Soǵys saldary barlyq halyqtarǵa, sonyń ishinde qazaqtarǵa da asar aýyr zardabyn tıgizdi. Osy kezde qazaq dalasynan maıdan úshin orasan kóp jylqy, aýylsharýashylyq ónimderi jóneltilse, Túrkistan ólkesinen 40 899 044 put maqta, 38 myń sharshy metr kıiz, 3 mln put maqta maıy, 229 myń put sabyn, 300 myń put et, 473 928 put balyq, 70 myń jylqy, 12 797 túıe kúshtep alynyp, maıdanǵa joldanǵan eken.
Qazaq qoǵamy osyndaı aýyr jaǵdaıdy bastan ótkerip jatqan tusta, 1916 jyly maýsym aıynda patshalyq bılik «Iıýn jarlyǵyn» shyǵardy. Onda: «Imperııanyń buratana halyqtarynyń er adamdaryn qımyl ústindegi armııanyń qorǵanys hám áskerı qury-
lystaryn salýǵa, sonymen qatar memlekettik qorǵanys úshin qajet basqa da jumystarǵa tartý týraly» jarlyq shyǵaryp, buratanalardy tyl jumysyna jegý arqyly armııa qataryn tolyqtyrýǵa qajet orys sharýalary men jumysshylaryn bosatyp alýdy kózdedi.
Jarlyq boıynsha Túrkistan men Dala ólkesinen maıdanǵa okop qazýǵa 400 myń, sonyń ishinde qazaqtar qonystanǵan dalalyq oblystardan – 100 myńnan astam, Jetisý óńirinen 87 myń adam tartý josparlanǵan.
Qazaqtardyń týý týraly kýáliginiń joǵyn paıdalanyp bolystyq basqarmalar men aýyl starshyndary jastarynyń asqandyǵyna qaramastan, kedeı jigitterdi maıdanǵa jumysqa alynatyn «qara tizimge» qosyp, tamyr-tanystarynyń balalaryn jasyn úlkeıtip nemese kishireıtip áskerge jibermeýdiń amalyn jasap baqty.
Máselen, 50-60 jastaǵy kedeı shaldar 30 jasta bolyp, 25-30 jastaǵy baı balalary 50 jastan asqan bolyp jazyldy. Sol kezdegi Saratov gýbernııasynyń depýtaty A.F.Kerenskıı 60 jas-
taǵy shaldardyń 30 jasta bolyp jazylǵandyǵyn, al baı balalarynyń 25-30 jastaǵylary 50-den jazylǵan
dyǵy orys sheneýnikteri men jergilikti qazaq ákimsymaqtarynyń paraqorlyǵy dep sheneıdi.
Alash qaıratkerleri osy alasapyran jaǵdaıdy «qazaqqa qalaı paıdalanamyz» degen kózqarasty ustandy. Sóıtip, «Qazaq» gazeti betinde talqylaý júrgizilip, kúshi basym úkimetke qarsy shyǵýdyń halyqty qyrǵynǵa ushyrataryn eskertip, sabyr saqtaýǵa shaqyrdy. 1916 jyly shilde aıynda alash qaıratkerleri Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatovtar gazet arqyly halyqqa úndeý tastady.
Osy úndeýde: «Otandastarymyz – orys halqy, dindesterimiz – musylmandar, tatar halqy, sondaı-aq basqa da kórshi halyqtar órttiń jalynynda laýlap janyp jatyr. Bizge budan syrt qalýǵa bolmaıdy. О́zimiz bodany bolyp otyrǵan ókimettiń buıryǵynan bas tartý, basymyzdy saýǵalap úıden shyqpaý, memleketti qorǵaýǵa atsalyspaý, dushpanǵa kómek kórsetýmen para-par» deı otyryp, qazaqtyń bul jarǵyǵa qarsa shyqpaýyn, qaıta tylǵa baryp soǵys ónerin úırený qajet ekenin, eń sońynda joǵarydaǵy soǵysta Reseı jeńiske jetse, qazaq avtonomııa suraýǵa tolyq úmitti bolaryn halyqqa túsindirip baqty.
Sońynan kóterilis basylyp, qazaq jigitteri maıdanǵa okop qazýǵa jiberile bastaǵan kezde, olarǵa bas-kóz bolyp, keıin aman-esen olardy aýylǵa jetkizý qajet bolǵan jaǵdaıda alash arystary bastaǵan qazaq zııalylary birge maıdanǵa attandy. Buny naǵyz patrıotızm dep túsiný kerek. О́ıtpegende saýatsyz, orys tilin túsinbeıtin kóptegen qazaq jigiteriniń elge oralýy ekitalaı edi.
