Maǵjannyń muńdy sýreti

Birer jyl buryn jol túsip, Qy­zyl­jarǵa (Petropavl qalasy­na) tabanymyz tıdi. Osy óńirde dás­túrge aınalǵan «Maǵjan kók­temi» atty respýblıkalyq óner fes­tıvali uıymdastyrylyp turý­shy edi. Aqyndar, sazgerler, kór­kemsóz sheberleri bas qosatyn jyr me­rekesine barǵan sátimiz ǵoı. Alǵashynda oblys ortalyǵynda ǵana ótetin is-shara ma dep top­shy­laǵan edik. Qatelesippiz. Uıym­dastyrýshylar alqasy úlken ju­mys atqaryp, aqynnyń týǵan aýyly – Sarytomarǵa sapar jos­parlap qoıypty. Festıvaldiń este qalǵan eń shýaqty sáti de osy sapar boldy.

Aldymen «Týǵan jerim – Sa­syq­kól» dep jyrlaǵan aqynnyń kindik qany tamǵan osy Sasyq­kól­ge aıaldadyq. Attyń tamaǵynan keletin shalǵyn shóp, toptasyp ósken qaıyńdar, jupar aýa, aıdyn-kól... Bári-bári jarasyp-aq tur. «Mundaı sulý ólkede ómirge kelgen soń aqyn bolýdan ózge amalyń qalmaıdy eken ǵoı. Maǵjandy Maǵ­jan etken de, shabytyna shabyt qosqan da osy sulýlyq bolar...» dedik ishteı kúbirlesip. Tar­tymdy tabıǵattyń ajaryna ar­balyp turǵanymyzda, biz mingen kóliktiń qozǵaltqyshy qaıta «dúr» etti de, Sarytomarǵa jol tartyp kete bardyq. Jol tartyp dep aı­týǵa bolmaıtyn shyǵar, sebebi Sa­syqkól men Sarytomardyń arasy – tıip tur. Sút pisirim ýaqyt ótpeı jatyp dittegen jerimizge jettik. Munda aqynǵa arnalǵan alyp mýzeı bar eken.

Imene basyp tabaldyryǵyn at­tadyq. Aldymyzdan mýzeı qyz­metkeri shyǵyp, jyly shyraımen qar­sy aldy. Sońynan ertip, ár ból­mede turǵan zattardyń tarı­hymen tanystyryp jatyr. Ke­net, kózimiz aqynnyń sýreti men oǵan ir­geles turǵan kún kóseminiń port­retine tústi. Maǵjannyń mýze­ıinde Maǵjannyń sýreti turýy – zańdy. Al Alashorda úkimetiniń ata jaýyna aınalǵan Lenınniń beınesi qaıdan adasyp júr munda? Kóńildegi kúdikti taǵy sol mýzeı qyzmetkeri seıiltti.

Oqıǵa bylaı bolypty. HH ǵasyrdyń alǵashqy úsh on jy­lyn­daǵy saıası qýǵyn-súrgin, ashar­shylyq halqymyzdy barynan aıyryp qana qoımaı, sút betine qalqyp shyǵar qaımaǵymyzdy – zııaly qaýym ókilderin de qyna­daı qyrǵan bolatyn. Sol qısapsyz qyrǵynnyń tyrnaǵynan Maǵjan da qutylyp kete alǵan joq. Qor­lyq kórdi, azap shekti. Aqyr-aıaǵy atylyp kete bardy. Týǵan jeriniń topyraǵy da buıyrmady. Jerlengen jeri de belgisiz. Ol ol ma, qandy qol qara nıettiler aqynnyń janyn ǵana alyp qoımaı, sońynda qalǵan qundy murasy – shyǵarmashylyǵyn da birjolata joıyp jibergisi kelip edi. Shyǵar­mashylyǵy bylaı tursyn, «kózden ketse, kóńilden de ketedi» dep, sýretterine deıin tintip, tartyp alyp ketkenin qaıtersiz.

Alaıda aıar zamannyń aıaýsyz­dyǵy shaıyrdyń ózin de, sózin de, tipti jarqyn beınesin de halyq jadynan óshire alǵan joq. Týǵan-týystaryn qýdalaǵanmen, olar da Alash arysyna degen adaldyq­tan aınyǵan emes. Máselen, aqyn­nyń aǵasy Ábemúsilim úıin tin­týshiler kelgen kezde inisiniń bir sýretin tórde ilýli turǵan Le­nınniń port­retiniń astyna ja­syryp úlge­ripti. Kóptegen qol­jazba, sý­ret qanisherlerdiń qan­jy­­ǵa­synda ketkenimen, bir sýreti bári­bir saqtalyp qaldy. Úı tú­gel tintilgenimen, kósemniń «kór­kem beınesin» aqtarýǵa qol­dary bar­maǵan. Barmaıtynyn Ábe­mú­silim de bilgen sekildi. Keıin, portrettiń shańyn súrtip júrýdi de osy Ábemúsilim amanattaǵan desedi.

Bir qyzyǵy dál sol ramaǵa keıin Ábemúsilimniń uly Ǵabdilkárim men zaıyby Gúlbaramnyń sý­reti ilinedi. Sýrettiń shańyn tek Gúlbaram ǵana súrtip otyra­dy eken. О́zge jan balasyn jaqyn­datpaıdy. Tipti, Gúlbaram ómirden óter tusynda da álgi sýret týraly balalaryna tis jarmapty. Jyldar óte kele, uly Marat ata-anasynyń sýretin túrli-tústige aýystyrmaq bolyp jatyp, ramadan beıtanys adamnyń sýretin taýyp alady. Sol beıtanys sýret – jyldar boıy Lenınniń tasasynda qalyp kelgen Maǵjannyń mańǵaz beınesi bolatyn. Mýzeıde Lenınniń sýreti ne úshin tur degen saýaldyń jalǵyz jaýaby – osy.

Taǵdyrdyń tálkegine qarasa­ńyzshy, «halyq jaýy» atanǵaly beri Maǵjannyń beınesi ǵana emes, sózi de, ózi de totalıtarlyq júıe­niń tasasynda qalyp kelip edi ǵoı. Odaqtyń shańyraǵy opy­rylyp ortasyna tústi de, halqy­myzdyń naǵyz janashyrlarymen, ult qaıratkerlerimen, asaý aqyndarymen qaıta qaýyshtyq. Sol úshin de Táýelsizdik tańynyń aldynda máńgi-baqı qaryzdarmyz. Sol tańnyń ataryn bizden bir ǵasyr buryn bilgen bir adam bar. «Kúnshyǵystan tań keledi – men kelem, Kók kúńirened: men de kók­teı kúńirenem. Jerdiń júzin qa­rańǵylyq qaptaǵan, Jer júzine nur beremin, Kún berem!». Ol – osy óleń joldarynyń avtory – Maǵjan Jumabaev. О́zi aıtyp ket­kendeı, kúnshyǵystan kel­­gen tańmen – Azattyqtyń altyn ta­ńymen birge basy buǵaýǵa kón­­begen asaý aqynmen qaıta ta­bys­tyq. Odan aırylyp qalýǵa qu­qymyz joq. Sebebi Maǵjannan aıyryl­saq – azattyqtan da aıyry­lamyz, almas qylyshtyń tot basqan jú­zindeı maıyrylamyz...