin ań­dyp, quryq súıretken ury emes­in, óner izdep, el men jerdi kórip, syryna qanyǵýdy murat etken jas ekenin ańǵarǵan úı ıeleri de Qyz­darbekke kóńil hoshyn bil­di­rip, tórin bosatqan.

Shaıǵa qanyp, babyna kelgen Qyzdarbektiń ilýli turǵan úkili dombyraǵa ańsary aýǵan. Dom­byra kómeıinen qumyǵa shyqqan qońyr áýen tekirek qaq­paı, dúbirli júıriktiń aıaq alysyndaı syrǵı jónelgen. Bir sátke jalǵyz shekti erkine jiberip, syzyltyp aldy da, pernege qadalǵan saýsaǵy qońyr áýendi terbep, bebeýleı sarnap, dirildep turyp aldy.

Kúni boıǵy kórgen jol azabynan ada bolyp, sıqyrly dybys bolyp tógilgen kúı áseri baýraǵan saıyn denesi qyzǵan tulpardaı Qyzdarbek te býsanyp, rahat sezimge bólengen.

Ataqty sheshen, dýaly aýyz Toıymbek qarııa jón surasqan.

– Qaı balasyń, qaraǵym?

– Tórebaıdyń Qyzdarbegimin. Kársónmin.

Burynǵynyń adamdary kúı­di erekshe qasterlegen. «Pah, shir­kin! Ishimizdi bir aqtaryp tasta­dy-aý! Ábden ishqusa bolyp ketip edik».

Syrtta ıttiń ulyǵany emes, adamsha yńyrsyǵany estildi. Jı­nal­ǵan jurt: «Apyraı-aı, kúı saryny ıt ekesh ıttiń de sanasyna jetkenin qarashy! Adamsha kúńi­renip, yńyrsýyn!».

Erteńine jurt jınalyp, Qyz­dar­bektiń ónerin qyzyqtaýǵa kelgen. Toıymbek qarııa: «Halaıyq,­ búgingi kúı tartys bólekshe bol­ǵaly tur. Qyzdarbek te úkili dom­byranyń ıesin bir kórýge asyq eken. Olaı bolsa Erkeshim men Qyzdarbektiń kúı jarysyna kezek bereıik», dedi.

Qyzdarbek: «Kesheden beri dombyranyń ıesin bilmeı, ıe­lik etip­pin. Búgin jolymdy qaryn­dasqa berdim», dedi.

Qyz suq saýsaǵymen shekti aıalaı sıpap ótip, qońyr áýen shy­ǵardy da, shynashaǵymen ile tar­typ, jorǵalata jóneldi. Á degende Qyzdarbek kúı sarynyna boılaı almaı qaldy. Áıteýir bir tanys áýen tárizdi. Iá, keshe osy úıde tartyp, keıin ushyǵyna jete almaı qalǵan maqamy. Qandaı zerektik! Qalaı ǵana esine saqtap qalǵan?! Kúı óneriniń saıysy boıynsha, bir-bir kúıden asyrmaı, kezek jarysqan qyz ben jigit óner talastyra bergen. О́zi biletin biraz kúıdiń basyn qaıyryp tas­taǵan. Erkeshtiń qalysar túri joq. Qyzdarbek sasaıyn dedi.

Sodan «Ýa, pirim!» dep ustazy Itaıaq­tyń qupııa qaltarysy kóp, sansyz tarmaqty «On eki tar­maq» zaryna basqan. Qatpary qa­lyń, myń buralǵan kúı jaraly júrekterdi tilgilep, ah ura ókindirdi. Birde kók munar armandy ańsasa, birde ólsheýli ómirdiń ókinishke toly baıansyzdyǵyn alǵa tosady.

Bir kezde sorǵalap baryp kúı de aıaqtaldy. Toıekeń aqsaqaldyń ja­naryna jas kilkidi. Kezegi kelgen qyz dombyrasyn irgege súıep, únsiz ǵana taǵzym etken.

Qyzdarbektiń kózi ilingeni sol edi, betin ystyq dem sharpydy. Sodan soń mańdaıyna bireýdiń alaqany tıdi. Denesi titirkenip, kózin ashyp edi, keýdesine tógilip jatqan burymdy kórdi. О́zine tónip turǵan aq-qarasy aıqyn nur­ly janarymen tabysyp, arbalyp qaldy. Qulaǵyndaǵy syrǵasy dirildep, kúnásiz jymıdy. Tús kórip jatyrmyn ba dep oılaǵan. Kirpikterin jasqana jumdy. Kózin, betin sıpady. Jumyr ıegi diril­dep, qasyn erkelene qaǵyp, jum­saq ún qatqan: «Keshirińiz, sharasyz jannyń qur dalbasasy ǵoı. Eshbir janǵa selt etpegen kóńi­limdi elikteı eleńdetip ket­tińiz. Qyz ǵumyry qysqa, qaı­ta aınalyp keler me eken osy kúnim?!».

Arada on jyl ótken. Qyz­dar­bek osy aýylǵa qaıta soqqan. Áli úılenbegen edi. Ańsary bi­reýdi saǵyna izdegendeı edi. Ábden qartaıyp, shógip qalǵan qadirli Toıe­keń: «Bazarly shaǵyńdy iz­dep keldiń be? Ol alysqa ketti ǵoı», dep kókiregi qars aıyryla kúr­­sin­gen.

Qyzdarbektiń kóńili qula­zydy. Alysta, kóńiliniń tereń túk­pirinde jasyrynyp jatqan kómeski bir syrdyń pernesin qoz­ǵap, mazasyz kúıdi bastan keshirdi. Tula boıyn baıansyz tirliktiń jalyny sharpyp, jandyryp barady.

Kókiregine jınalǵan ókinish, muń nalasy tynshý bermeı, kúı bolyp sarnap tógile jóneldi. Tyń­daýshy barda, kókeıden ketpes, jas­tyq shaqtyń joqtaýshysyndaı bolyp «Sylqym qyz» kúıi dú­nıege kel­gen edi.

Qyzdarbek júz shaqty kúı tart­­qan. Olardyń ishinde: «Syl­qym qyz», «Jubanysh», «Teris­qaq­paı», «Sylqyldaq», «Maıda qos­basar» sııaqty kúıleri bolǵan. Qazir osy mol muranyń on shaq­tysy ǵana saqtalǵan.

Qyzdarbek kúıshiden tikeleı tálim alyp, kúıshilik mektebinen erkin sýsyndaǵandar – Ábdı, Sem­bek, Kenjeqara, Maqash, Aq­qyz sııaqty aty málim kúıshiler.

Sary Toqanyń aldyn kórip, úlken ómirinen taǵylym alǵan Qyzdarbek Tórebaıulynyń ata­me­­keni qazirgi Qaraǵandy oblysy­nyń Shet aýdanyndaǵy Buǵyly, Taǵyly, Qyzyltaý dep atalatyn silemdi taýlardyń Aqtas, Shaltas qystaýy.

Súıegi Arqarly taýynyń al­qymynda jatyr.

Túsiphan KÚLMAǴAMBET

Nur-Sultan