Dármeni taýsylǵan dalada alapat ashtyqtyń bastalýyna ylǵaldyń az bolýy ǵana sebepshi emes edi. Egin egetin qural-saıman, jumys kúshi, tuqym qasqaldaqtyń qanyndaı taptyrmaı turǵan. Ylǵaldan buryn adamǵa degen meıirim azaıǵan bolýy kádik. Kóktemgi egistiń aldynda ǵana sholaq belsendiler el ishin tynymsyz timiskilep, úmit jibin jalǵaıtyn bar dúnıeni túgelge jýyq sypyryp alǵan. Kókshetaý ýezi de elimizdiń barlyq óńiri tárizdi azyq-túlik tapshylyǵyn basynan keshirip jatty. Ásirese, ýezdiń soltústik óńiriniń hali múshkil edi. «Jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı, ózek jalǵaýǵa jaraıtyn, anyǵynda óńeshten ótetin dúnıeniń bári Povolje óńirindegi jumysshylar men sharýalarǵa kómek retinde jóneltilip jatty. Aqmola gýbernııalyq atqarý komıteti aqpannyń 7-i kúni arnaıy buıryq shyǵardy. Onda Povoljedegi ashtyqqa shaldyqqan 30 mıllıonnan astam turǵynnyń bir úzim nansyz qalyp, ashtan qyrylyp jatqandyǵy, dereý olarǵa kómek qolyn sozý kerektigi aıtylady.
Tuqymdyq astyqty tıegen sostavtar kúndiz-túni jóneltilip jatty. Aspannan nár tambaǵan osy jyldyń ózinde qanshalyqty qýańshylyq boldy degenimizben, gýbernııa sharýalarynan 41 mln put astyq jınalypty. Onyń 114 mln puty ashtyqqa urynǵan ólkelerge jergilikti sharýalardyń óz erkimen berilgen kómegi esebinde. Sibirdegi jaǵdaı da máz emes edi. Ústi-ústine salynǵan azyq-túlik salyǵynan keıin sharýalardyń qory sarqylyp qalǵan. Amalsyzdan kúsh-kólik retinde paıdalanatyn mal pyshaqqa ilige bastady. Onyń da jiligi tatymaıtyn, qur sińir derlik et edi. Kókshetaý ýeziniń Shalqar, Sýhotınskıı, Bolsheızıým bolystarynda azyq-túlik jınaıtyn otrıadtardy tonap, bar jıǵan-tergenin úptep ketetin qaraqshylar toby paıda boldy. Dál osy kezde aýzyn arandaı ashyp kele jatqan ashtyqtan bes qarýyn asynǵan, aıaýdy bilmeıtin, qanypezer qaraqshylar qaýipti edi. El óz kúnin ózi kóre almaı jatqanda Reseıden qarashekpendilerdiń legi ústi-ústine kelip, quıylyp jatty. Bul jaı da Kókshetaý ýezindegi jaǵdaıdy ýshyqtyra tústi. Kelimsekterdiń kóbi qarttar men balalar edi. Ashtan buratylǵan olardyń deni ashtyqtan, aýrýdan qynadaı qyryldy. Dalanyń bárin máıit basyp ketti. 1922 jyldyń 17 shildesi kúni densaýlyq saqtaý Halyq Komıssarıaty №202 buıryǵyn shyǵardy. Onda qoǵamdyq oryndar men kóshelerdi máıitterden tazartyp, jerleýdi uıymdastyrý kerektigi týraly aıtylady. Bul buıryq arhıvtegi
54-shi qordaǵy 35-shi istiń 183-betinde saqtalǵan.
Dál qazir ashtan qyrylǵandardyń qanshalyqty ekendigin tap basyp aıtýdyń ózi áste múmkin emes. Arhıv qujattaryndaǵy derekterdi salǵastyra zerdeleı otyryp, ýezdiń Krıvoozernyı, Rýzaev, Zerendi, Troısk bolystarynda jaǵdaıdyń óte aýyr bolǵandyǵyn ańǵarýǵa bolady. Aıtalyq Krıvoozernyı bolysynda 14825 adam bolsa, 1921 jyly osy turǵyndardyń 868-i ashtan qyrylǵan. Bul týraly málimet te saqtalyp qalǵan. Al Zerendi stansasyndaǵy adamdar sany 1921 jyldyń 1 qańtarynda 3324 adam bolsa, 1922 jyly 274 kisi ǵana qalǵan.
Jergilikti basqarý organdary ashtyqpen kúresip baqty. Atbasar, Kókshetaý ýezderin resmı túrde ashtyq aımaǵyna jatqyzý týraly birneshe ret joǵary jaqqa hat joldanyp, el ishindegi oryn alyp otyrǵan naqty kórinis baıandaldy. Jaǵdaı shynynda da óte múshkil edi. Ortalyq Atqarý komıteti Aqmola gýbernııasyndaǵy óte qıyn ahýaldy bylaısha sıpattaıdy: «...jergilikti turǵyndar ashtyq saldarynan ólip jatyr. Olar ólimtikterdi, adam múrdelerin de jep jatyr ...» Kannıbalızm faktileriniń jıileýine baılanysty Ishki Ister Halyq Komıssarıaty (NKVD) arnaıy qaýly qabyldap, ondaı adamdardy birden kópshilikten alastap, densaýlyq saqtaý oryndaryna jetkizý qajettiligin qatań tapsyrdy. Aqmola gýbernııasynyń ulan-ǵaıyr óńirinde (15 ýezd, 200-den astam bolys, myńǵa jaqyn eldi mekender) nebári 4 dárigerlik pýnkt jumys istedi. Ashtyq jaılaǵan óńirde adamdardyń densaýlyǵyn qadaǵalaıtyn, juqpaly aýrýlardyń aldyn alýǵa áreket etetin maman-dárigerler múldem bolmady. Statıstıkaǵa súıensek, 1922 jyly Aqmola gýbernııasynda súzek aýrýyna shaldyqqandar sany – 36 524, tyrysqaqpen – 4731, bezgekpen – 4234, ishek aýrýymen – 2780, qurqulaqpen 1137 adamǵa jetken. Aýrýhanalarda 8373 adam qaıtys bolǵan.
1921 jyldyń 21 sáýirinde Omby gýbernııasynyń quramynan shyǵyp, Qazaq ASSR-niń quramyndaǵy Aqmola gýbernııasy bolyp qaıta qurylǵanyn eskersek, úkimet bıliginiń álsizdigin ańǵarýǵa bolady. Bul Sibir revkomymen de aýmaqtyq-shekaralyq daý-damaıdyń bitpegen kezeńi edi. 1921 jylǵy 23 maýsymda bolǵan Kır SIK-tiń (Qazaq ASSR Ortalyq Atqarý Komıteti) ekinshi sessııasynda Tóralqanyń atynan jasalǵan baıandamasynda Álıhan Bókeıhanov: «Aqmola oblysynda burynǵy bıliktiń negizinde memlekettik basqarý apparaty quryldy... Osylaısha, bul oblys Qyrǵyz (Qazaq) Respýblıkasynyń quramyna endi» dep habarlady. Al Máskeýden shyǵatyn «Izvestııa» gazeti burynǵy ýezdik deńgeıdegi shaǵyn ǵana qala Petropavl ulan-ǵaıyr baıtaq Aqmola gýbernııasynyń ortalyǵy boldy» dep jazdy. Ákimshilik-aýmaqtyq ózgeristerdiń de asharshylyqty aýyzdyqtaýǵa teris áseri bolǵany baıqalady.
Alapat ashtyqtyń saldarynan panasyz balalardyń sany kúrt ósip ketti. Keńestik baspasóz 1921 jyldan-aq osy taqyryptaǵy adam janyn túrshiktiretin, jan aıqaıǵa toly maqalalar jarııalaı bastady. Negizinde, mundaı aqparatty tek basshylar ǵana biletin. Bir jyldyń ishinde ashtyqtyń ajal tyrnaǵyna iligip turǵan jetim balalardyń sany ósip shyǵa keldi. Respýblıkada 1921 jyldyń aıaǵynda – 128 myń bala bolsa, al 1922 jyldyń basynda olardyń sany 333046-ǵa jetti. Olarǵa arnap tamaqtaný oryndary, eńbek kommýnalary, mektep-kolonııalar ashyldy. Balalar mekemeleriniń lyq tolyp, qabyldaı almaýyna baılanysty kóshedegi balalardy turǵyndar arasyna, ne jumys oryndaryna bólý nemese kórshiles Reseı oblystaryna, tipti Ýkraına men ońtústik óńirlerge ornalastyrý keń etek aldy. Osy ýaqytta «Aqmola gýbernııasyndaǵy 14 balalar úıinde 9426 bala tárbıelengen, al kóshedegi panasyzdar sany 2963 adamǵa jetken». Qarjynyń, mamandardyń jetispeýshiligi jáne materıaldyq jaǵdaıdyń qıyndyǵyna qaramastan úkimet oryndary baǵýsyz qalǵan balalarǵa kómek berý úshin ártúrli deńgeıdegi áleýmettik bólimder qurdy. Olardyń quzyretine balalardy ornalastyrý, emdeý, oqytý, sanıtarlyq baqylaý jasaý sııaqty mindetter kirdi. Ortalyq balalar komıssııasy jumysynyń da nátıjesiz bolmaǵanyn aıtqanymyz jón.
Kelimsekter ústi-ústine quıylyp kelip jatty. Máselen, 1922 jyly Kókshetaý qalasynyń turǵyndary 8 myńnan 10383-ke kóbeıgenimen, bul naqty aıǵaq bolmaýy da múmkin. Jergilikti ult ókilderiniń qanshasy ashtyqtyń saldarynan qyrylyp qalǵandyǵyn dál aıtý óte qıyn.
1922 jyly ýezde egistiktiń jartysy ǵana ıgerildi. Eldiń baqytyna oraı bul jyl óte jaıly boldy. Keıbir sharýalar kúzgi oraqty kútpeı-aq jaıqalyp ósip turǵan egistik alqaptaryndaǵy dándi unǵa aıyrbastaı bastady. Bıdaı pisip jetilgenshe ózegi úzilip ketkender qanshama?!
«Qyrsyqqanda qymyran irıdi» demekshi, kúsh-qýattyń kemdiginen táp-táýir ósip turǵan egindi jınap alý da qıynǵa soqty. Jıyn-terin Arqanyń kúzgi sylbyraq jaýynyna deıin sozyldy. Dalany jartylaı bosatyp, qanshama adamdy jamsatyp túsirgen, talaı túndikti jaýyp, talaı shańyraqty shaıqaǵan alapat ashtyqtyń zardaby kóp kóńilinde qalǵan kórinisi shamamen osyndaı edi.
Aqmola oblysy
