Kórkem shyndyqtyń kómbesi

«Ury» áńgimesi Álibek-Aleks atty amerıkalyq otbasy asyrap alǵan bala týraly. Qazaqstan de­legasııasynyń Solt-Leık-Sıtı qalasynda ótkizgen kórmesine kelgen balanyń qylyqtary oqyrmandy beı-jaı qaldyrmaıdy. «Júris-turysy nyq. Ynjyqtyq ataýlydan ada. «Eksponattardy qolmen ustamańyz» degen eskertpeńizge pishtý deıtindeı emes. Keshe de, búgin de solaı. Kerege basyna ilin­gen qasqyr ishiktiń qyrtysyn jazyp, birazǵa deıin ún-túnsiz qarap turdy. Túlki tymaqty birden basyna kıedi-aý degem, joq, aldymen baýyryna basty, sosyn tanaýyna taqady. Qaıran qazaqy qan, taıbýryldaı tepsinip, oıqastap shyqty-aý aqyry!». Túlki tymaqtyń ter sińgen ıisin ıiskep, teris qarap jylap turǵan balanyń jaı-kúıin jazýshy tebirene sýretteıdi. Ba­lanyń gúlge qonǵan shyqtaı taza bolmysy men muhıt asqan soń sińirgen qylyqtaryn parallel órip otyrady. Bala ózin tý syrtynan baqylap júrgen delegasııa ókiline alǵashqyda ótirik aıtady. Otbasymen emıgrasııa­da júrgen japon ba­lasymyn dep aldaıdy. Biraq jazýshynyń kózimen qaraǵanda, aýyr taǵdyry erte eseıtip jibergen balaǵa onyń ózi jarasymdy sııaqty. Bala bolsa da, ózin áldekimniń aıap, músirkeı qaraǵanyn unatpaıdy. Al delegasııa ókili onyń qazaq ekenin tanyspaı turyp, álgi túlki tymaqty baýyryna basyp, jylap turǵan kezinde-aq bilip qoıǵan edi. Jazýshy muhıt asqan asyrandy, jetim balanyń psıhologııasyn osylaısha shynaıy beıneleý arqyly áńgimeniń áserin kúsheıtýdi oıǵa alǵan.

Áńgimedegi eń sheshýshi sát – Áli­bek-Alekstiń «ury» atanýy. Kórmeni aıaqtap, elge qaıtýǵa jı­nal­ǵan qazaqstandyqtar bir tún­niń ishinde ábigerlenip qalady. «Kór­mege ury tústi» degen dabyldan soń bári kórme zattary turǵan jerge jınalady. «Ishke aldymen ıtterin abalatyp, eki-úsh polısııa kirdi. Sońdarynan biz lap qoıdyq. Adam-aý, seneıin be, senbeıin be?! Týra júregim toqtap qalǵandaı boldy. Polısııa qyzmetkeri bir qo­lymen Álibekti moınynan my­ta qysyp, ekinshi qolymen aq týsha­nyń terisin súıretip, bir bu­ryshtan bizge qaraı burylyp kele jatty». Sonda bala bolsa da, erte eseıgen Álibek-Aleks ózine erekshe nazar aýdarǵan delegasııa ókili Amanjolǵa Amerıkaǵa kelgeli tuńǵysh ret raqattanyp uıyqtaǵanyn, aq týshadan jupar ıisi shy­ǵatynyn aıtady. On úsh jastaǵy balany qamaıtyn zań joq ekenin, tek aıyppulmen qutylatynyn da jetkizedi. Sońynda sol aq týshany, durysy, týlaqty tastap ketýin ótinedi. Biraq qazaqstandyqtar týlaqty ­tastap kete almaıdy, óıtkeni oǵan zań ruqsat bermeıdi. Bastapqyda áńgimeniń taqyryby durys qoıylmaǵan sııaqty áser etken. Áńgimeni oqyp shyqqan soń, urynyń kimder ekenin túsindik... Bolmysymen, túri­men, tilimen qazaq Álibektiń jat elde ómir boıy qazaqylyqtyń ıisin saǵy­nyp, ańsap ótýine sebepker bolǵandardyń, ıaǵnı onyń taǵ­dyryn, bolashaǵyn, arman-maq­satyn bal­talap, byt-shytyn shyǵar­ǵandardyń bári ury. Jazýshy muny kórkem shyn­dyq­pen jym­dastyryp, sheber jetkize biledi.

«Mylqaý» áńgimesinde de ne­giz­gi keıip­ker jas, oqýshy bala. Bal­shaıym atty synyptasynyń kózine túskisi kep, mektepte týrnıkke tartylyp, túrli jattyǵý­lar jasaýdy ádetke aınaldyrǵan Shym­bergen qyzdyń emes, aýylǵa kelip, túsiretin obektisin baqylap júrgen rejısserdiń kózine túsedi. Ol buǵan ózi túsirýge daıyndalyp júrgen fılmde mylqaý balanyń rólin oınaýdy usynady. Ári qaraı oqıǵa qoıýlana beredi. Shymbergen sol rólge ený úshin baryn salady. Ssenarııdegi ózine tıisti jerlerdi jattaıdy. Mylqaý bolǵan soń bul aıtatyn sóz joq ekeni de belgili. Sol úshin mylqaý bala barlyq aıtar oıyn qımyl-áreketpen, ym-ısharamen, bet-jú­zin, aıaq-qolyn, denesin «qatystyryp» jetkizý kerek. Bul sóılegennen áldeqaıda qıyn ekeni belgili. Onyń nanymdy shyǵýy taǵy bir bólek. Shymber­gen mekteptegi oqýyn jıystyryp qoıyp, rólge shyndap daıyn­dalady. «Qalashyqtaǵylardyń qy­lyǵyn jaqtyrmaǵandaı tilin shyǵaryp, kózin oınaqshytyp, qulaǵyn burap, adam shoshyrlyq mylqaýdyń qarsylyq keıpine kóshedi. Oıhoı, arǵy jaǵyn ejik­teıtin nesi bar, mylqaý bala bas­ty geroıǵa tolyqtaı aınalyp úl­geredi munan bylaıǵy jerde. Eki qol, on saýsaq, bútkil dene qoz­ǵalysqa túsedi. Baıaǵy keýdeni ur­ǵylaǵany urǵylaǵan ba, mylqaý balanyń shybyn jany kózine kórinip, qoldy-aıaqqa turmaı bebeýleı túsedi.Adamdarǵa aryz aıtady. Týǵan jerdi týlaqtaı tozdyryp, jumaq ólkeler izdep, bastaryńnyń aýǵan jaǵyna laǵyp kettińder deıdi. Mundaı satqyndyqtaryń úshin ne isterimdi bilmeımin dep, kónetoz jeıdesiniń óńirin qaq aıyrady da, topyraqqa aýnaı ketedi. Kilt burylyp, ekranǵa jaqyndap kelip, suq saýsaǵyn shoshaıtady. Múmkin adamdarǵa aıtqan ókpe-nazy, álde laǵyneti shyǵar...». Mine, jazýshynyń keıipkeri osy mylqaý balanyń rólin ózine sińirip alǵany sondaı, kıno túsirý aıaqtalyp, shy­ǵarmashylyq top, asaı-múseıin asy­nyp, qalaǵa ketip qalǵan soń da sol rólden shyǵa almaı qalady. Ol endi baıaǵy Shymbergen emes. Jerlesterimen emen-jarqyn sóı­lespeıdi, sóıleskisi de kelmeıdi. Tek ońasha jolyǵa qalǵan kezde Bal­shaıymmen ǵana azyn-aýlaq sóı­lesedi, onyń ózinde qyz qalap tur­sa. Jazýshy mylqaý bala róliniń Shym­bergendi qatty eseıtip jibergenin osy­laı beıneleıdi.

Ekologııa, týǵan jer taqyry­byn ózek etip alǵan «Mylqaý» áńgime­si arqyly jazýshy shynaıylyq­tyń óte baǵaly qasıet ekenine nazar aýdartady. Adam óziniń bar­lyq sezim­derin, nıetin shynaıylyqpen jet­kizse, ózgeniń jan dúnıesine áser ete alatynyna meńzeıdi. Ekin­shi jaǵynan, mylqaýdyń ob­razynan shyǵa almaı, muńǵa bat­qan, sóıtip psıhologııalyq port­retin qalyptastyryp úlgergen Shym­bergen beı­nesiniń ereksheligi de oqyrmandy qyzyq­tyra túsedi.

Jalpy alǵanda, jazýshynyń eki áńgi­mesi de ıdeıalyq-kórkemdik sheshiminiń kúsh­ti­ligimen erekshe.