Aýdan arhıvindegi qýǵyn-súrgin tarıhy

Árıne, bul týraly keńes tarıh­shylary kóp jazdy, olar mem­lekettiń qoldaýyna súıenip, keı jerlerde aıylyn da jıǵan joq. Belgili tarıhshy G.F.Dahshleıger óz eńbeginde «qazaq aýylyndaǵy baı orys derevnıasyndaǵy ký­lak­tan kúshti boldy, úlken bı­lik­ke ıe boldy. Ol tek qana eko­no­mı­kalyq basymshylyǵyn ǵa­na emes, sonymen qatar qanaý fak­ti­lerin jamylǵan keshegi ót­ken pat­rıarhaldy-feodaldy jáne rý­­lyq ınstıtýttardy qoldan­dy» dep kórsetti. Sol kezdegi BKP (b) Qazaq ólkelik komıteti­niń respýblıkanyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası jaǵ­daıy týraly sholýynda bylaı anyq­taldy: «óziniń ekonomıkalyq kú­shiniń arqasynda, ázirshe baı aýyl ómirin basqara alady, kópte­gen jer, múlik jáne basqa da sha­rýa­shylyq-turmystyq isterdi solar sheshedi». 

Qazaqstan Memlekettik jos­parlaý komıtetiniń 1928 jyl­ǵy málimetteri boıynsha Qazaq­standaǵy 567 myń kóshpeli já­ne jartylaı kóshpeli sharýa­shy­lyqtyń 23 myńy baı sharýa­shylyǵy boldy. Tarıhshy S.Qazıev tómendegideı málimetter beredi, 1928-1929 jylǵy tárkileýden keıin respýblıkada 55-60 myń baı-kýlak sharýashylyǵy (bul sta­tıstıkaǵa kóshpeli ǵana emes jáne jer sharýashylyǵymen aına­lysatyn sharýashylyqtar da ki­redi) qalǵan. Osydan 1930-1931 jyl­dary 40 myń sharýashylyq joıyldy, qalǵandary óz ómir sú­rýin ári qaraı ujymdastyrý ke­zinde toqtatty.
Keńes ókimeti qaýiptengen, qa­zaq qoǵamynyń beldi ókilderi – baılar ınstıtýty 1920 jyldary óte kúshti boldy. Fransýz tarıh­shysy Izabella Ogaıon sol kezdegi qazaq qoǵamyn sıpattaı otyryp, «debaızasııa» degen jańa termın engizdi. Keńes ókimeti úshin basty másele kóshpeli ómirdi tas-talqan etý edi, ony, árıne, aldymen baılardy, osy kóshpeli ómirdiń basty qurylymyn joıyp qana isteı alatyn edi.

Qazaqstandaǵy sharýalarǵa qa­tysty Keńes ókimetiniń mem­lekettik saıasaty erekshe bolatyn. Kóshpeli sharýashylyqty kúıre­tý maqsatynda qazaq aýyldaryn orys sharýalarynyń derevnıala­ry úlgisine aýystyrǵysy keldi, biraq ol úshin qazaqtardyń kósh­peli jáne jartylaı kósh­peli sha­rýashylyqtaryn otyryq­shy­landyrý qajet boldy. Kúshtep oty­ryqshylandyrý tek qana ómir súrip turǵan qoǵamnyń negizgi, óte bedeldi adamdaryn joq qylý arqyly júzege asatyn edi. Bılikke kelgen ókimet osyndaı qadamǵa bardy. Olar 1920 jyldyń aıaǵyna taman baılardyń mal-múlikterin tárkileýdi bastady.

1928 jyly 27 tamyzda Qazaq AKSR Ortalyq atqarý komıteti «Iri baı-jartylaı feodaldardy tárkileý» týraly sheshim shyǵardy, sheshimde jazylǵan: «jergilikti turǵyndardan shyqqan iri baı­lar, jartylaı feodaldy, pat­rıarhaldy jáne rýlyq qarym-qa­tynastaryn saqtaı otyryp, óziniń múliktik jáne qoǵamdyq bedeli arqyly aýyldy keńestendirýge ke­dergi kel­tirýde». Nazar aýda­ryp qara­saq, iri baılardyń qatary­na 245 – bolystar, handar tuqym­dary, dattar, 76 – atqaminerler, aqsaqaldar jáne bıler, 8 – molda, ıshandar, 44 – alashordashylar men sheneýnikter kirgen. My­sa­ly, Abaı Qunanbaevtyń bala­sy Turaǵul Ibragımov. 1928 jyl­dyń 9 qazanynda Semeıden tár­kileý barysy týraly telegramma jiberilgen. Onda Turaǵul Ibra­gımovti iri baılar qataryna qo­sýdy kedeıler talap etedi delin­gen. Al Turaǵuldan tek qana 36 bas mal alynǵan.

1930 jyldyń 30 qańtarynda BKP(b) Ortalyq Komıtetiniń Saıa­sı Bıýrosy «Jappaı ujym­dastyrý aýdandarynda kýlak sharýashylyǵyn joıý sharalary týraly» degen qaýly qabyldady. Bul qaýly búkil Keńes Odaǵynda júrgizilgen kýlak sharýashyly­ǵyn joıý reformasynyń bastamasy boldy. Shara Qazaqstandy da aınalyp ótpedi. Elimizde baılardy tárkileý ekinshi ret jandandy, tipti ashyq túrde qýdalaý bastaldy. 
Saıası repressııalar qurban­daryna aınalǵan qazaq baılaryn aqtaý máselesi elimiz táýelsizdik alǵan soń birden kóterildi. Sebebi atalǵan másele qazaq qoǵamynyń ózekti máselesi, janyna batqan jarasy-tuǵyn.

1993 jylǵy ujymdastyrý ke­zinde asharshylyqqa alyp kelgen normatıvti-quqyqtyq aktilerdi zertteý boıynsha komıssııa qory­tyndy shyǵardy. Komıssııa 1928 jyldyń 27 tamyzyndaǵy «Baı sharýashylyqtaryn tárki­leý týraly», 1928 jyldyń 13 qyr­kúıektegi «Iri jáne jar­tylaı feo­daldy baılardy jer aýda­rý jáne tárkileýge qar­sy turý úshin qylmystyq jaýap­ker­shi­lik týraly», 1930 jyldyń 19 aqpa­nynda «Baılarmen, kýlak­tarmen kúres boıynsha jáne jappaı ujym­dastyrý aýdandaryndaǵy aýyl sharýashylyǵyn sosıalıstik qaıta qurýdy kúsheıtý boıynsha sharalar» dep atalatyn Qazaq Ortalyq atqarý komıteti men Halyq komıssarlar keńesi qaýly­laryn zerttegen bolatyn. 

Qazaqstan Respýblıkasy Jo­ǵary Keńesi Prezıdıýmynyń Komıssııa qorytyndysy kelesi­deı sheshim shyǵardy. 1928 jylǵy tár­kileýge baılanysty bar­lyq materıaldardy QazKSR Orta­lyq atqarý komıteti janyndaǵy baı jartylaı feodaldardyń mal-múl­kin tárkileý jáne jer aýdarý Ortalyq komıssııasynyń de­rekteri, onyń ishinde iri baı­lardyń jeke isteri arqyly esep­tedi. Qorytyndyda jazylǵan, «ókinishke qaraı, Qazaqstandaǵy kýlaktardy joıý kólemine dál baǵa berý ázirshe múmkin emes, sebebi anyqtalǵan materıaldardyń shy­naıylyǵy qanaǵattandyra almaıdy. Bul jerde, onyń ishinde, burynǵy KSRO-nyń UQK jáne IIM arhıvtarynda jınalǵan bu­ryn jabyq bolyp kelgen mate­rıaldarǵa taldaý qajet. Sonymen qatar tek qana 1930-1931 jyldary respýblıkadan tys jerlerge «kýlaktyq jer aýdarýlarǵa» jiberilgen Qazaqstandaǵy sharýalar sany tolyq emes málimetterge qaraǵanda 6 765 adamǵa jetti. Al bes jylda, 1929 jyldan 1933 jyl aralyǵynda, QazAKSR OGPÝ úshtigimen, tolyq emes aqparat boıynsha, 9 805 is qaralǵan jáne 22 933 adamǵa qatysty sheshim shyǵarylǵan, onyń ishinde: atý jazasyna 3 386 adam kesilgen, kons­­lagerlerge 3 jyldan 10 jyl­ǵa deıin – 13 151 adam qamal­ǵan». Úshtik sheshimderin ólkelik jáne oblystyq partııa komıtetteri bekitken. 

Belgili tarıhshy Talas Omar­bekovtiń eńbekterinde kúshtep ujym­dastyrý, tárkileý jáne ký­lak­tardy joıý naýqandarynda res­­pýb­lıkadaǵy repressııalanǵan sharýalar sany 165 000 adamdy qurady.
1997 jyly 8 jeltoqsanda bel­gili zańger-ǵalym Sabyr Qasy­movtyń bastamasymen Parlament Senaty arnaıy komıssııa qur­dy. Maqsat – Qazaqstan ege­men­digi men táýelsizdigi úshin kú­res qatysýshylaryna, sony­men qatar respýblıka terrı­to­rııasyn amalsyz tastap ketken otan­das­tarǵa qatysty zańdyq ak­tilerdiń saı jobalaryn ári qaraı jasaý úshin tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý jáne zertteý úshin edi. Zańger-ǵalymnyń komıssııaǵa aıtqan osy kezeńde keltirgen tu­j­y­rymyna Qaraǵandy oblysy, Telman aýdanyn zerttegen kez­de kózimiz tolyq jetti. Komıssııa Qazaq Ortalyq atqarý komıteti­niń «Baı sharýashylyqtaryn tár­kileý týraly» qaýlyny oryn­daý boıynsha baılarǵa jat­paı­tyn sultan urpaqtary, bo­lys basqarýshylary, bı, atqa­mi­ner­lerge, ıaǵnı qazaq tur­ǵyn­dary­nyń oqyǵan bóliginiń bar­ly­ǵy­na qarsy saıası repressııalarǵa qa­tysty málimetterdi jınaýmen aınalysty. Biraq komıssııa ju­mysy Sabyr Qasymovtyń depý­tattyq ókilettiligi aıaqtalǵan soń toqtatylǵan bolatyn. 

2020 jyldyń 24 qarashasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Q.Toqaevtyń Jarlyǵy boıynsha saıası repressııalar qur­bandaryn tolyq aqtaý tý­raly Memlekettik komıssııa qu­ryl­dy. Saıası repressııalar qur­bandaryn tolyq aqtaý týraly Memlekettik komıssııa jumysy keńes kezeńiniń jańa arhıvtik qujattaryn memlekettik deńgeıde qupııasyzdandyrýdyń kelesi bir kezeńi bolady jáne tarıhshy-ǵa­lymdardyń úlken jáne tyń­ǵy­lyqty jumysy kóptegen jańa, belgisiz adam attary men oqı­ǵa­­lardy jaryqqa shyǵarady. Bul, osy 2021 jyly, Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵynda HH ǵasyr tarıhyn zertteýge jańa serpin bere alady.

Memlekettik komıssııanyń «Baı, kýlak, jartylaı feodal (or­tasha sharýa) jáne sharýalardy aqtaý boıynsha usynystar men qorytyndylardy daıyndaý, zert­teý» jumys tobynyń múshesi re­tinde Qaraǵandy oblysynda zert­teý jumystaryn júrgizgen edik. 

Qazaq Ortalyq atqarý komı­te­tiniń 12 sessııasynyń VIII shaqy­rylymy sheshimimen 1932 jyly 20 aqpanda Qaraǵandy oblysy quryldy. Qaraǵandy oblysynyń ortalyǵy bolyp Petropavl qa­lasy bekitildi. Soltústik pen Orta­lyq Qazaqstannyń barlyq ter­rıtorııasy, onyń ishinde Aqmola okrýgi osy oblystyń qu­ra­myna endi. 1931 jylǵa deıin Qa­ra­ǵandy aýdany dep atalǵan Telman aýdany da osy oblystyń quramyna kirdi. Bul aýdanǵa qazirgi Qaraǵandy oblysynyń, qala mańyndaǵy kóptegen aýdandary jáne Osakarov aýdany da kirdi.

1933 jyldan bastap et daıyndaý, astyq daıyndaý naýqandary­na baılanysty atalǵan aýdanda aýqatty adamdar men bıliktiń arasynda kóptegen kıkiljińder bel aldy. 1933 jyldyń naýryz aıynda OGPÝ-dyń Telman aýda­nyndaǵy bastyǵy A.Rýsskıh osy aýdan kolhozdarynda kýlak sharýashylyqtary bar ekenin aıtyp, aýdandyq komıtetke hat jazýdan bastaldy. Ár kolhoz boıynsha tolyq málimetter berildi.

Saıası repressııalar kóp kút­tirmedi. Bir-eki aıdan ke­ıin má­sele Qaraǵandy oblys­tyq par­tııa komıtetine jetti. Tel­man aýdandyq partııa komıteti hat­shysynyń habarlaýynsha, kóptegen kolhozdardan «bandıttik» top­tar tabylǵan. Aıtýynsha, burynǵy Qaraǵandy jáne Qarqaraly, Shet aýdandary turǵyndary qurǵan kolhozdardyń músheleri kedeıler men batyraqtar emes, Spassk za­ýytyna ornalasýǵa kelgen bu­rynǵy baılar bolyp shyqty. Tip­ti, Qarlagtan qashyp shyqqan bes baı bárin uıymdastyrǵan. Olardyń barlyǵy kolhoz múshe­leri ǵana emes, aýyl keńes mú­she­leri bolyp aldy delindi. Baı­lardyń sany 24, aty-jónderi: Bar­menov Musabek (1929 jyly Qarqaralydan qashqan), Shakırov Orambek (aýyl keńes tóraǵasy), Jıembaev Ábdikárim (kolhoz tór­aǵasy), Týkshýmanov Baıken (aýyl keńes hatshysy), Alsenov Ka­mejan (kolhoz hatshysy), Chen­gısov Begaly (Spassk zaýytynyń mı­lısııasy bastyǵy). Bul adam­darǵa kolhozdarda bolǵan mal óli­mi, joǵalǵany túgel aıyp retin­de qoıyldy.

Osydan soń, Telman aýda­nynda kolhozdardan burynǵy baı­lardy izdep, saıası repressııalarǵa ushyratyp, jer aýdarý naýqany bastaldy. Bul úlken repressııanyń bastaýy bolatyn.
Tizimdi qarap otyrsaq, Telman aýdanynda «tazalaý» qarqyndy júrgizilgeni kórinedi. Baılarmen qatar, «baılarmen baılanysy bar», «moldanyń uly» degen je­leý­men jergilikti turǵyndar da jer aýdarylyp kete bardy. Mine, osylaısha, baılardy jer aýdarý jalǵasa berdi.

Búgingi kúni osy jerde atal­ǵan aty-jóni bar adamdar Saıası repressııalar qurbandaryn to­lyq aqtaý týraly Memlekettik ko­mıssııa tarapynan aqtalýǵa berildi. Osy adamdardyń urpaqtary, árı­ne áli kúnge deıin bar bolýy múmkin. Olar ár baı, onyń balalary, týystary qalaı tárkilendi, qalaı jer aýdaryldy, qanshasy ashtan qyryldy, qalaı saıası repressııaǵa ushyrady, túrmelerge qamaldy degen suraqtarǵa jaýap izdeıtini sózsiz. 

Araılym Musaǵalıeva,
tarıh ǵylymdarynyń doktory,
professor

Telman aýdany boıynsha arhıvten tabylǵan

jer aýdarylǵan baılardyń tizimi

Telman aýdany boıynsha arhıvten tabylǵan jer aýdarylǵan baılardyń tizimi