Dana Abaı: «Shala meıir shala baıqaıdy» deıdi. Rasynda, bul asa mańyzdy iste kásibı mamandardyń ár derek mazmunyna, astaryna tereń úńiler qyraǵylyǵy, elshil parasaty, sondaı-aq ǵalymdarǵa kómek qolyn sozatyn jaýapty oryndardyń keń peıili, aıqynyraq aıtsaq, memleketshil kózqarasy qajet.
Halqymyz sóz ben istiń birligin erekshe baǵalaıdy. Osy rette Parlament Senaty osy jyldyń 16 aqpanynda 1920-1930 jyldardaǵy Ashtyq taqyrybyn jańasha baıyptaýdy kún tártibine qoıyp, mine, kóp keshikpeı halyqqa 3 tomdyq qomaqty qujattar jınaǵyn usynýy – el úshin de, sala mamandary úshin de aıtýly oqıǵa. Mundaǵy 1126 qujattyń 449-y tuńǵysh ret usynylyp otyr eken. Bul – ǵylym kózimen qaraǵanda, eleýli qazyna. Tarıh turǵysynan kelsek, kúrdeli kezeńniń edáýir bóligin ashýdyń derek kózi.
Bul rette Senat Tóraǵasy ári osy eńbektiń redaksııasy alqasynyń tóraǵasy M.Áshimbaevtan bastap el asyǵa kútken jınaqqa atsalysqan barsha azamatqa alǵysymyz sheksiz.
Qujattardyń hronologııalyq aýqymy 1928-1934 jyldardy qamtıdy.
Ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń 20-jyldardyń basyndaǵy ashtyqqa bergen baǵasy eske túsedi. Ǵulama búı deıdi: «Ashtyqtan adamnyń táni azyp edi, jany da azyp, esi ketip, adamgershilik joǵalyp, adam haıýannan da jaman bolyp ketti». Bul – asa aýyr tragedııanyń dál baǵasy.
Úsh tomdyq jınaq bolshevıktik-keńestik saıasattyń ozbyrlyǵy men biliksizdigin, jaýapty oryndardaǵy adamdardyń menmendigi men qısynsyz buıryq-jarlyqqa omalǵan sharasyzdyǵyn kórsetedi. Ras, ashtyq órtin sóndiremiz dep shynaıy kúresip júrgenderdiń isi men taǵdyry da ańǵarylady. Biraq bul áreket taǵdyrdyń tálkegindeı, shapanynyń etegin órtke sharpytyp, ony sheshpeı sóndirmek bolǵan jannyń áýre isindeı kórinedi. Deı turǵanmen, báriniń ishinde eldiń, ulttyń, etnostardyń, jeke adamdardyń alýan-alýan taǵdyry tur. Mysaly, ashtyqtyń sebep-saldaryn baıyptaýda О́lkelik partııa komıteti men Ortalyq atqarý komıteti qaıratkerleriniń teketiresin F.Goloshekınniń birjaqty túsindirýin naqty qujattan kórip, Nıkolaı patsha otbasyn túp-tuqııanymen qyrýǵa qatysqan kári bolshevıktiń eshteńeden taıynbaǵanyn ańǵarasyz.
1929-1931 jyldary eldiń ár tusynda burq etken kóterilisterdiń shyndyǵy da ashtyq taýqymetimen baılanysty ekeni qujattardan málim bolady. Bolshevıktik taptyq saıasat eshbir etnosty aıamaı zar eńiretkeni dáleldenedi. Iri baılardy aıaýsyz jer aýdaryp, tentiretkennen keıin, 7-11 jylqysy bar qazaq ta, 7-11 omarta jáshigi bar orys ta «aýqattylar» qatarynda tárkilengen. Osy rette Kýrıakov degen azamattyń «Svoboda» atty pamfleti – ashtyqty qoldan jasaǵandarǵa berilgen naqty baǵa.
Al mal-múlki tutas tartyp alynyp, soltústikten batysqa, ońtústikten shyǵysqa jer aýdarylǵan qazaqtyń eti tiri azamattarynyń, otbasy-áýletiniń kóńil kúıi, jan jarasy týraly qujattar kórkem týyndy jazýǵa nemese fılm shyǵarýǵa laıyqty-aq. Osy aıada 3 tomdyq ishinde júrgen ultty aǵartqan áıgili Mamanııa mektebin qurǵandardyń urpaǵy Ybraıym Mamanovtyń, ataqty ál-Ázharda oqyp, Quran-Kárimdi, basqa da dinı qundylyqtardy aýdarǵan ǵulama Ahmet Ádilbaıulynyń, sáýletti ata-baba dástúrin ustanǵan shyǵarmashyl tulǵa Turaǵul Abaıulynyń haty zııaly qaýymdy beıjaı qaldyrmaýy tıis.
Úsh tomdyq jınaqtyń bilim men mádenıet salasyna bereri kóp.
Birinshiden, buıyrsa, bul eńbek «Tarıh» mamandyǵy bilim baǵdarlamalarynyń oljasyna aınalyp, oqý úderisindegi ádebıetter tizimine enedi.
Ekinshiden, biz el tarıhynyń aýyr kezeńderin zamanaýı kórkem formatta (tele ónimder, sahnalyq shyǵarmalar t.b.) halyqqa jetkize bilýimiz qajet. Jınaq soǵan derek kózi bola alady.
Úshinshiden, ashtyq burynǵy KSRO aýmaǵynyń biraz bóligin qamtydy. Sondyqtan taıaý jáne alys shetel ǵalymdaryn, ǵylymı ortalyqtaryn birlesken jobalarǵa tartýǵa múmkindik bar.
Tórtinshiden, Qazaqstanda keshiktirmeı «Ashtyq qurbandaryn zertteý ortalyǵyn» ashqan jón. Bul derekterdi júıeleý, zertteý jobalaryn úılestirý úshin qajet.
Bir aýyz sóz Eýrazııa ýnıversıtetiniń ǵylymı izdenisteri týraly. Rektor, tarıhshy-ǵalym E.Sydyqovtyń jetekshiligimen bul baǵytta keshendi jumystar bastalyp ta ketti. Taıaýda ǵylymı qaýymǵa eki tomdyq jınaq usynyldy. Sondaı-aq ótken aptada Erlan Báttashuly bastaǵan ýnıversıtet ǵalymdary Ýkraınaǵa issaparmen baryp, Kıevtegi Golodomor mýzeıiniń, ǵylymı ortalyǵynyń tájirıbesimen tanysyp, yntymaqtastyq memorandýmyna qol qoıyp qaıtty. Alda ǵylymı ádistemelik, ádisnamalyq jumystardy júıeleý jańa deńgeıge kóteriledi dep úmittenemiz.
Parlament Senaty ázirlegen 3 tomdyqty qurastyrýshylar ishinde (jaýapty redaktory B.Ábdiǵalıuly) Eýrazııa ýnıversıtetiniń A.Janbosynova, E.Saılaýbaı t.b. bilikti tarıhshylardyń bolǵanyn aıta ketken jón.
Tarıhı ár zertteýdiń, jınaqtyń qoǵamǵa berer tikeleı taǵylymy bolady. Mysaly, osy jınaqta bolshevıktik-keńestik «Qosshy» uıymynyń ataýy jıi aıtylady. Sol uıymnyń músheleri baı-aýqattylardy tizimdeýde, tárkileýde sholaq belsendilik tanytqan. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Elordaǵa taıaý qazir Aqmola oblysy quramynda qala mártebesin alýǵa úmitti «Qosshy» eldi mekeniniń ataýy – sol bolshevıktik dáýirden qalǵan ashy jurnaq. Bylaısha aıtqanda, tarıhı anahronızm. Bizdińshe, Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyǵy aıasynda Nur-Sultan qalasy túbindegi osy toponım elshil-memleketshil jańa ataý alýǵa tolyq quqy bar. Mine, «Asharshylyq. Golod: 1928-1934» jınaǵynyń búginge berer qarapaıym bir tálimi – osy órede.
Dıhan QAMZABEKULY,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ prorektory, UǴA akademıgi
