Altyn Orda ádebıeti

Ortaǵasyrlyq shyǵys musylman halyq­tarynyń ádebıet tarıhyna nazar aýdarǵanymyzda keıbir klassıkalyq týyndylardyń dúnıege kelýinde sol zaman­daǵy handar men el bıleýshileriniń tikeleı usynystary men materıaldyq qoldaýy jatqanyn kóremiz. Tarıhta shyǵarmasyn belgili bir tulǵaǵa arnap, jan baqqan qalam ıeleri de az bolmaǵan. Ortaǵasyrlarda óz zamanynyń sóz zer­gerin qadirlep, bir shyǵarma jazyp berýdi suraǵan el bıleýshiler de jıi kezdesedi. Aqynynyń qasynan tabylǵan hannyń tarıhta bedeli de ústem bolǵan. Ádette, álem­di jaýlaǵan bıleýshilerdiń tarıhı tulǵasyna qaraǵanda, ádebı beınesi buqaranyń jadynda uzaq saqtalatyny belgili. Buǵan Ábilqasym Fırdaýsı men Sultan Mahmut, shırazdyq Hafız ben Ámir Temir, Buqar jyraý men Abylaı han arasyndaǵy suhbattardyń el arasyna ańyz-áńgime túrinde taraǵany mysal.

Sol sekildi Altyn Orda tusyndaǵy keıbir jádiger sol zaman bıleýshileriniń tikeleı qoldaýymen jazylǵan. Mysaly, 1310 jyly jazylǵan Rabǵuzıdyń «Paı­ǵam­barlar qıssasy» jergilikti beı Nası­raddın Toqbuǵa bekke arnalsa, Qutb «Husraý-Shyryn» dastanyn 1341-1342 jyldary el bılegen Tynybek pen onyń jubaıy Málıká hanymǵa syılaǵan. Sondaı-aq nama janrynyń kóshbasynda turǵan Harazmıdiń «Muhabbatnamasy» 1353 jyly qońyrat rýynyń kósemi Muham­med Qojabektiń qurmetine jazyl­ǵan. Atalǵan bul shyǵarmalardyń «Tálıf-e sábáb» ıaǵnı týyndynyń ja­zy­lý sebebi ashyp kórsetiletin tusta osy el bıleýshilerine jyr arnalyp, ma­daq­tar aıtylǵan. Osydan-aq, Altyn Or­da tusynda el bıleýshileri tarapynan sóz ónerine, olardy jaratýshy sóz zer­gerlerine degen qurmettiń artqanyn kóremiz. 

Altyn Orda ádebıetiniń damýyn Mysyrdaǵy mámlúk-qypshaqtar jazba murasynan bólip qarastyrý múmkin emes. Eýrazııa keńistigindegi Joshy ulysy men Soltústik Afrıkadaǵy Mysyr bı­leýshilerin genetıkalyq jaǵynan týys­tyq hám ortaq mádenıet biriktiretin. Sodan Islam órkenıetiniń aıasyna uıys­qan qypshaqtardyń ádebı keńistigi de bir edi. Ásirese túrkilik rýh pen ısla­mı qundylyqtarda basty múddeler to­ǵysatyn. Eń negizgisi – eki eldiń de bir ımanı senimde bolýy der edik. Jalpy, saıa­sı-dıplomatııalyq qarym-qatynasta genetıkalyq týystyqqa qaraǵanda, ımanı senimge negizdelgen mádenıettiń salmaǵy basym túsetini belgili. Muny Joshy urpaqtarynyń bir atalas Hýlagý ulysyna qaraǵanda, alystaǵy Mysyr bıleýshilerimen tyǵyz qarym-qatynas ornatýynan-aq baıqaýǵa bolady.

Altyn Orda men Mysyr arasyn­da saıası-dıplomatııalyq qarym-qaty­nastardyń joǵary deńgeıde damyǵany tarıhtan belgili. Abbasıdter bıligi Hý­lagý tarapynan qulatylǵannan keıin mámlúkter bıligindegi Mysyr eli sol kezdegi ıslam áleminiń negizgi or­talyǵyna aınaldy. Ári saraı bıleý­shileriniń Is­lamdy qabyldaýynda da mámlúk-qyp­shaqtarynyń yqpaly zor boldy. Eki el mádenıetiniń baryn­sha jaqyndaı túsýine sol zamanda ómir súrgen qalam ıeleri de qatty áser etti. Saraıdan Kaırge qonys aýdarý­shy­­lardyń qatarynda Qutb, Sáıf Saraı sekildi aqyndar boldy. Olardyń shyǵarmalarynyń ıdeıasy Altyn Or­dada týǵanymen de, týyndy retinde Mysyrda jemisin berdi. Sondyqtan da ǵalymdar Joshy ulysy men Mysyrdaǵy túrki ádebı jádigerlerin HIII-HVI ǵasyrlardaǵy Qypshaq ádebıeti nemese Altyn Orda – Qypshaq dáýirindegi shyǵarmalar dep, jalpylama ataýmen qarastyrady. Sebebi sol kezdegi jazba jádigerler Joshy ulysyndaǵy dala qypshaqtary men Mysyrdaǵy mámlúk-qypshaqtary tarapynan jaratylǵan edi.

Shyńǵys han joryǵynyń adamzat órkenıetine, sonyń ishinde ıslam álemine tıgizgen áseri týraly, kóbine bir jaqty ǵana pikir aıtylatyny belgili. Desek te, osy joryqtan keıin ıslam ór­kenıeti túrkilerdiń qolyna ótti hám túrki ádebı tili damı bastady. Baǵdat halıfatyn Hýlagý baryp qulatqannan keıin, ıslam áleminiń ortalyǵy qypshaqtar bıligindegi Mysyrǵa aýyssa, Deshti Qypshaqta Joshy ulysy negizindegi Altyn Orda memleketi boı kóterdi. Osy eki eldiń de memlekettik tili – qypshaq tili boldy. Kórkem týyndylar da sol tilde dúnıege keldi. Syrt qaraǵanda «Qıssásýl-ánbııa», «Jumjuma», «Náhjýl-fáradıs», «Muǵınýl-múrıd» bolyp, jádigerlerdiń ataýy arabsha ne parsysha atalǵanymen de, shyǵarma bútin­deı túrki ádebı tilinde jazyldy.

Altyn Orda dáýiri ádebıeti – eki arnadan nár aldy: kóne túrki hám shyǵys musyl­man ádebıeti. Qarahandyqtar bı­ligi tusynda ómir súrgen Mahmut Qash­qarı, Júsip Balasaǵun, Ahmet Júınekı, Ahmet Iаsaýı, Súleımen Baqyrǵanı sekildi aqyndardyń kórkem oılaryn Jo­shy ulysynda ómir súrgen túrki aqyn­dary odan ári damytty. Sondaı-aq olar Saǵdı, Ferdaýsı, Ǵazalı, Attar, Rýmı, Nızamıler sekildi parsy ádebıeti ókil­deriniń shyǵarmalarymen de tanys boldy. Keıbiriniń týyndylaryn túrki ádebı tiline tárjimalady. Tipti Sheıh Saǵdıdyń shyǵarmalary saraıda keńinen tanymal bolǵany sonshalyq, onyń jyr shýmaqtary Altyn Orda astanasynyń keıbir ǵımarattarynyń qabyrǵalaryna  jazyldy.

Adamzat órkenıeti oshaqtarynyń birine aınalǵan saraıda ǵalym-ǵulama­larmen birge kóptegen aqyndar da ómir súrdi. Mysaly, Sáıf Saraıdyń «Gúlis­tan bıt-túrkı» atty týyndysynda sol zamanda ómir súrgen Máýlá Qazı Mýh­sın, Máýláná Ishaq, Máýláná Hoja Máý­láýı, Abdýlmázıd, Ahmet Hoja Saraı, Tuǵly Hoja, Harazmı jáne Hasanuly degen túrki aqyndarynyń jyr joldarynan úzindiler berilgen. Názıra dástúri keńinen qanat jaıǵan zamanda Saraı osy shaıyrlardyń ǵa­zal­daryna óleń sózben jaýap qatqan. О́ki­nishke qaraı, joǵaryda attary atalatyn túrki aqyndarynyń basqa qandaı shyǵarmalar jazǵandyǵy týraly derek saq­talmaǵan. Sondaı-aq arab tarıhshysy Ibn Tagrıbardı qypshaqtardyń ara­synan da myqty aqyndardyń shyq­qandyǵyn, Damaskiniń ámiri Álá ád-Dın ıbn Abdollanyń qasynda Át-Tan­baǵa ál-Jáýálı degen aqynnyń ómir súrgendigin mysal retinde alǵa tartqan.  Át-Tanbaǵanyń óleńderine tańdanǵan Ibn Tagrıbardı: «Ol – túrkiniń ataqty aqyn­darynyń biri. Men onyń taıpasynan onymen teń keletin aqyndy kórgen joqpyn», dep jazǵan. О́kinishke qaraı, óz shyǵarmalaryn túrki ádebı tilinde jazǵan Tanbaǵanyń aty-jóni derekterde kezdeskenimen de, onyń shyǵarmalary bizdiń zamanymyzǵa deıin jetpegen. Osy sekildi zamana tezine shydaı almastan attary men shyǵarmalary da umy­tylǵan, tek tázkıralarda (agıo­­grafııa­lyq shyǵarmalarda) ǵana tahal­lýs­tary (ádebı esimderi) kezdesetin qalam ıeleri de jeterlik.

Altyn Orda ádebıetin arnaıy zer­delegen A.Qyraýbaeva sol dáýir áde­bı jádigerlerin aýdarma-názıralyq jáne tyńtýma shyǵarmalar dep ekige bólip qarastyrǵan. Rasynda da, Qutb, Sáıf Saraı, Nasırýddın Rabǵuzı, Mah­mut Kerderi, Hýsam Kátip kótergen taqy­ryp­tar ortaǵasyrda keńinen jyrlanyp edi. Qutb pen Saraıdyń shyǵarmalary parsy aqyndary Mýslıhıddın Saǵdı men Nızamı Gánjáýıdiń týyndylary negizinde dúnıege kelgen. Sol dáýir­degi mádenı toǵystar ná­tıjesinde ja­zyl­ǵan názıra dástúrimen Altyn Orda aqyndary da qalam terbegen. Sonyń nátıjesinde «Gúlistan bıt-túrkı» («Túrki tilindegi Gúlistan») men «Husraý-Shyryn» jádigerleri dúnıege kelgen. Bul da bolsa, sol dáýirdegi túr­ki-parsy ádebı baılanystarynyń je­misi bolsa kerek. Al Burhanýddın Rab­ǵuzı, Mah­mut Kerderı jáne Husam Kátip­terdiń qalamynan týǵan jádigerler belgili bir aqyn ne jazýshynyń týyndysy negizinde dúnıege kelmegen. Olardyń kótergen taqyryptary da sol dáýirde arab, parsy hám túrki ádebıetinde keńi­nen jyrlanyp edi. Sondyqtan da, Rab­ǵuzı, Kerderıdiń týyndylaryn Islam órkenıetiniń ortaq qundylyǵy dep qarastyrǵan jón.

Altyn Orda ádebı jádigerlerin qa­rastyrǵan N.Rahmonov osy dáýirde agıo­grafık shyǵarmalardyń kóptep jazylyp, nama janrynyń qalyptasqandyǵyna jáne aýdarmashylyqtyń erekshe damy­ǵandyǵyna nazar aýdarǵan. Ǵalym agıo­grafık shyǵarmalar qataryna Bur­­hanýddın Rabǵuzıdyń «Rabǵuzı qıssasy», Mahmut Kerderiniń «Jumaq­tardyń ashyq joly» jáne Husam Kátiptiń «Jumjuma» das­tandaryn jatqyzǵan. HIV ǵasyrda ómir súrgen Ha­razmıdiń «Mahabbatnamasyn» nama janrynyń bastaýy retinde taldaǵan. Al Joshy ulysynda jazylǵan «Husraý-Shyryn», «Gúlistan bıt-túrkı» týyndylary aýdarmashylyq, ıaǵnı názıra dástúri aıasynda dúnıege kelgendigine nazar aýdarǵan.

Altyn Orda bıleýshileri Berke (1257-1266 jj.), О́zbek (1312-1342 jj.) han­­dardyń Islamdy qabyldaýymen osy dinniń asyl qasıetteri qoǵamda keńinen nasıhattaldy. Meshit, medreseler boı kóterdi. Sonymen birge dindi kórkem sóz­ben úgittegen sóz zergerleri dinniń asyl qasıetterin, paıǵambarlardyń óne­­­geli ómirin, Muhammedtiń (s.ǵ.s.) ósıet­­terin nasıhattap shyǵarmalar ja­za bastady. Sonyń nátıjesinde dinı-dıdaktıkalyq, dinı-sopylyq hám dinı-tanymdyq mazmundaǵy eńbekter dú­nıege keldi. Paıǵambarlardyń ómir tarıhyn júıeli túrde bastan-aıaq baıandap shyqqan Nasırýddın Burhanýddın Rabǵuzı bolatyn. Ol Adam atadan Mu­hammed paıǵambarǵa deıingi jıyrma bes paıǵambardyń ónegeli ómirin óz shyǵarmasyna arqaý etti. Bul jádigerdiń taqyryby, ıdeıalyq baǵyty negizinen dinı sıpatta bolǵanymen de, shyǵarmada avtor tarapynan qosylǵan túrkilik ańyz-ápsanalar, hıkaıalar da ushyrasady. Son­dyqtan da bul qıssada qasań dinı kóz­qarastyń qalyby kótere bermeıtin mıf­tik jeliler de jıi boı kórsetedi. Halyq prozasynyń mundaı úlgileri negi­zinen jan-janýarlarǵa (qarlyǵash, qarǵa, ıt jáne t.b.) qatysty hıkaıalarda oryn alǵan.

Paıǵambardyń ósıetterin túrki áde­bı tilinde alǵash ret baıandaǵan Mah­mut Kerderi bolatyn. Onyń 1358 jy­ly jazylǵan «Náhjýl-fáradıs» ıaǵnı «Jumaqtardyń ashyq joly» atty týyn­­dysynda Muhammed paıǵambardyń qyryq hadısi keńinen taldanǵan. Bul dástúr Shyǵys musylman ádebıetinde arbaǵın (arbaǵa – qyryq degendi bil­diredi – T.Q.) janry aıasynda qaras­tyrylatyny belgili. Arab, parsy shaıyr­laryn aıtpaǵannyń ózinde, Imámáddın Násımı, Álisher Naýaı jáne Muhammed Fızýlı sekildi túrki aqyn­dary da osy janrda qalam terbegen. Alaıda olar paıǵambardyń qyryq ósıetin óleń sózben órnektese, Altyn Orda tusynda ómir súrgen Ker­deri ony qarasózben jazyp shyqqan. Avtor paıǵambardyń qyryq hadısin taldaǵanda, ǵalym-ǵulamalar men áýlıe­ler­diń sózderimen baılanystyra otyryp, túpki mánine úńilýge tyrysqan. Iаǵnı aqyn óleńderinde paıǵambar ósıetiniń syrtqy qalyby aıtylatyn bolsa, Kerderi paıǵambardyń ár hadı­­siniń astaryna úńilip, ony tolyq túsin­dirýge kúsh jumsaǵan.

Altyn Orda bıligi tusynda jazylǵan shyǵarmalardyń biri – «Muǵınýl-múrıd» («Shákirtke kómekshi»). Imam Aǵzam Ábý Hanıfa fıqhy aıasynda jazylǵan bul shyǵarmada ıslam, ıman hám ıhsan máseleleri óleń sózben órnektelgen. Ha­lıq pen mahluqty (Jaratýshy men jaratylys­ty) mahabbatpen taný jaǵyna nazar aýdarylyp, pendeniń rýhanı kemeldený joldary  nasıhattalǵan. Bul jádigerden Joshy ulysynda Imam Ma­týrıdı senimi men Imam Aǵzam máz­haby dástúrli dinniń negizgi tiregine aı­nalyp, ıhsan máselelerine, ıaǵnı ke­mel­dik ustyndaryna da erekshe kóńil bólingendigin ańǵaramyz.

«Insanı kámil» ıaǵnı «Tolyq adam» tujyrymdamasy keńinen jyrlanǵan jádi­gerdiń biri – «Gúlistan bıt-túrkı». 1391 jyly Sáıf Saraı tarapynan jazylǵan bul jádigerde qoǵamdyq ádep pen jeke tulǵanyń rýhanı tazalyǵy keńinen jyr­lanǵan. Al onyń «Sýhaıyl men Gúl­dúrsin» atty taǵy bir týyndysy ǵashyqtyq taqyrybyna qurylǵan. О́mi­riniń sońyna taman, ıaǵnı 1394 jyly jazyl­ǵan bul dastannyń keıipkerleri – aqyn qııalynyń jemisi emes, qaıta ómir­de shyn bolǵan jandar. Ámir Temir men Toqtamystyń arasyndaǵy saıası teketires zamanynda ómir súrgen eki ǵa­shyqtyń ómiri sýrettelgen. Sonymen birge Saraıdyń ádebıetti – gúlshan baqqa, al aqyndardy qabiletine qaraı sol baqta júr­gen bulbul men qarǵaǵa teńeıtin tus­taryna qarap, onyń ádebıet synshysy bolǵanyn da ańǵarý qıyn emes.

Altyn Orda bıligi tusynda ǵashyqtyq taqyrybyna barǵan aqyndardyń biri – Qutb bolatyn. 1342 jyly jazylǵan bul týyndysyn aqyn Altyn Orda hany Ty­nybek (1341-1342 jj.) pen onyń jubaıy Málıká hanymǵa arnaǵan. Joshy ulysyn otyz jylǵa jýyq bılegen О́zbek hannan (1312-1341 jj.) keıin taqqa otyrǵan Ty­nybek han bir-eki jyl ǵana (1341-1342) Syǵanaqta taqta otyrǵany belgili. Desek te onyń ádebıetke, sóz ónerine degen janashyrlyǵy Altyn Orda ádebıetiniń asyl jaýhary – «Husraý-Shyryn» das­tanynda «Hanymyz Tynybek shahı jáýan báht, Kim ýsh ándin quýanur taj hám táht» («Baqytty hanymyz Tynybek, Táj ben taq onymen qýanady») dep, ma­daq aıtylýyna sebep boldy. 

Qutbtyń bul týyndysy Altyn Or­dada, anyǵy Syǵanaq tóńireginde dú­nıege kelgenimen de, bul dastanǵa ja­ryq ómir syılaǵan Mysyr eli boldy. Mámlúk-qypshaqtar bıliginde ómir súr­gen Berke Faqıh Qypshaqı degen qus­nıhatshy, Qutb aqyn (1297-1342 jj.) dúnıe salǵannan keıin jarty ǵasyr ót­pesten, ıaǵnı 1383-1384 jyldary osy shy­ǵarmany qaıta kóshirip shyqqan. Berke Faqıhtyń osy kóshirmesi bizdiń za­manymyzǵa deıin jetip, súbeli zertteýlerge jol ashyp otyr.

Mysyrda ómir súrgen Berke Faqıh belgili kátip (kóshirýshi) bolýymen qatar, faqıh ıaǵnı sharıǵat iliminiń bilgiri hám sheber aýdarmashy da bolǵan. Keıingi zert­teýlerde Altyn Orda – Qypshaq dáýi­riniń jazba murasy qatarynda qaras­tyrylyp júrgen «Irshádýl-mýlýk ýás-sálatın» («Patshalar men sultandarǵa nus­qaýlyq») degen irgeli eńbekti de tár­jimalaǵan. 1387 jyly jazylǵan bul eńbekte kátiptiń aty-jóni Berke ıbn Báráqýz ıbn Qandýd ıbn Ogý dep tolyq berilgen. Hanafı mázhabynyń sharıǵat sharttary keńinen qamtylǵan bul eńbek sol zamanda arab tilin bilmeıtin el bıleýshilerine arnalǵan. Rasynda da, arab tarıhshysy Ámın ál-Holı óz zert­teýlerinde atap kórsetkenindeı, Mysyrdy basqarǵan keıbir mámlúkter arab tilin jetik bilmeıtin. Sondyqtan da Islam dinin qabyldap jatqan Joshy ulysy úshin dinı shyǵarmalar men eńbek­terge qajettilik zor edi. Osy jaǵyn es­ker­gen Berke Faqıh arab tilindegi fıq­htyq eńbekti tolyq tárjimalap shyqqan deýge tolyq negiz bar.

Jalpy, Altyn Ordanyń ıslamdanýynda Mysyrdy bılegen mámlúk-qypshaqtarynyń yqpaly kúshti boldy desek, aldynda ǵana shıǵalyq baǵytqa búıregi buryp turǵan Fatımıdter (909-1171 jj.) áýletiniń ornyna bılik­ke kelgen mámlúk-qypshaqtarynyń Ábý Ha­nıfa mázhabyn berik ustanýyna Berke Faqıhtaı túrki ulandarynyń eńbegi zor der edik. Sonyń nátıjesinde Soltústik Afrıkada Imam Aǵzam mázhaby ústemdik qurdy hám Altyn Orda jurtynyń osy fıqhtyq mekteppen júrýine kóp septigi tıdi.

Dástúrli dinniń negizgi ustyndary Altyn Orda tusynda qalyptasqanyn es­kersek, onda sol zamanda túrki áde­bı tilinde jazylǵan «Sırajýl-qýlýb» («Júrekterdiń shyraǵy») atty shyǵarmany zerttep-zerdeleýdiń mańyzy arta túspek. Saýal-jaýap túrinde jazyl­ǵan bul já­digerde ıslamnyń negizgi ustyndary men ıman sharttary túrkilik uǵymǵa ja­qyn túsinikte jazylǵan. Jalpy, dindi qyryq suraqtyń aıasynda taratyp berý úrdisi musylman túrkileriniń arasyna keńinen taraǵan. Muny HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda Qazan, Ystanbul, Tashkent qalalarynda osyndaı atpen jaryq kórgen lıtografııalardan da ańǵarýǵa bolady.

Qazaq arasyna taraǵan dinı qıssa-dastandar men hıkaıalardyń keıbiri Altyn Ordadan jeli tartatyny belgili. 1369-1370 jj. jazylǵan «Jumjuma» («Bas súıek») dastanynda bu dúnıeniń ótkinshiligi hám aqırettiń aqıqattyǵy jyrlanǵan. Túrki aqyny Husam Kátip tarapynan jaratylǵan bul týyndynyń el arasyna keńinen taraǵany sonshalyq, bul shyǵarmanyń Altyn Orda dáýirinde «Qý bas» degen ekinshi nusqasy da paıda bolǵan. Bertin kele Deshti Qypshaqtan bastap, Kishi Azııaǵa deıingi túrkiler arasyna keńinen taraǵan bul jádigerdiń avtory birde anadolylyq Áli Kerdechi dep berilse, keıbir qoljazbalarda Sháms Tebrızı, Sháms Tarazı degen atpen de kezdesedi. Sondaı-aq qazaqtyń keıbir kitabı aqyndary osy sıýjet aıasynda qalam tartqanyn eskersek, onda bul jádigerdiń jaǵrafııalyq taralý aımaǵynyń keńdigin boljaı berýge bolady. Basynda qoljazba kúıinde taraǵan bul jádiger HH ǵasyrdyń basynda tasbaspa qalpynda júzdegen danamen jaryq kórgenin de eskergen jón.

Ǵashyqtyń óz súıiktisine joldanǵan nazdy hattarynyń jıyntyǵynan turatyn Harazmıdiń «Mahabbatnamasy» da osy dáýirde dúnıege keldi. 1353 jyly Syr boıynda jazylǵan bul dastan namalyq janrdyń túrki ádebı tilinde túleýine qatty áser etti. Bertin kele osy jádigerdiń aıasynda «Dáhnama», «Tashuqnama» sekildi birneshe shyǵarma jazyldy. Ǵashyq-mashuq áleminiń syrly suhbattaryn óleń sózben órnektegen túrki aqyndary kemeldik us­tyndaryn da osy shyǵarmalary arqyly ke­ńinen nasıhattaǵan. Sondyqtan da, Abaı uǵymyndaǵy «Tolyq adam» ıdeıasynyń negizi sol dáýirdiń ádebı jádigerlerinde jatyr desek te bolady. 

 Altyn Orda tusynda jazylǵan shyǵar­malar mazmundarynyń tereńdigimen, taqyryptarynyń ár alýandyǵymen erek­shelenedi. Sol dáýirdegi ádebıetke zer sala qaraǵanda, shyǵarmalardyń ıdeıa-este­tıkalyq qundylyǵy men poetıkalyq dáre­jesi jaǵynan óz dáýiriniń aldyńǵy qatarly jazba muralarynan sanalǵanyna kóz jetkizemiz Osy kezde ádebıet mazmun jaǵynan baıyp, janr jaǵynan túrlendi. Mysaly, Syrdyń saǵasynda jazylǵan bir ǵana Harazmıdiń «Muhabbatnamasynan» (1353 j.) ǵazal, másnáýı, qytǵa, rýbaı sekildi óleń formalaryn kezdestirsek, 1310 jyly hatqa túsken Burhanýddın Rab­­ǵuzıdyń «Paıǵambarlar tarıhy» sol za­manda keńinen taraǵan qıssa, nasıhat, hıkaıa, hıkmet, habar sııaqty birneshe janr­larmen jazylǵandyǵyna nazar aýda­rýǵa bolady. Osynyń ózi-aq Altyn Orda áde­bıetiniń aýqymdylyǵyn ańǵartsa kerek.

Sońǵy jyldary sol dáýirdiń ádebı jádigerlerin túpnusqadan aýdaryp, ǵylymı aınalymǵa túsirý, sol arqyly jańa ǵylymı tujyrymdarǵa jol ashý úrdisi qalyptasyp keledi. Túrki ádebı tilimen arab grafıkasynda jazylǵan muralardy asyl nusqadan tárjimalaýda qazaq ǵalymdary biraz jetistikterge qol jetkizip kele jatqanyn da erekshe atap ótken jón. Solardyń qatarynda M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ujymyn aıta ketken oryndy. Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kórgen 20 tomdyq «Ádebı jádigerler» serııasynyń negizgi tomdaryn Joshy ulysynyń keıbir jazba eskertkishteri qurasa, memlekettik tapsyrys aıasynda jaryq kórgen «Uly dala jaýharlarynyń» úshinshi tomy «Altyn Orda dáýirindegi ádebı jádigerler (Dinı-dıdaktıkalyq shyǵarmalar)» degen atpen 2020 jyly jaryq kórdi. Sondaı-aq osy salada basqa da túrki halyqtary ǵalymdarynyń eńbekteri barshylyq. О́tken ǵasyrda kóbinese tildik jaǵynan ǵana qarastyrylǵan sol dáýirdiń jazba murasy búginde ádebıettanýshylardyń da nazaryna iligip, shyǵarmalardyń bas­ty ıdeıasy, ishki mazmuny, janry, kórkemdik ereksheligi jan-jaqty zerttelý ústinde. Munyń ózi Altyn Orda bıligi tusyn­da jazylǵan ádebı jádigerlerdi ult­tyq dúnıetanym turǵysynan zerttep-zerde­leýdiń qajettiligi artyp kele jat­qanynan habar berse kerek.  

Tóráli QYDYR,  

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty