Aqmola gýbernııasyndaǵy ajal arany

Tól tarıhymyzdy tumshalaǵan otarshylyq saıasatynyń saldarynan talaı ashy aqıqat aıtylmaı qaldy. Olar týraly kózi tiri kýágerlerdiń áńgimesinen ǵana emis-emis estidik. Adam janyn túrshiktirer alapat ashtyq oryn alsa da, keńestik dáýirde tereń mán berilmeı, betinen qalqyp óte shyǵyp, 1932 jyly ǵana asharshylyq boldy delinetin.

Degenmen mıllıondaǵan adamnyń opat bolýynyń basty sebepteri atal­maı­tyn. Naqty kúnáhardy ataý bola­shaq­tyń enshisinde qaldy. Bul jabyq taqyryp bolyp sanaldy. Biraq elim dep eńirengen erdiń, namysty ulannyń buǵan qynjylmaýy múmkin emes edi. Endi ǵana shyndyqtyń beti ashylyp, asharshylyq tarıhy aıqyndalyp keledi. Aıqyndal­ǵan saıyn, onyń aýmaǵy men aıasy da ke­ńeıe túsýde. Munyń ózi mamandarǵa, ǵalymdarǵa úlken jaýapkershilik júk­tep otyr. Olaı deıtinimiz, asharshylyq Qazaqstanda erterek beleń alǵan. Elde surapyl asharshylyq 1921-1922 jyldary oryn aldy. Ashtyq saldarynan jer­gilikti jurttyń úshten biri qyryl­dy. 1921 jyly Qazaqstandaǵy jeti gýber­nııanyń beseýi asharshylyqqa ushyrady.

Osy arada anyqtap alatyn bir má­sele bar. Biz, kóbinese ashtyq tarıhyn Keńestik dáýirmen baılanystyramyz da, onyń negizi odan da erterek qalanǵa­nyn, alǵashqy nyshandary patshalyq Reseı tusynda kórinis bere bastaǵanyn esepke ala bermeımiz. Tarıhshylardyń málimdeýinshe, Qazaqstanda Qazan tóńke­risine deıin, ıaǵnı 1873-1917 jyldar aralyǵyndaǵy 44 jyldyń ishinde 12 ret jut bolǵan eken. Jaratylysynan jýas halyq sol aldy-artyn jalmaǵan sura­pyl juttardyń sebebin tabıǵat apattary­nan kórip keldi. Al keıin belgili bolǵanyn­daı, juttardyń jedel qarqynmen oryn alýyna patshalyq úkimettiń de saıası yqpaly az bolmaǵan syńaıly. Iаǵnı joǵaryda atalǵan kezeńde Qazaqstanǵa ishki Reseıden orys sharýalary kóptep qonys aýdara bastaǵany belgili. Osyǵan oraı, pereselenderge qazaq jeriniń qunarly da quıqaly qonystary bosatylyp berildi. Kúshtep jasalǵan bul áreketter kóptegen qolaısyzdyqtar týdyrdy, sonymen birge, eldiń narazylyǵy da kúsheıe tústi. Ataqty Aqan seriniń «Pat­sha ókimeti» degen óleńinde:

Barabar krestıanǵa teń bolmadyq,

Tartylyp qaı jaraǵa em bolmadyq?

Malymyz, jerimizden paıda tıip,

Qalaısha patshamyzǵa dem bolmadyq?

Orys, noǵaı, sart, saýan saýdagerge,

Qalaısha malmen,

jermen teń bolmadyq?

Seksen bes jyl bolypty

bodandyqqa,

Qaıyrsyz patshamyzǵa

el bolmadyq,

– dep ashyna aıtqany dál osy kezeńder edi. Sondaı-aq áıgili Stolypın refor­masy – patshalyq saıasattyń qazaq jer­lerin ıelenýge, jergilikti halyqty óz qo­nys­­tarynan kúshtep yǵystyrýǵa ba­ǵyt­talǵan naǵyz ımperııalyq otar­shyldyq is-shara bolatyn.

Bir qosatyny, aıryqsha atap ótetin asharshylyq saıasatynyń Aqmola, Kók­shetaý aımaqtarynda asa jedel qarqyn­men júrgizilgendigi. 1904-1906 jyldary Stolypın reformasy iske asyry­lyp, ishki Reseıden kóptegen «qara shek­pendiler» kóship kelip, jerimizge qo­nys­­tanǵan. Tipti, patshalyq úkimet bul ólkelerdi zertteýge arnaıy komıs­sııa jiberip, onyń quramynda jer zertteýshi ǵalymdar kirip, belsene jumys istegen. Zertteýge tereńirek úńilsek, kezinde Qa­­zaq avtonomııalyq respýb­lıkasy Saıa­­­sı aǵartý basqarmasynyń (Kaz­glav­po­lıt­prosvet) bólim basshysy N.I.Mar­da­rovskıı alǵashqylardyń biri bolyp osy máselege nazar aýdaryp edi. Onyń piki­rinshe, ashtyqtyń sebepteri: patsha úki­me­tiniń otarlaý saıasaty, dúnıejúzilik jáne azamat soǵystary, sonymen qatar ha­lyqtyń saýatynyń, mádenı deńgeıiniń tó­mendigi, ıaǵnı syńarjaqty, atústi ba­ǵalaý.

Jalpy, ashtyq máselesine ǵalymdar ártúrli pikir bildirip kelgen. Onyń saıası, ekonomıkalyq, psıhologııalyq, áleý­mettik sebepterin, negizderin anyqtaýǵa, ǵylymı turǵyda baǵa berýge, tipti taptyq kózqarasta da túsindirýge tyrysqan. Aıtalyq, 1981 jyly A.M.Prohorovtyń «Sovetskıı ensıklopedıcheskıı slovar» kitabynda ashtyqtyń qandaı túri bolsyn, ol tek «qoǵamdy sosıalıstik qaıta qurý negizinde jeńýge bolady» delingen. Al Nobel syılyǵynyń laýreaty, Garvard, Kembrıdj ýnıversıtetteriniń professory Amartıa Sen ashtyqtyń sebebin halyqtyń ál-aýqatynyń tómendeýimen, juqpaly aýrý, ólim-jitimniń kóbeıýimen baılanystyrady. Mysal retinde, Úndi, Aýǵanstan, Afrıka, Ortalyq Amerıka elderin keltiredi. Soltústik Koreıa­da­ǵy jasyryn jaǵdaıdy, ashtyqty halyq­aralyq sarapshylar saıası bılikpen tikeleı baılanysty ekenin aıtady. Re­seı mujyǵy, aýyq-aýyq eldiń ash­tyqqa ushyraýyn úırenshikti úrdis dep esep­teıtin. Qýańshylyqty, tabıǵı apattardy qudaıdyń qaharynan kórip, eginniń shyǵý-shyqpaýyn soǵan baılanystyryp otyrǵan.

Qazirgi otandyq tarıhnamada 1921-1922 jyldardaǵy ashtyq soǵys zardap­tary men qýańshylyq, aýyl sharýa­shy­lyǵynyń artta qalýymen ǵana emes, keńes úkimetiniń «áskerı kommýnızm saıasatynyń kesirinen, ıaǵnı mal, astyq, et-un salyǵynyń qarapaıym sharýalardan kúshtep tartyp alýyna baılanysty ekendigi týraly kózqaras batyl jazylyp júr. Tartyp alynǵan azyq-túlik Re­seıdiń ortalyq aýdandaryna, Máskeý, Petrograd, ónerkásip ortalyqtaryna, Qyzyl Armııany qamtamasyz etýge úzdik­siz jóneltilip jatty. Mal sanynyń ­azaıýy, qunarly egistik jerlerdiń qysqarýy, kásiporyndardyń, temir jol­dyń negizgi bóliginiń isten shyǵýy – kósh­peli, jartylaı kóshpeli aýdandardyń jaǵ­daıyn qıyndatyp, syrtqy dúnıeden bólip tastady deýge bolady. Munyń ózi keıin qajetti járdem alýdy qıyndatty, mardymsyz kómek múlde berilmeı qaldy.

Asharshylyqtyń taǵy bir sebebi re­tinde ashtyq jaılaǵan Ýkraınadan, Reseıdiń ishki aýdandarynan Qostanaı, Aqmola gýbernııalaryna myńdaǵan bosqyndardyń óz betinshe qonys aýdarýyn aıtýǵa bolady. Úsh jyl qatarynan bolǵan jut, 1921 jyldyń qýańshylyǵy, jaz aıyndaǵy qara shegirtkeniń qaptaýy, kóterilis, tóńkeris, soǵystyń zardaptary, mal basynyń jáne azyǵynyń azaıýy, ashtyq jaılaǵan aýdandardan bos­­qyndardyń qaptaýy, azyq-túlik saıa­satynyń qatańdyǵy buryn-sońdy bol­maǵan úlken alapatqa ákeldi. Halyq arasynda súzek, tyrysqaq, ish bezgegi sııaqty juqpaly aýrýlar keń tarady. Úkimettiń ony aýyzdyqtaýǵa dármeni de bolmady. Dári-dármekter, mamandar jetispedi. Jetim balalar sany kúrt asty.

«Mır trýda» atty gýbernııalyq ga­zet­tiń 11 maýsymyndaǵy sanynda ja­rııa­lanǵan «Saryarqadaǵy ashtyq» ma­qa­lasynda Maǵjan Jumabaev bylaı dep jazdy: «1922 jyldyń kúz aıynan Aqmola gýbernııasy ajal aranynyń alańyna aınaldy». Maýsym aıynyń basynan tamyzdyń orta kezine deıin Petropavl, Kókshetaý ýezderin aralap, qıyn jaǵdaıdy óz kózimen kórgen Maǵ­jan keıin ashyqqandarǵa kómek kórsetý komıssııasyna (AshKom) bergen esebinde: «Kókshetaý ýeziniń Shuńqyrsha, Qarasha, Mezgil, Aıyrtaý bolystarynda bol­dym. Jaǵdaı óte aýyr. Halyqtyń 90 pa­ıy­zy jıdek terip kún kórip otyr. Ima­na­ly, Saryaıǵyr bolystarynda mal urlaý kóbeıgen» dep jazyp kór­setken. Aıta ketý kerek, osy jyldyń 9 maýsymyn­da Maǵjan Juma­baev gýbernııa­nyń áske­rı komıssary Prımorskııge qazaq­tyń 100 jetim balasyn baspanamen, azyq-túlikpen qamtamasyz etý týraly hat jazady jáne onyń oryndalýyn baqy­laıdy. Kók­shetaýda qazaq balalaryna jetim­der úıin salýǵa atsalysady. («Sever­nyı Kazahstan» gazeti, 2008 jyl, 20 maýsym).

Atbasar ýezdik atqarý komıteti jo­ǵary jaqqa mynadaı málimdeme ji­ber­gen. Onda: «...ýezdiń batys, ońtús­tik jáne shyǵys jaq bóligi qatty ash­tyqqa ushyrady, azyq-túlik salyǵyn jeńi­l­­detýdi suraıdy, kóktemgi egiske tu­qym qajet» dep kórsetilgen. Osy qu­jat­tan qalyptasqan ahýaldy aıqyn ańǵa­rýǵa bolady. Arhıv qujattarynda Baǵa­naly, Orta Arǵyn bolystaryndaǵy ashtyqtyń órship turǵandyǵy da shynaıy jetkiziledi. Kókshetaý ýezdik komıtetiniń 1921 jylǵy 12 jeltoqsanyndaǵy qupııa baıandamasynda «Krıvoozer aýdanyn­da ashtyqtyń beleń alýyna baılanysty óz­derin «mahnovshylar» dep ataǵan bandylar tobynyń paıda bolýy, ashyqqan, ashynǵan áıelderdiń bolystyq komı­tetterden nan talap etip, astyq qoıma­laryn basyp alý qaýpi bar» ekeni týraly alańdaýshylyq bildiriledi. 1921 jyldyń ekinshi jartysynda Aqmola gýbatkomynyń málimeti boıynsha ashyq­qandardyń sany 440 myń adamnan asqan, onyń ishinde Aqmola ýezinde – 66,5 myń, Kókshetaý ýezinde – 115 myń, Atbasarda – 110 myń, Petropavl ýezinde – 150 myń adam ashtyqqa ushyraǵan.

Kókshetaý ýezdik atqarý komıtetiniń tóraǵasy Jýkov ekonomıkalyq jaǵdaıdy bylaı sıpattady: «Bıdaıdy bir desıatınadan ortasha mólsherde 5 puttan ǵana jınadyq. Arpa, suly múlde joq. 16 bo­lysty azyq-túlik salyǵynan bosatý qajet... Qoımalar bos. Basqyndar sany 90 myńǵa jýyqtady. Ásirese qyr­ǵyzdardyń (qazaqtardyń) hali múshkil, mal­daryna jemshóp joq, mal qyrylyp jatyr. Urlyq kóbeıdi, kóshý toqtar emes...».

Obaly neshik, osyndaı aýyr jaǵdaıda jergilikti basqarý organdary qoldan kel­genshe ashtyqpen kúresip baqty. At­basar, Kókshetaý ýezderin resmı túr­de ashtyq aımaǵyna jatqyzý týraly birneshe ret joǵary jaqqa hat joldandy. Ortalyq Atqarý komıteti (Kaz SIK) Aqmola gýber­nııasyndaǵy óte qıyn ahýaldy bylaı baıandaıdy: «...jergilikti turǵyndar ashtyq saldary­nan ólip jatyr. Olar ólimtikterdi, adam múrdelerin de jep jatyr...». Kannı­balızm faktileriniń jıileýine baılanysty Ishki Ister Halyq Komıssarıaty (NKVD) arnaıy qaýly qabyldap, ondaı adamdardy birden kópshilikten alastatyp densaýlyq saqtaý oryndaryna jetkizý qajettiligin tapsyrdy. Aqmola gýbernııasynyń ulan-ǵaıyr jerinde (37 myń sharshy metr, 15 ýezd, 200-den astam bolys, myńǵa jaqyn eldi mekender) nebári 4 dárigerlik pýnkt jumys istedi, maman-dárigerler múldem bolmady deýge bolady. Statıstıkaǵa súıensek, 1922 jyly Aqmola gýbernııa­synda súzek aýrýyna shaldyqqandar sany – 36 524, tyrysqaqpen – 4 731, bezgekpen – 4 234, ishek aýrýymen – 2780, sıngamen (qurqulaq) – 1137 adamǵa jetken. Aýrýhanalarda 8373 adam qaı­tys bolǵan.

Onyń ústine 1921 jyly 21 sáýir­de ǵana Omby gýbernııasynyń qura­mynan shyǵyp, Qazaq ASSR-niń qura­myndaǵy Aqmola gýbernııasy bolyp qaıta qurylǵanyn eskersek, úkimet bı­liginiń álsizdigin, jańa júıeniń áli de qalyptasyp bitpegenin, soǵystan ke­ıingi aýyr jaǵdaımen ushtasýy – árı­ne kóp qıyndyq týǵyzǵanyn kó­rýge bolady. Bul Sibir revkomymen de aýmaqtyq-shekaralyq daý-da­maı­dyń bitpegen ýaqyty bolatyn. 1921 jylǵy 23 maýsym­da bolǵan Kır SIK-tiń (Qazaq ASSR Orta­lyq Atqarý Komıteti) ekinshi sessııa­synda Tóralqanyń atynan jasalǵan baıan­damasynda Álıhan Bókeıhanov: «Aq­mola oblysynda burynǵy bıliktiń ne­gizinde memlekettik basqarý apparaty quryldy... Osylaısha bul oblys Qyrǵyz (Qazaq) Respýblıkasynyń quramyna endi dep habarlady. Al Máskeýden shy­ǵatyn «Izvestııa» gazeti burynǵy ýez­dik deńgeıdegi shaǵyn ǵana qala Pet­­ropavl ulan-ǵaıyr baıtaq Aqmola gýber­nııa­synyń ortalyǵy boldy» dep jazdy. Ákimshilik-aýmaqtyq ózgeristerdiń de ashar­shylyqty aýyzdyqtaýǵa teris áseri bolǵany baıqalady.

Osy jyldardyń bir keleńsiz kórinisi – qorǵansyz, panasyz balalar sanynyń kúrt ósýi edi. Keńestik baspasóz betteri 1921 jyldan-aq panasyz balalar týraly maqalalar jarııalaı bastady, keıin tipti «Izvestııa» gazetinde balalar arasyn­da­ǵy qańǵybastyq, qylmys jóninde Jumysshy-Sharýa Inspeksııasynyń (RKI) málimeti berildi, burynyraq ta mundaı aqparatty tek shekteýli ǵana adamdar, negizinen basshylar ǵana biletin. Asharshylyqtyń aýqymy keńeıgen sa­ıyn jetim balalardyń da sany ósti. Aıta­lyq, respýblıkada 1921 jyldyń aıaǵynda – 128 myń jetim bala bolsa, al 1922 jyldyń basynda olardyń sany 333 046-ǵa jetti. Olarǵa arnap tamaq­taný oryndary, eńbek kommýnalary, mektep-kolonııalar ashyldy. Balalar mekemeleriniń lyq tolyp, qabyldaı alma­ýyna baılanysty kóshedegi bala­lar­dy turǵyndar arasyna, ne jumys oryndaryna bólý nemese kórshiles Re­seı oblystaryna, tipti Ýkraına men ońtústik óńirlerge ornalastyrý keń etek aldy. Osy ýaqytta «Aqmola gýber­nııa­syn­daǵy 14 balalar úıinde 9426 bala tár­bıelengen, al kóshedegi panasyzdar sany 2963 adamǵa jetken». Qarjy, ma­man­dardyń jetispeýshiligi jáne ma­te­rıaldyq jaǵdaıdyń qıyndyǵyna qa­ra­­mastan úkimet oryndary baǵýsyz qal­ǵan balalarǵa kómek berý úshin ár­túrli deń­geıdegi áleýmettik bólimder qur­dy. Olar­dyń quziretine balalardy orna­lastyrý, emdeý, oqytý, sanıtarlyq baqy­laý jasaý sııaqty mindetter kirdi. Ortalyq balalar komıssııasynyń ju­my­synyń da nátıjesiz bolmaǵanyn aıt­qanymyz jón.

Osylaısha, gýbernııadaǵy asharshy­lyqtyń órshýine jáne ashtyqqa ushy­raǵandardyń, bosqyndardyń, jergilikti tur­ǵyndardyń kóbeıýine baılanysty qalalarda eń kedeı jáne jaǵdaıy joq adamdardy tamaqtandyrý úshin ashana­lar ashýdyń shuǵyl qajettiligi týyndady. Petropavl qalasynda – 8, Kókshetaýda – 5, Atbasar qalasynda – 3, Aqmola qa­la­synda 3 ashana ashyldy. Osy ashanalarda ashtyqqa ushyraǵandardyń bári bolmasa da bir toby tamaqtandyryldy. Petropavl qalasynda 5000, Kókshetaý qalasynda 1500, Atbasarda 1250, Aqmo­lada 1000 adamǵa deıin qamtyldy. Kók­shetaý ýezinde jergilikti halyqtyń qara­jatyna 30 azyqtandyrý pýnkti ashylyp, onda 900 adam tamaqtandyryldy (Ortalyq arhıv, Qor 1215, tizbe 1, is 19, 53 bet).

1921-1922 jyldardaǵy asharshylyq týraly aıtqanda, tabylǵan qujattar men muraǵat kózderine súıene otyryp, asharshylyq sebepteriniń tutas keshenin bólip kórsetetin tarıhshylardyń pikiri­men kelisýge bolady. Qurǵaqshylyq já­ne birinshi dúnıejúzilik jáne azamat soǵystary saldarynan aýyl sha­rýa­shy­lyǵy quldyrap, kúızeliske ushy­raýy, bolshevıkterdiń azyq-túlik saıa­saty, ıaǵnı azyq-túlik salyqtarynyń jo­ǵary normalary, sondaı-aq apat mól­she­rin kesh baǵalaǵan jergilikti bılik organ­darynyń jaýapsyzdyǵy aınalyp kelgende asharshylyqtyń negizgi sebep­te­ri boldy. Jyldar boıy oryn alǵan apattar men kúızelisten ábden álsi­regen ­sharýalar qurǵaqshylyq pen egin­niń shyq­­paýyna tótep bere almady. Ási­rese, jańa qoǵamdyq qatynastarǵa beıim­del­megen qazaq jurtyna atalǵan ashtyq óte aýyr tıdi.

Jas Keńes úkimetiniń osaldyǵyna qara­mastan, asharshylyqpen kúres­tiń ne­bir tıimdi ádisteriniń de oryn al­ǵan­dyǵyn aıtqanymyz jón. Olar­dyń q­ataryna ashyqqan adamdardy azyq-túlik­pen qamtamasyz etý, halyq­ty eva­kýasııalaý, egis naýqany, qaıy­rym­dylyq qorlarynyń ashylýyn, ha­lyq­­aralyq «Qyzyl Aı» qoǵamynyń kó­­me­gin de atap ótken durys. Qazaq Or­­ta­­lyq Atqarý komıtetiniń tóraǵasy Seıit­­qalı Meńdeshevtiń bastamasymen qu­­rylǵan «Ashyqqandarǵa arnaıy kómek» komıtetiniń (Kompomgol) atqar­ǵan ju­mysy kóp edi. «Jylý» jınaý naý­qany men «Kombed», «Jarly», «Qos­­shy» uıymdarynyń da birshama is at­qar­ǵandyǵy tarıhtan belgili. Ashtyq qurbandaryn zerdeleý, aýqymyn anyqtaý áli de tyń derekterdi qajet etedi.

Amanbaı SEIITQASYMOV,

tarıh ǵylymdarynyń

kandıdaty