Qazaqstan – «Geosaıası úshburyshtyń» júregi

Jýyrda aımaqtyń óz ishinde paıda bolǵan júıeli túrde uıym­dastyrylǵan daǵdarystarǵa qarsy dıplomatııalyq-yntymaqtastyq meha­nızmin sátti qol­daný osyny rastap otyr. Osy tur­ǵy­dan al­ǵan­da, óziniń geografııalyq úlken­digimen, ártúrli etnostyq jáne dinı toptardyń basyn qosqan demo­gra­fııalyq qurylymymen jáne táji­rıbeli-kóregen basshylyǵymen Qazaqstan Shyǵys pen Batys úshin ma­ńyzdy «sıntez el» retinde erek­shelenedi.

«Beıbitshilikti qalyptastyrýshy» el…

Barlyq geosaıası teorııalar tur­ǵysynan «Geosaıası júrek» dep sıpattalatyn Eýrazııanyń ortalyǵynda ornalasqan Qazaqstan Reseıdiń oń­tústikke jetý saıasatynda mańyzdy el bolsa, al Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» bastamasy sheńberinde batysqa qaraı ashylý strategııasynda basym baǵyttardyń biri bolyp sanalady. Qazaqstan tranzıttik el retinde Ortalyq Azııa elderiniń Máskeý jáne Beıjińmen baılanys ornatýyna múmkindik beredi. Bul jaǵdaı Qazaqstandy Reseı, Qytaı jáne Ortalyq Azııa elderi úshin basty aktorǵa aınaldyrady.

Ońtústik Azııa men О́zbekstan arasynda qurylýy josparlanǵan Mazarı – Sharıf – Kabýl – Peshavar te­mir jol jelisi, ásirese, geografııa turǵysynan Nur-Sultandy odan da mańyzdy elge aınaldyratynyn eskerýimiz kerek. Sondaı-aq Kas­pıı teńizinde ornalasqan Aqtaý já­ne Quryq sııaqty Qazaqstan port­tary Ortalyq Azııany Ázerbaı­jan, Grýzııa jáne Túrkııa baǵyt­tary arqyly Batys álemimen baıla­nys­tyratyndyǵyn este ustaǵan jón.

Qysqasha aıtqanda, Qazaq­stan­nyń geosaıası jaǵdaıy bul eldi soltústik-ońtústik pen shyǵys-batys arasyndaǵy kópirge aınaldyrady. Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaev myr­zanyń danalyǵymen júrgizilgen jan-jaqty syrtqy saıasat Nur-Sul­tanǵa mańyzdy aktor bolýǵa múm­kin­dik berdi. Nazarbaev myrzanyń kóshbasshylyǵyna qosa, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń geosaıa­sı zerdesi men dıplomatııalyq táji­rıbesi de Qazaqstan pozısııasynyń kúsheıýine jáne eldi halyqaralyq arenada bedeldi sýbektige aınal­dyrýǵa qyzmet etýde.

Qazaqstan Nazarbaev pen Toqaev myrzalardyń saıasattarynyń sheń­berinde aımaqtyq beıbitshilik pen turaq­tylyqty ornatý úshin túrli qadam­dar jasaýda. Danysh­pan kóshbas­shy Nazarbaev jáne mańyzdy dıplo­ma­tııalyq tájirıbesi bar Toqaev Orta­lyq Azııadaǵy beıbit­shilik pen turaq­tylyqtyń Azııa qur­lyǵy elderiniń, Reseı men Qytaıdyń múddelerine saı keletindigin jaqsy biledi. Qyrǵyzstan men Tájikstan arasyndaǵy qaqtyǵystar kezinde Qazaqstannyń shıelenisti azaıtýǵa baǵyttalǵan saıasaty osyny taǵy bir ret rastady.

Transkaspıı dálizi

Aımaqtyq qaýipsizdikke qatysty máselelerdiń biri – Orta dálizben baılanysty Transkaspıı dálizi. Bul dáliz Qytaıdy Eýropaǵa jalǵaıtyn jańa jáne qýatty balama jol retinde mamandardyń nazaryn ózine aýdarýda. Qazirgi jaǵdaıda Beıjiń ákimshiligi úshin teńiz joldaryn qaýipsiz dep aıtý múmkin emes. Atap aıtqanda, AQSh-tyń Tynyq muhıtyndaǵy yqpalynyń kúsheıýi, Taıvanǵa baılanysty máseleler jáne Arktıkadaǵy básekelestiktiń artýy Beıjińdi qaýipsiz dáliz bolyp tabylatyn qurlyq dálizderine qaraı baǵyttaýda. Sonymen qatar Qytaı Batysqa jol ashyp jatqanda, ony Aýǵanstan sııaqty turaqsyz aımaq alańdatady. Osy sebepti Transkaspıı dálizi Beıjiń úshin eń qaýipsiz baǵyt bolyp sanalady.

Ortalyq Azııanyń tranzıttik jol bolyp sanalýy jáne Kavkaz aı­ma­ǵymen baılanys ornatýy aımaqtaǵy memleketterdiń ekonomı­kasynyń jaq­sarýyna jáne ol elderdegi ha­lyqtardyń ómir súrý deńgeıiniń jo­ǵarylaýyna aıtarlyqtaı áser etýi yqtımal. Bul oń áser Ortalyq Azııa men Kaspıı mańy aımaǵynyń beıbitshilik pen dostyq keńistigine aınalýyna jol ashýy ábden múmkin. Sondyqtan mundaı ózgeris bul aımaqpen qarym-qa­tynasyn oıdaǵydaı jalǵas­tyryp, Ońtústik Azııaǵa jol ashý maqsatynda qaýipsiz Ortalyq Azııany qajet etetin Reseıdiń múddelerimen sáıkes keledi.

Uly daladan Anadoly dalasyna jalǵasqan geosaıası kózqaras

Uly dalanyń ortalyǵynda or­nalasqan Qazaqstannyń pozısııasyn bir ortalyq retinde kúsheıtetin barlyq ózgeris Transkaspıı dálizine áser etedi. О́ıtkeni Transkaspıı dálizi – Uly daladan Anadoly dalasyna deıin jalǵasyp jatqan geosaıası kózqarastyń  jemisi. Trans­kaspıı dálizin nyǵaıtý jáne onyń fýnksııasyn arttyrý Kavkazdaǵy beı­bitshilikke yqpal etedi. Atap aıtqanda, Qazaqstannyń Túrkııa, Ázer­baıjan jáne Grýzııamen qatynas­tary tereńdeı túsedi dep boljaýǵa bolady.

Qarastyrylyp otyrǵan dáliz sonymen qatar Ekinshi Qarabaq soǵysynan keıin alǵa tartylǵan, aımaqtyq beı­bitshilikke, órkendeýge jáne damýǵa negizdelgen «Altylyq yntymaqtastyq platformasy» ıdeıasynyń júzege asýyna úles qosady. Atap aıtqanda, Qytaı – Ortalyq Azııa – Kavkaz – Túrkııa – Eýropa baǵytyndaǵy Zengezýr dáli­zi­niń mańyzy arta túsedi. Osy tur­ǵyda Kavkazdaǵy ekonomıkalyq turaq­tylyq Armenııany da qyzyq­tyryp, Erevandy Altylyq ynty­maq­tastyq plat­for­masy­na qosylýǵa jáne aımaqtyq beı­bitshilikke jete­leıdi.

Tipti, eger bul joba júzege assa, Qazaq­stan atalǵan platforma men Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) arasyn­daǵy ynty­maq­tastyqtyń eń mańyz­dy birikti­rýshi kúshine aınalýy múmkin. Nátı­jesinde, Nur-Sultan Shyǵys pen Batys arasyndaǵy kópirge aınalyp qana qoımaıdy, ol óziniń yqpa­lyn óz aımaǵynan tys jerlerde art­tyrý arqyly Azııadaǵy jetekshi oıyn­shy­lardyń birine aınalady. Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstri Muhtar Tileý­berdi myrzanyń Ázerbaıjan saparyn osy sheńberde baǵalaýǵa bolady.

Kezdesýler barysynda Trans­kaspıı halyqaralyq kólik baǵyty (Qazaqstandy Ázerbaıjan, Grýzııa men Túrkııaǵa jalǵaıtyn jáne Kas­pıı teńizi arqyly ótetin Trans­kaspıı dálizi) sheńberindegi jobalardy iske asyrý josparlary aıtyldy jáne taraptar arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtýǵa jáne tranzıttik-kó­lik áleýetin damytýǵa mán berildi. Qazaqstandyq kompanııalar Qara­baqty qalpyna keltirýge belsendi qatysýǵa shaqyryldy. Sondyqtan Tileýberdiniń Ázerbaıjanǵa sapary Qazaqstannyń Ortalyq Azııa, Kavkaz jáne Azııada mańyzdy el ekendiginiń taǵy bir dáleli boldy.

Transkaspıı dıplomatııasy

Nursultan Nazarbaevtyń Kas­pıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi máselesine qatysty ustanymy, tezısi jáne ásirese, aımaqtaǵy túrki respýblıkalary ara­syndaǵy máse­le­lerde ustanǵan bitim­gershilik jáne syndarly dıplomatııasy óz nátıjesin bere bastady. Osy tur­ǵyda Túrikmenstan men Ázerbaı­jannyń Dostyq munaı ken orny týraly kelisimi de Kaspıı teńiziniń «Dostyq teńizine» aınalýyna úles qosady.

Qazaqstannyń Túrki Keńesi sheń­berinde ustanǵan saıasaty ózin Transkaspıı ólsheminde aıqyn kórse­tedi. Túrikmenstan Prezıdenti Gýr­bangýly Berdimuhamedov myrza­nyń ústimizdegi jyldyń qara­sha aıynda Ystanbulda ótetin Túrkitildes memleketterdiń ynty­maq­tastyq keńesi (Túrki Keńesi) kóshbasshylarynyń sammıtine qatysýy týraly sheshimi Túrki Keńesi elderiniń birligi men yntymaǵy rýhyn nyǵaıtty.

Túrkııa – Grýzııa – Ázerbaıjan – Túrkimenstan – Aýǵanstan tran­zıttik kólik dálizi bolyp tabylatyn Lapıs-Lazýlı marshrýty osy rette Kaspıı mańy aımaǵynyń mańyzyn arttyra túsedi. Qazaqstan osy dálizge qosylǵan kezde Ortalyq Azııa – Eýropa ıntegrasııalyq bas­ta­masynyń sońǵy bóligi támamdalǵan bolady. Osylaısha, alǵa qoıylǵan «Kópjaqty kólik saıasaty» tolyqtaı júzege asady.

Qorytyndylaı kele, álemdik saıa­sattaǵy shıelenis kúsheıip turǵan kezde Qazaqstan Ortalyq Azııa, Kavkaz jáne Kaspıı aımaǵyndaǵy yntymaq­tastyqtyń, beıbitshilik pen turaq­tylyqtyń mańyzdy sýbektileriniń birine aınalýda. Nazar­baev myrza qalyp­tastyrǵan irgetas negizinde Toqaev myrza usyn­ǵan jol kartasynyń arqasynda kóp­tegen elderdiń aı­tarlyqtaı jetis­tik­terge jetetini anyq. Bul Kavkaz ben Ortalyq Azııanyń, jalpy Azııa­nyń sharyqtaýyn tezdetedi. Ási­rese, Túrki Keńesi aıasynda damyp jatqan qatynastar Túrki álemin kóppolıarly álemdegi turaqsyz­dyqty turaqtandyratyn, tepe-teń­sizdikti teńgeretin kúshke aınaldyrady. Bul sondaı-aq qurlyqaralyq «qol alysý» pozısııasyn yntalandyrady. Osy turǵydan qaraǵanda, «Geosaıası úshburyshtyń» júregi bolyp tabylatyn Kaspıı aımaǵyn aldaǵy kezeńde ártúrli jaǵdaılar kútip turǵan bolýy múmkin. Sol kezde qazaq dıplomatııasy taǵy bir ret óz mindetin atqaryp, iske kirisedi dep boljaý úshin asa kóripkel bolýdyń qajeti joq.

Mehmet Seıfettın EROL,

professor, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin