Ibn Kasırdiń kitaby

Bul ǵulamanyń tolyq aty-jóni – Ýmar ıbn Kasır ál-Býsravı ad-Dımashkı. Jaryqtyq 1301 jyly Sham eliniń Býsra qalasynda týyp, 1373 jyly Da­maskide dúnıeden ótken eken. Bul – ıslam áleminde mámlúkter bıligi ústemdik qurǵan zaman. Ǵa­lymnyń jazǵan Quran táp­sir­leri men fıqh-quqyqtaný jaıly jazǵan eńbekteri kúni búginge deıin qunyn joımaǵan máńgilik ilim esebinde.

Bizdi tolǵandyrǵan másele «mu­sylman áleminde asa baǵaly sanalatyn ǵalymnyń eńbegi munda qaıdan júr?». Mekemeniń ǵylymı qyzmetkeri Baqytbek Bekmuratuly aıtqan málimetke júginsek, kitaptyń muqabasy hám alǵashqy betteri bolmaýynan qaı jyly, qaıda jaryq kórgeni belgisiz, tek syrtqy betine «3-shi tom» dep qaryndashpen ja­zylǵan belgi ǵana bar. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary bul mekeme ashylǵanda jeke adamdar júzdegen dinı kitaptar ákelip tapsyrǵan kórinedi. Bul kitap sol dúrmektiń ishinde kelip qalǵan syńaıly.

Hosh sonymen... Qundy eńbek­tiń kelgen-ketken izin ańdaı almaı ańyryp otyrǵanymyzda, kenet bir sańylaý sáýle kórin­gendeı boldy. Naqtyraq aıt­qanda, ótken mamyr aıynyń aıa­ǵynda Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń muryndyq bolýy­men «Asharshylyq. Golod. 1928-1934. Derekti hronıka» atty úsh­tomdyqtyń tusaýy elordada kesildi. Osy jınaqqa asharshy­lyq jaıly 1126 derek toptastyrylypty. Osylardyń ishinde 449 qujat buryn-sońdy jaryq kórmegen deıdi. Sonyń biri – birinshi tomynyń 668-betinde jaryq kórgen №182 qujat.

Qujattyń mazmuny – Aqmola okrýgy Asan-qaıǵy raıon (qazirgi Jańaarqa aýdany) turǵyny Ah­met Ádilbaevtyń BOAK-niń Tór­alqasyna jáne I.Stalınge jazǵan haty eken. Joldanǵan ýaqyty: 1928 jyldyń 17 jeltoqsany. Qujattyń qysqasha mazmunyna toqtalsaq, Ádilbaev ózinde irili-usaqty 52 bas maly baryn aıtyp, otbasymen birge Gýrev okrýgine «qaýipti antısovettik element» retinde jer aýdarylýynyń ne­gizsiz ekenin, handar, sultandar tuqymyna jatpaıtynyn aıtyp: «Men joǵary musylman bili­min alǵash Aqmola gýbernııa­synda, onan soń eki jyl Medı­nede, Arabııadaǵy «Ishfha» me­dresesinde, onan soń Egıpettiń Kaır qalasyndaǵy «Jamıe As­harı» medresesinde aldym. Otanyma arab tarıhshylary: Ibn Haldýnnyń, Ibn Kasırdiń, Talfıkýl Akbardyń, Ibn Ha­lekenniń jáne basqalardyń eńbekterin alyp oralǵan men ıslam tarıhyn jaza bastadym. Osy tarıhqa baılanys­ty qabir eskertkishterin jáne Qazaqstannyń ózindegi ıslamnyń tarıhyna baılanysty jazba qujattardy zertteı bastadym. Osyndaıda qazaq baılaryn jer aýdarý jáne olardyń múl­­kin tárkileý naýqanynda Aq­mola OGPÝ-i meniń 45 put ki­tap­tarymdy, sonyń ishin­de joǵaryda kórsetilgen arab ta­rıhshylarynyń shyǵar­ma­laryn, sondaı-aq meniń Medınedegi, Kaırdegi kýrstardy bitirgendigim týraly dıplomdarymdy jáne Konstantınopolde tapsyrǵan Sheıh ýl Islam ataǵymdy alyp qoıdy...» depti.

Endeshe, Ádilbaevtyń joǵa­rydaǵy shaǵymhatyn tápsirlep kóreıik. Bul jerde nazar aýdaratyn úsh derek tur. Birinshisi, «Ibn Kasırdyń eńbekterin alyp keldim» depti. Demek, ǵulamanyń kitaptary Arqa jerine Ádilbaev arqyly jetkeni anyq. Sóıtip, ana mýzeıdegi jádigerdiń syry anyqtaldy. Ekinshiden, «45 put kitabym tárkilendi» depti. Esep­tep kórsek: 45 h 16 = 720 kg kitap. Bul degenimiz – teńizdeı bilim. Munyń bári tárkilengen. Biz kámpeske naýqany mal-dúnıege ǵana kelgen náýbet dep júrsek, ilimniń kózi qundy kitaptar da tárkilengen eken. Úshinshi derek – «Sheıh ýl Islam» ataǵy. Bul iliminiń shyńyna jetken adamǵa ǵana beriletin dáreje. Álemniń kez kelgen jerinde ilim úıretýge fatýa berýge bolady degen sóz. Mundaı ataqqa qoly jetken adam Ortalyq Azııada sanaýly.