1928-1930 jyldardyń aralyǵynda Shý óńirindegi kishigirim aýdandar Almaty okrýginiń quramynda bolǵan. Almaty qalasyndaǵy ortalyq memlekettik arhıvten alynǵan anyqtama boıynsha, Búkilreseılik Ortalyq Atqarý Komıtetiniń 1930 jyldyń 23 shildesinde shyqqan qaýlysy negizinde okrýgter taratylyp, olardyń ornyna aýdandyq ákimshilik-aýmaqtyq basqarý uıymdastyrylady. Osy qaýlymen jańadan qurylǵan 121 aýdan qatarynda Shý aýdany qurylady. Ortalyǵy – Shý aýyly bolyp bekitiledi.
Atalǵan qaýlynyń negizinde 1930 jylǵy 17 jeltoqsandaǵy Qazaq AKSR Ortalyq Komıtetiniń jáne Halyq Komıssarlar Keńesiniń qaýlysymen burynǵy Almaty okrýginiń quramynda bolǵan Shoqpar men Moıynqum aýdandary jáne Voznesensk (qazirgi Qonaev aýyldyq okrýgi) aýyly biriktirilip, Shý aýdany bolyp qaıta quryldy.
Sonymen, Shoqpar aýdanynyń aýyldary Shý aýdanyna qosylǵannan keıin jappaı ujymdastyrý joǵarydan túsken nusqaýlar boıynsha ákimshilik kúshteý arqyly júrgizile bastady. Baılar men bı-bolystardyń mal-múlkin tartyp alyp, kolhozǵa biriktirdi. Asyra silteýshiliktiń saldarynan qanaýshy sanatynda ortasha sharýalar da tárkilenip ketti. Tipti keıbir aýyldarda birli-jarym kedeılerdiń de malyn sypyryp aldy. Jergilikti bılik ókilderiniń shekten shyqqany sonshalyqty, orta sharýalar men kedeılerdi jazyqsyz jazaǵa tartty, olardyń malyn jónsiz tárkilep, turaqty mekeninen kúshtep jappaı kóshire bastady. Keńes bıliginiń osyndaı halyqqa qarsy júrgizgen áreketteri Shý óńirindegi el-jurtty ashtyqqa uryndyrdy. Qarapaıym sharýalar, jalpy búkil jurtshylyq ujymdastyrýǵa daıyn emes edi. Soǵan qaramastan, Shý aýdanynda jurtty kolhozdarǵa biriktirýmen qatar, astyq daıyndaý naýqany da qosa júrgizildi. Keńestik bılik josparlanǵan astyqty oryndamaǵan sharýashylyq ıeleri men jeke adamdardy qatań jazaǵa tartty. Sonyń dáleli retinde myna málimetterge nazar aýdaraıyq:
«Artyq astyǵyn ótkizbegeni úshin 64 baı-kýlak sharýashylyǵyna 43 367 som aıyppul salyndy, oǵan qosa memlekettik qaryzdardy óteýden bólek olardan 22 748 som aıyppul alyndy. Sonymen qatar 16 sharýashylyq ıesi 1,5-2 jylǵa sottalyp, 3-ten 5 jylǵa deıin jer aýdaryldy».
Shý aımaǵyndaǵy halyqqa ujymdastyrý barysynda sekseýil, et, jún jáne t.b. mal ónimderi boıynsha tym úlken mindetter júkteldi. Ústi-ústine et jáne jún ótkizý sharalary is júzinde maldy jappaı qyrýǵa ulasty. Keńes ókimetiniń ýákilderi aýdan kolhozdaryndaǵy dándi daqyldardyń bárin, tipti tuqymǵa saqtalǵan qordy da júk vagondaryna tıep, Reseıge jiberip jatty. Jergilikti sholaq belsendiler eldiń bala-shaǵasyn asyraý úshin ózderinde qaldyrǵan az ǵana azyq-túligin de tartyp alǵan. Eger astyǵyn jasyryp qalatyn bolsa, olardy óte qatal jazalaǵan. Kináliler qylmysker retinde jaýapqa tartyldy. Keńestik bıliktiń quqyq organdary aýyldardaǵy baı, molda, bılerge qarsy jazalaý sharalaryn kúsheıte tústi. Osy sharalardy iske asyrý kezinde túrli asyra silteýshilikke jáne sheksiz qııanatqa jol berildi. Úkimettiń tárkileý komıssııasy kolhozdyń menshigine tek maldy ǵana emes, sonymen birge jeke otbasy múlikterin, olardyń sharýashylyqqa jaramdy eńbek quraldaryn, tipten úı qustaryn da zorlyqpen ótkizip otyrǵan. Arhıv qujattarynan alynǵan tómendegi derekter – sonyń dáleli.
«Tek 1930 jyl ... azyq-túlik salyǵy josparyn oryndaýdan bas tartty degen aıyptaýmen aýdanda 65 baı jáne kýlak sottaldy, olardyń ishinde 40 otbasynyń dúnıe-múlki tárkilenýge tıis boldy. Al olardan alynǵany 71 jylqy, 11 túıe, 4 sıyr, 64 qoı, 12 kıiz úı jáne 4 kirpishten salynǵan úı edi».
Jappaı jazalaý men asharshylyqtyń zardaptary 1930 jyly jańadan qurylǵan Shý aýdanynyń quramyna kirgen Shoqpar aımaǵyndaǵy qazaqtarǵa da kelip jetti. Almaty okrýgi taratylar aldynda ǵana Shoqpar aımaǵy aýyldarynyń halqy bir úzim nanǵa zar bolyp basy aýǵan jaqqa bosyp ketti. Ashyqqan shýlyqtardyń basym bóligi jaıaý-jalpylap kórshiles qyrǵyz eline bet aldy, al qoldarynda tárkileýden jasyryp qalǵan kúsh-kólikteri bar baılar kedeı-kepshikterimen, jarly-jaqybaılarymen birge Qytaı asty.
Shetelge qonys aýdarý – qazaqtardyń kúshtep ujymdastyrýǵa kórsetken qarsylyǵy jáne asharshylyqtan qutylýdyń bir amaly bolatyn. Keńes bıligi bosqan qazaqtardy elge qaıtarýǵa áreket jasady. Jan-jaqqa qańǵyryp ketken keıbir bosqyndardy ókimettiń arnaıy qurylǵan jasaǵy jınap alyp, poıyzdarǵa otyrǵyzyp, bos qalǵan eldi mekenderge jóneltip jatty.
1930 jyldyń ekinshi jartysynda-aq Shý aýdanynyń ár jerinde asharshylyqtyń belgisi keń etek ala bastady. Osy kezde mal basynyń kúrt kemip ketýi saldarynan azyq-túlik tapshylyǵy aýdannyń barlyq óńirinde aıqyn sezildi. Ujymdastyrý jyldarynda aýdandaǵy jergilikti halyqtyń basym bóligine astyq jetpedi.
Aýyl sharýashylyǵyn ujymdastyrýdyń stalındik modeli Qazaqstannyń barlyq aımaǵynda jalpy jurtshylyqtyń narazylyǵyn týǵyzdy. Olar atajurtynan basqa aımaqtarǵa kóshý, kolhoz belsendilerin óltirý jáne qarýly jasaq qurý arqyly qarsylyqtaryn bildirip otyrdy. Solardyń biri – 1931 jyly Shý óńirinde bılikke qarsy Jolshybaev bastaǵan kóterilis boldy. Olarǵa toıtarys berý úshin kommýnısterdiń áskerı otrıady qurylady. Alǵashqy urystan keıin Jolshybaevtyń jasaǵy sheginip, qazirgi Qordaı aýdanyna qarasty Ańyraqaı taýlaryna qaraı bet alady. Osy kezde ol Qordaıdaǵy kóterilisshilermen baılanys jasap, Keńes bıligine qarsy kúsh biriktirýge kelisedi. Biraq bul ýaǵdany qyzyl otrıadtyń basshylary bilip qoıyp, eki jaqtyń birigýine jol bermeıdi. Aqyrynda, qyzyldardyń kúshi basym bolyp, 1931 jyldyń qazan aıynda kóterilisshiler tolyǵymen jeńiliske ushyraıdy.
Bul sol jylǵy Keńes ókimetine qarsy baǵyttalǵan jalǵyz ǵana kóterilis emes edi. Shý óńirine jaqyn mańdaǵy Sarysý, Balqash, Qordaı, Qastek jáne taǵy basqa aýdandarda osyndaı kóterilister keń oryn aldy.
Ǵalym M.Qozybaevtyń derekteri boıynsha, 1930 jyldyń basynda-aq kórshi elderge Shý óńirindegi qazaqtardyń 60 paıyzy kóship ketken.
Basy aýǵan jaqqa bosyp ketken el-jurt shóptiń tamyrymen, ósimdiktiń japyraǵymen qorektene bastaıdy. Keıbir aýdandarda ashyqqan adamdar ıt pen mysyqty jáne saryshunaqty otqa qaqtap jep, qatqan terilerdi sýǵa qaınatyp, sonyń sorpasyn ishken. Kónekóz shejireli qarttardyń aıtýlaryna qaraǵanda, qazirgi Jambyl oblysynyń sol kezdegi Áýlıe-Ata, Shý, Qordaı, Talas, Merki aýdandarynda adam etin jeý oqıǵalary da bolǵan. Sonymen qatar osy aýdandarda tonaý men talaý kúsheıip, adam óltirý kóbeıip ketken. Ashtyqtan esi aýysyp jyndanyp ketkender de bolypty.
Qazaq elindegi 1932-1933 jyldardaǵy náýbetti zerttep júrgen tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Talas Omarbekov Shý aýdanyndaǵy ashtyqtan bolǵan masqara qubylys týraly mynadaı derekter keltiredi:
«Shý poselkesiniń mańaıyndaǵy tóńirekte №75 baraqtaǵy bosqyndar jataǵynyń jáne tamaqtandyrý ornynyń sanıtarlyq jaǵdaıyn tekserip shyqtyq. Sonda mynalarǵa kezdestik: ishinde bosqyndardyń jataqhanasy jáne tamaqtandyrý orny ornalasqan №75 baraq jan tózgisiz jaǵdaıda. Baspana ál-dármeni taýsylǵan, kóbi ázer degende qozǵalatyn bosqyndarǵa lyq toly. Baspana ishi bylǵanysh, sasyq. Júzge tarta ash adamdar jerde jatyr. Baspananyń aınalasy lastanyp ketken. Barlyq jerde súıekter, jyrtylǵan kıimder, adamdardyń qusyqtary jáne shyǵys jaǵynda toǵyz ólik jatyr, baraqtan biraz jerde soltústikte jerde taǵy da ólik, taǵy bes ólik jatyr. Kómilmegeni, sıraq jáne qar etteriniń kesilip alynǵany kisi etin jeý bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Qazaq beıiti jas molaǵa toly». Bul qujatqa jeti adam qol qoıǵan.
Turar Rysqulovtyń Stalınge 1933 jyldyń 9 naýryzynda jazǵan hatynan taǵy da bir derekterdi keltireıik:
«Kóptegen qalalardan (Áýlıe-Ata, Shymkent, Semeı, Qyzylorda jáne basqalar) jáne temirjol stansalarynan ólgen qazaqtardyń ólikteri syrtqa shyǵarylýda. Shý aýdanynyń ortalyǵy Novo-Troısk aýylynda (Jandosovtyń málimeti) kún saıyn derlik 10-12 qazaq óledi, sondaı-aq aýdannan kommýnısterdiń 60 paıyzy ketip qalǵan. Sarysý aýdanynda 7000 sharýashylyq bolsa, endi olardyń 500-ge jýyǵy qalǵan... Basqalary Áýlıe-Ata jáne t. b. aýdandarǵa qashqan. Qyrǵyz jerine kóshkender bar. Qarasha aıynda osy aýdannan júzdegen adam otbasymen birge alys aýyldarǵa jyljyǵan. El-jurttyń jartysy qyrylǵan. Qańtar aıynyń ekinshi beskúndiginde jolda 24 ólik tabylǵan. Olarǵa qaraqshylar da shabýyl jasaǵan. Áıelder balalaryn sýǵa laqtyrǵan. 5-6 qańtar kúnderi Áýlıe-Ata qalasyndaǵy sháıhanalar mańynan ólgen 20 balanyń denesi tabylǵan. Osy ýaqyt ishinde 84 eresek adam ólgen», dep Shý jáne basqa aýdandardaǵy qazaqtardyń basyna tóngen zulmatty Stalınge jetkizgen.
Shý halqy narazylyqtaryn kóterilis jasaý jáne atajurtyn tastap basqa elderge údere kóshý arqyly bildirýimen qatar, el ishindegi aýyldastary men aǵaıyn-týystarynyń qamyn oılap, olardy ashtyqtan qutqarýdyń amaldaryn oılastyrǵan azamattar da bolǵan. Eldiń basyna tóngen asharshylyq apatynan aýyl-aımaǵyn aman alyp qalýǵa áreket jasap, sol alasapyran, qaraly kezeńde kóptegen otbasylardyń tútininiń óshpeýine septigin tıgizgen, qamqorlyq tanytqan qaıyrymdy jannyń biri – Nurman bı bolǵan. Bul kisiniń ashyqqan elge istegen qamqorlyǵy búginge deıin Shý qazaqtarynyń esinde saqtalyp, urpaqtan urpaqqa jalǵasyn taýyp keledi. Sońǵy jyldary Tóle bı aýylynyń bir kóshesine bıdiń esimi berildi.
Shý óńirindegi Shináli baı da asharshylyq jyldarynda qaramaǵyndaǵy aýyl-aımaqtyń turmys-tirshiligine barynsha kóńil bólip, ásirese, 1931-1932 jyldary tutas bir aýyldy ashtyqtan qutqaryp qalǵany jaıynda zulmat zamannyń kýágerleri bolǵan, búginde jer basyp, tiri júrgen kónekóz qarttar eske alyp otyrady. Alaıda, Shináli baıdyń bul áreketi jańa bılikke unamaı, 1932 jyly «halyq jaýy» retinde Sibirge aıdalyp, sonda qaıtys bolady.
О́kinishke qaraı, Keńes ókimetiniń basshylyǵy náýbet jyldardaǵy orasan zor apattyń sebepterin kúshtep ujymdastyrý men otyryqshylandyrý, sonymen qatar astyq jáne et daıyndaýǵa qatysty ekendigin, taǵy basqa iri qatelikterinen bolǵandyǵyn moıyndamaı ótti. Bul jóninde el arasynda sóz qozǵaýǵa da qatań tyıym saldy. Barlyq kináni baı-kýlaktar men Alash zııalylary sııaqty áleýmettik toptarǵa aýdardy.
Qalaı aıtsaq ta, sol asharshylyq zulmatynan qazaqtardyń jappaı qyrylǵany – ashy shyndyq. Solardyń ishinde Shý óńirinde de ashtyqtyń qurbandary kóp bolǵanyn dáleldeýge tyrystyq. Bul náýbetti odan ári tereń zerttep, tarıhtyń aqtańdaq tustarynyń aqıqatyn ashyp, búgingi jáne keleshektegi óskeleń urpaqqa jetkizý – paryzymyz.
Tuńǵyshbek BAIQULOV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri
