O basta keıýananyń kúndelikti kúıbeń tirshiligin sýretteýden bastalǵan áńgime jazýshynyń bala kúninde týǵan aýylynda kóz aldynan ótken osy oqıǵany eske alýymen aıaqtalady. Biraq jazýshy jańa zamannyń, jańa qoǵamnyń bıiginen kóz tastap otyrǵanda da aldynda beınelenetin eki qoǵamdyq formasııaǵa baǵa berýge tyryspaıdy. Tipti keıipkerlerdiń ózin jaqsy men jamanǵa bólmeı, adal men aramǵa alalamaı, tek olardyń is-áreketteri arqyly oqyrmanǵa ózinshe oı qorytýǵa múmkindik beredi. Harakterlerdi detaldar arqyly ashady.
Adam ómiriniń ótýin, jastyqtyń kekselikke, kekseliktiń mosqaldyqqa, mosqaldyqtyń qarttyqqa ulasýyn, tipti qoǵamdyq formasııalardyń ózgerýin, ult ómiriniń qysyltaıań shaqtaryn, adamdardyń qurbandyqqa barýyn, tipti satqyndyq pen álimjettilik, zulymdyq pen ashkózdiktiń ózin tórt detal arqyly bizge ashyp beredi. Onyń birinshisi – kúmis taraq.
Biz kúmis taraq arqyly keıipker ómiriniń alǵashqy kezeńine, shekaranyń arǵy betine, Rymkesh keıýananyń qyr gúlindeı qulpyrǵan jastyq shaǵyna baramyz. Qytaı qazaqtarynyń Mao bılegen shaqtaǵy ómirine kóz salyp turamyz. Sol ómirden berige qaraǵanda Qazaq eli – burynǵy Keńestik Qazaqstan «arǵy bet» bolyp sanalady. Bul sátti jazýshy «Bulyqsyp boıjetken shaǵynda aǵasy Tursynahmettiń syıǵa tartqan kúmis taraǵyn ustap júretin. E, ol da bir zaman eken ǵoı», dep tuspaldap beredi.
Kúmis taraq – jastyqtyń, tazalyqtyń, adamdarǵa degen senimniń, aǵa men qaryndas arasyndaǵy súıispenshiliktiń, týǵan jerge degen mahabbattyń belgisi retinde kórinse, áńgime barysynda zálimdiktiń, ashkózdiktiń, qumarlyqtyń, sholaq belsendilerdiń shalaǵaı oıynyń, keńestik júıeniń eskige shúıligýiniń, ulttyq jad pen arhetıptik sanaǵa shabýyldyń qara tańbasyna aınalyp shyǵa keledi:
«Ol taraqqa súzile qarap, esh qymsynbastan tistep te kórdi. «Kúmis». Sosyn osyndaıdaǵy ádetine kóship uzaq byldyrlady. Artynan maıysqaq qazaq sóıledi. Ol da qaıdaǵy páleni jaýdyryp, biraz burqyldady. Uqqany: mynandaı taraqty ustaý qate eken. Túbirimen saıası qate. Munyń túbin tergep-tekserý qajet. Qaıdan shyqqanyn anyqtaý lázim. Áıtpese qıyn, óte qıyn. Já, náshándik joldas bir jolǵa keshirim etedi. Náshándik joldas meıirimdi, óte keń adam ǵoı. Sondyqtan eskiniń sarqynshaǵy sanalatyn taraqtyń kózin qurtqan abzal». Shaı quıyp otyrǵan kelinshektiń kúmis taraǵy saıası qatelik atanyp, qurbandyqqa osylaı shalynyp ketedi. Arǵy bette aǵasy, bergi bette taraǵy talqyǵa tústi.
Jazýshy alǵashqy eki qoǵamdyq júıeniń – kommýnıstik ıdeıanyń uqsas oılaý júıesin osylaısha kórsetedi.
Jazýshy óziniń keıipkeri Rymkesh pen kúıeýiniń kelgen jerin, bekigen mekenin «Ulyqtar kún shapaǵy Jońǵardyń (ıaǵnı Jońǵar Alataýynyń) alqarakók shyńdaryna túırelip, Altyn shańyraq taýynyń ıyǵyna qona bergende jinigip jetip keldi», dep sýretteıdi. Osy sóılemdegi «jinigip» degen sózge erekshe nazar aýdaraıyqshy. «Jinigip» degende bizdiń kóz aldymyzǵa apyl-ǵupyl asyǵys júrgen qudaıy qonaqtaı kóriner adamdardyń beınesi emes, jelikken, eki ıyǵyn julyp jegen, jemtigine quldılaı qulaǵan qustaı, pıǵyly buzyq, peıili nas, basa-kókteı, mindetsine kelgen adamdardyń toby kelip tura qalady. Bir sózben kelýshi meımandardyń júris-turysyn ǵana emes, minez-qulqyn da jaıyp salýdy jazýshynyń sheberligi dep ataýymyz kerek.
Ekinshi detal: qulyn. Álgi qonaqtardyń ishindegi dókeıi qulyn etine jerik bolyp shyǵady. Kelerden buryn kisi jiberip, dastarqanǵa qulyn etin qoıýdy buıyrǵan kórinedi.
Rymkesh kúıeýi ekeýi qulyndardy erekshe jaqsy kóretin, onyń sebebi: bir perzentke zar bolyp júrgen qos muńlyqtyń qoldan sút berip ósirgen jetim qulyndary bar edi. Jazýshy ony: «Endi, mine, sol qulyndy jeıtin qonaq kele jatyr» dep kúrsiniske toly sarkazmmen beredi. Osy qulyndy qonaqqa shalý men keıin qos muńlyqtyń jalǵyz uly quzdan ushyp ólýin qatar qoıǵanda, oıymyzǵa Qarabaı men Sarybaıdyń maraldyń kıesi urǵan mezeti eriksiz oralady.
Úshinshi detal: oramal. Oramal qazaq uǵymynda áıeldiń qadiri men kıesi retinde beınelenedi. Jazýshy ony: «áıeldiń shashy shashylmaýy kerek. Áıeldiń shashy jerde shashylyp jatsa, bu fánı jalǵandy erte tastap ketken urpaǵy ár talyn jınap, qınalyp júretin kórinedi», dep sol uǵymǵa súıene sóz etedi. Al kelgen qonaqtar bolsa, «Sábet áıeli oshaqtyń basynan ozǵaly qashan. Siz de qysylmaı erkin otyryńyz. Sábet áıelderi erkin, ashyq bolýy kerek. Sol úshin aldymen myna basyńyzdaǵy jaýlyqty sypyra salyńyzshy. Qytaıdaǵy irip-shirigen áıelder bolmasa, bizdiń qazaq-sábet áıelderi mundaıdy qazir buıym kórmeıdi. Qane, julyp tastańyz, qurysyn!» deıdi. Áıel amalsyz jaýlyǵyn sypyryp tastaıdy. Osy jaýlyqty sypyrý men keıin jalǵyz ulynyń áıeli ıaǵnı kelini kerenaý shyǵyp, oshaq buzyp, otyn tastap, ketip qalýyn qatar qoıǵanda, kóp jaıdyń saldary alǵashqy sebepterde jatatynyn ańǵaramyz. Jalpy, jazýshy osyndaı ár detal arqyly sebep pen saldardy ashady, parallelder paıym týdyrady.
Tórtinshi detal: terek. Jazýshy shymnan soǵylǵan úıdiń janynda ósken, kezinde balasy Toıshan ekken jas shybyqtardyń qaýlap ósip, keıin alyp terekterge aınalǵanyn kórsetedi. Osy terekterdiń ósýi arqyly ómirdiń ótýin beıneleıdi. Jas shybyqty jel jyǵyp, ıa bolmasa japyraǵyn qozy-laq jep ketpesin dep qorıtyn aǵashy qazir úıdiń tóbesinen úreı týdyra sýdyrlap turady. Osy terektiń sýdyry arqyly jalǵyzdyqtyń úreıin sezindiredi. Áńgimeniń ón boıynda keıýana jumystan keler ulyn tosyp, as daıarlap júredi. Biraq onyń uly ómirde joq ekeni, onyń bári jaı ǵana eles, jalǵyzdyq pen qusadan týǵan eles ekeni áńgime sońynda ǵana ashylady. Tek tereze syrtyndaǵy terektiń, jalǵyz uly ekken terektiń butaqtary terezeni qaqqanda baıǵus ana ulym kelip qaldy eken dep elegzıdi, eleńdeıdi.
Jazýshy keıipker psıhologııasyn, kezeń tynysyn, jalǵyzdyq pen kárilik, qusaly qaıǵy men umytshaq kóńildi dál sýrettep, naqty kórsetý úshin ádebı troptardy keńinen ári erkin qoldanady. Sonyń biri – keıipteý. Iаǵnı jansyz dúnıege jandy dúnıeniń qasıetin kóshirip qoldaný. Muny biz «as úıdiń bir qabyrǵasyna qaptaldasa mingen pesh», «kempir shoqańdaǵan qalpy toshalaǵa súńgip ketti de, qazan súırep qaıtty», «sosyn shoqańdaı jyljyp baryp toq sháýgimdi baýynan bosatqan», «dálizge bara jatyp qara shelekti qańǵyrlatyp erte shyqty» degen joldardan anyq ańǵaramyz. «Qabyrǵaǵa mingen pesh» degende onyń bir sátte mysyq beınesine, «súırelgen qazan» degende tabandap júrmeı qoıǵan qozy men laq, «toq sháýgimdi baýynan bosatty» degende kúshikti bosatqandaı, «qara shelekti erte shyqty» degende balany erte shyqqandaı áserde qalamyz. Munyń bári – jalǵyzdyq kúıi. Jalǵyz keıýananyń kóńil dúnıesin, onyń árbir zatpen adamsha sóılesip júrýin osy keıipteý ádisi arqyly sheber bergen.
Dáýren Qýattyń «Múıiz taraq» áńgimesi – kisi kóńiline alasapyran kúı keshtiretin, keıipker qaıǵysy arqyly ulttyq tragedııalarǵa ótetin, bólshek arqyly bútindi kórsetetin, jańa qazaq prozasynyń talabyna tolyq jaýap beretin, on bet arqyly ondaǵan jyldar týraly oı týdyratyn shyǵarma.
