«Spaıs» pen «snıýsten» bastalǵan zańsyz saýda
Elimizde «sıntetıkalyq esirtki» deıtin uǵym osydan jeti-segiz jyl buryn paıda boldy. Alǵashynda Qazaqstanǵa temeki qospalary bar «spaıs» keldi, ýaqyt óte tútini joq temeki – «snıýs» saýdaǵa shyǵa bastady, keıinnen esirtki álemin «krıstall», «jyldamdyq», «vannaǵa arnalǵan tuz» degen túrli ataý jamylǵan sıntetıkalyq zattar tez jaýlap aldy. Eń soraqysy – bul derttiń tyrnaǵyna eń birinshi bolyp jany jańalyqqa qumar jastar iligip jatyr.
Sıntetıkalyq esirtkimen kúresý quzyrly organdar úshin qanshalyqty qıyn bolsa, hımııalyq qospalarǵa qol jetkizý sonshalyqty ońaı bolyp barady. Býyny bekip úlgermegen jetkinshekterdiń deni bul derttiń toryna onlaın arqyly iligip júr. Sebebi sıntetıkalyq esirtkiler, negizinen, ınternet arqyly satylady. Al elimizde kez kelgen azamat úshin ınternet dúkender qoljetimdi ekeni beseneden belgili. Iаǵnı satyp alýshy men saýdager bir birimen betpe-bet kezdespeıdi. Taýar onlaın tańdalyp alynady, tólem de onlaın jasalady. Keıinnen satyp alýshy men saýdager túrli messendjerler arqyly baılanysqa shyǵyp, taýardy qaı jerden, qaı ýaqytta alyp kete alatyndyǵy jóninde nusqaýlyqtarmen almasady. Osylaısha, barlyq is belgisiz ara qashyqtyqta jasalady.
Búginde sıntetıkalyq esirtkiniń tez taralýy búkil álemniń eń úlken qaýpine aınalyp otyrǵany da túsinikti. Sebebi bul esirtki túriniń erkin saýdasy, jańa túrleriniń tez paıda bolýy, ınternettegi málimetterdiń ashyqtyǵy, «sıntetıkanyń» jarnamasy jalt-jult etken san túrli saıttarǵa baqylaýdyń joqtyǵy – osynyń barlyǵy onsyz da kúrdeli máseleni ýshyqtyryp keledi.
Osydan eki jyl buryn sol kezdegi Májilis depýtaty Qanat Mýsın saıttarda esirtki jarnamasy ǵana emes, ony daıyndaý joldary da egjeı-tegjeı kórsetiletinin aıtyp, dabyl qaqqan edi. «Internetti sharlap júrgen túrli saıttarda sıntetıkalyq esirtkini saýdalap qana qoımaı, ony daıyndaıtyn qural-jabdyǵyna deıin, tipti jeke óndirisin ashýǵa úıretetin ashyq beınekýrstar bar», degen májilismen bul keseldi jasyryn taratýǵa jarııa túrde jastardy tartyp jatqanyn aıtyp, osy máselege quzyrly organdardyń ǵana emes, dúıim jurttyń nazaryn burǵan bolatyn. Qara naryqta «sıntetıkanyń» saýdasyn qyzdyryp turǵan saıttarǵa sodan keıin «soǵys» ashyldy. Biraq bireýi jabylsa, kóp uzamaı-aq onyń ornyna eki jańasy ashylady.
Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaev halyqpen eseptik kezdesý ótkizý kezinde mundaı ınternet resýrstarǵa únemi monıtorıng júrgiziletinin aıtyp, jyl basynan beri elimizde 740 esirtki saıty anyqtalyp, buǵattalǵanyn habarlaǵan bolatyn. IIM-niń deregine sáıkes, sondaı-aq bıyl 6 uıymdasqan esirtki tobynyń joly kesilip, 1700-den astam adam qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan.
Sońǵy jyldary «dástúrli» esirtkiniń ornyn sıntetıkalyq qospalar qarqyndy túrde almastyryp kele jatqanyn polısııa qyzmetkerleri de joqqa shyǵarmaıdy. Ishki ister mınıstri tipti sıntetıkalyq dári- dármekterdiń deni Qazaqstanǵa Eýropa elderinen keletinin de ashyq málimdedi. «Osyǵan baılanysty sheteldik áriptestermen ózara tyǵyz is-qımyl jasaýdy qolǵa aldyq. Osyndaı birlesken is-sharalar barysynda 10 esirtki zerthanasy joıylyp, bıyl «sıntetıka» eki ese kóp tárkilenip otyr. Jyl basynan beri esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl bólimsheleriniń qyzmetkerleri zańsyz aınalymnan 2 tonnadan astam esirtki tárkilese, onyń 4 kelisi – geroın, 41 keliden astamy – sıntetıkalyq esirtki. Bul shamamen 100 myń esirtki dozasy. Al onyń qara naryqtaǵy quny 1,5 mıllıard teńgeden asyp jyǵylady», dedi mınıstr.
«Esirtkini qara kúshpen jeńe almaımyz»
Ras, «sıntetıka» az ǵana ýaqyttyń ishinde búkil álemge keń taralyp ketti. Qazaqstan da bul «jańashyldyqtan» qalys qalǵan joq. Al munyń basty sebebin IIM Esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl departamentiniń basqarma basshysy Baqytjan Ámirhanov sıntetıkalyq esirtki óndirisiniń qarapaıymdylyǵymen ári arzandyǵymen túsindiredi. «Sıntetıkanyń barlyq komponenti bylaı qaraǵanda zańdy jáne qoljetimdi. Máselen, jeke organıkalyq qosylystar, aseton, etıl spırti jáne sirke qyshqyly arqyly esirtki qospasyn jasap shyǵarýǵa bolady. Qoldaný ádisteri de erekshe bir daıyndyq pen daǵdyny talap etpeıdi. Sebebi «sıntetıkany» ádette temeki sekildi shegedi, dem alady nemese ishke qabyldaıdy. Sondyqtan olar jastar arasynda úlken suranysqa ıe. Al budan týyndaıtyn eń basty qaýip – mundaı hımııalyq qospalar ulttyń gendik qoryna úlken zııanyn tıgizedi. «Sıntetıkanyń» dámin bir ret tatyp kórgen jastardyń bolashaǵy ondaǵan jyldarǵa táýeldilik pen aýyr azapqa toly bolmaq», deıdi polısııa polkovnıgi.
«Esirtki qylmysyn tek qara kúsh qoldaný arqyly sheshe almaıtynymyz anyq. Bizdiń batystyq áriptesterimizdiń jıi aıtatyn bir sózi bar. Esirtkiniń aldyn alýǵa jumsalǵan ár dollar bolashaqta densaýlyqty qorǵaý, qylmysty ashý men áleýmettik shyǵyndarǵa ketken kem degende on dollardy únemdeıdi», deıdi olar. Rasymen de, bolary bolyp, boıaýy sińgen qylmysty áshkerelegennen góri, onyń aldyn alǵan, sebep-saldaryn boldyrmaǵan óte mańyzdy. Sondyqtan da qazir sıntetıkalyq nashaqorlyqtyń taralýy, ınternettegi onyń jarnamasy men saýdasyna qoǵam bolyp birlese qarsy turyp, profılaktıkalyq jáne túsindirý jumystaryn uıymdastyrý burynǵydan da mańyzdy bolyp otyr», dedi Baqytjan Ámirhanov.
«Esirtkisiz qoǵam qurý úshin kúreste biz tolyq jeńiske jete almadyq. Ony moıyndaýymyz qajet. Alaıda memlekettik organdar men azamattyq qoǵamnyń birlesken kúsh-jigeriniń arqasynda oń nátıjege jetýge bolady», degen basqarma basshysy esirtki qylmysy úshin jaýapkershilikti kúsheıtý de qajet ekenin aıtty.
Búginde polısııanyń «sıntetıka» saýdasynyń aldyn alýǵa erekshe mán berip otyrǵanyn aıtqan IIM ókili esirtki saýdagerleriniń nelikten ádette ýystaryna psıhologııalyq turǵydan tolyq jetilmegen jasóspirimderdi túsiretinin túsindirip ótti. «Osy arqyly «sıntetıka» satýshylar bolashaqta ózderiniń turaqty klıentterin qalyptastyra bastaıdy. Iаǵnı olar qara naryqtaǵy tutynýshylarynyń sanyn azaıtpaýǵa múddeli. Esirtki saýdagerleri ony taratýdyń zamanaýı ádisterin jetik meńgerip alǵan. Olar ınternet tehnologııasynyń barlyq amal-tásilderin paıdalanady. Ásirese, esirtkini túrli saıttarda jarnamalaýǵa erekshe nazar aýdarady. Sol sebepti de bizge oń-solyn baǵamdap úlgermegen balalar men ár jańashyldyqqa yntyzar bolyp júretin jetkinshekter arasynda esirtkige qarsy senimdi ımmýnıtetti qalyptastyrý óte mańyzdy», deıdi polkovnık.
Sıntetıkalyq esirtkiniń zańsyz aınalymyna qatysty másele osy jyldyń basynda Senatta da ótkir kóterilgen bolatyn. Senator Andreı Lýkın esirtkimen kúres tek quqyq qorǵaý organdarynyń emes, memlekettik mekemeler men búkil qoǵamnyń da kúsh-jigerin talap etetin aıta kelip: «Sıntetıkalyq psıhotroptyq zattardyń, ásirese, jas býynnyń ómirin jalmaıtyn eleýli problemalardyń biri ekenin aıqyn túsinýge tıispiz» degen edi.
Elimizde esirtkige qatysty zańnama jetildirilip, jaza qataıtylǵanymen, nashaqorlyqtyń aldyn alýdy júıeli uıymdastyrý tetigi áli de tabyla qoıǵan joq. Qazaqstandaǵy esirtki ahýalyn kúrdelendirip turǵan máseleniń bastysy da osy.
«Adamdy ishten jep taýyspaı qoımaıdy»
Kádimgi shegetin nemese egetin «dástúrli» esirtkimen salystyrǵanda «sıntetıkanyń» tartqyzar zardaby aýyr. «Ne ısi, ne dámi biline bermeıtin sıntetıkalyq zattar aqyldan aıyryp, aǵzany tipti iritip jiberedi», deıdi onkolog dárigerler. Sońǵy 2-3 jylda «Alfa-PVP», «mefedron», «fen», «spıd», «krıstal» deıtin túıirshikter men untaqtar kúrt kóbeıip, olardan tóngen qaýip pen kesel de azaımaı otyr.
Búginde baqylaýdaǵy psıhıkalyq belsendi zattardyń tizimine 89 sıntetıkalyq esirtki túri engizilgen. Narkolog dárigerler bul zattardyń árqaısysy «adam aǵzasy men psıhıkasyna eshqashan óshpeıtindeı iz qaldyrady», deıdi. Máselen, sıntetıkalyq esirtkiler adamǵa marıhýana men anashamen salystyrǵanda 10-15 ese qatty áser etedi eken. Dárigerler tipti «sıntetıkany» turaqty qoldanýshylarda gallıýsınasııa bolyp, sońy qaıǵyly oqıǵamen aıaqtalyp jatady degen alańdaýshylyǵyn da bildirip otyr. Iаǵnı «sıntetıkany» tutynýshylar sýısıd jasaýǵa beıim keledi degen sóz.
Elordalyq psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynyń mamandary da sońǵy kezde geroın qoldanatyn nashaqorlardyń sany sırep, kerisinshe sıntetıkaǵa táýeldilerdiń qatary kóbeıip bara jatqanyn jasyrmady. Olar ortalyqqa keletin «sıntetıka» tutynýshylardyń deni aýyr halde, tereń psıhozben jáne ortalyq júıke júıesiniń organıkalyq zaqymdalýymen túsetinin aıtty.
Sıntetıkalyq esirtkini qoldanýdyń saldary óte aýyr bolatynyn áleýmettik jeliler arqyly jıi aıtyp júrgen Recovery qalpyna keltirý jáne psıhosomatıkalyq medısına ortalyǵynyń meńgerýshisi Nıkolaı Malahov «ony emdeý odan da qıyn» degen pikirde. «Máselen, «sıntetıkanyń» qazirgi tańda eń kóp taralǵan ári jastar arasynda «trend» bolyp júrgen «tuz» deıtin túri bar. «Tuzǵa» myqtap otyrǵan adamnyń boıynan, psıhıkasynan buzýshylyqtardyń naqty tizimin jasaý áli de múmkin emes. Alaıda keıbir jalpy problemalardy oqshaýlaýǵa bolady. Bul «sıntetıkanyń» saldaryna psıhıkalyq buzylýlar, ishki aǵzalardyń patologııalary men áleýmettik problemalardy jatqyzýǵa bolady. «Tuzdy» qoldanǵan kezde adam birte-birte apatııa men depressııaǵa ushyraıdy, burynǵy hobbılerge, oqýǵa, jumysqa degen qyzyǵýshylyǵyn joǵaltady. Kerisinshe adamda uıqysyzdyq, óz-ózinen dúrbeleń týǵyzý, paranoııa, estý gallıýsınasııasy jáne delırıı, dısforııa paıda bola bastaıdy», deıdi narkolog dáriger.
Al «Adamnyń sıntetıkalyq preparatty tutynǵanyn birden qalaı anyqtaýǵa bolady?» degen suraqqa psıhoterapevt-narkolog Talǵat Qanafın: «Ádette «sıntetıka» tutynǵan adamnyń janary sharasynan shyǵyp ketedi, kózqarasy da «jabaıy» bolady. Mefedronǵa mas adamnyń júrek qaǵysy jıilep, jaı júrse de entigip qala beredi. Bulshyq etteri qaqsap aýyryp, tisteri ystyq pen sýyqqa qatty sezimtal bolyp ketedi. Mýzyka men jaryqqa sezimtaldyǵy joǵarylap, uıqysy men tábetti buzylady», dep jaýap berdi.
Sońǵy ýaqytta, ásirese, 16-dan 30 jasqa deıingilerdiń arasynda «sıntetıkanyń» «krıstal», «tuz», «mef», «mııaý-mııaý» sekildi túrleri úlken suranysqa ıe bolyp otyrǵanyna alańdaýshylyǵyn bildirgen narkolog maman: «Sıntetıkalyq esirtkini tutynýshylardyń deni – ózderin jalǵyz sezinetinder. Mahabbatta joly bolmaǵandar. О́zderin óte tómen baǵalaıdy. О́mirge qulshynysy joq. Ata-analary olardy túsinbeıdi.
Sıntetıkalyq esirtkini paıdalanǵannan keıin nashaqor kelesi áserlerdi sezinýi múmkin: kúshi tasyp, eıforııa, belsendilik pen energııanyń joǵarylaýy paıda bolady. Tipti ózine degen senimdilik artyp, áldebir sýper qabiletterine sene bastaıdy. Bul áserler sózsiz uıqysyzdyq pen kúsh joǵaltýǵa ákep soqtyrady. Adam ózi úshin qatty qorqady, ásirese, ólimge baılanysty oı ony shoshyta bastaıdy. Ol ashýlanshaq bolady, onyń sanasynda áldebireýlerge degen «qastandyq teorııasy» paıda bolady, oǵan búkil álem qarsy jáne aınalasyndaǵylardyń bári qaýipti bolyp kórinedi», deıdi.
Narkolog dárigerler sıntetıkalyq esirtkige táýeldilik alǵash tutynǵannan-aq paıda bolatynyn aıtady. «Adam aǵzasy buryn-sońdy bundaı ýdy tatyp kórmegen. Sondyqtan da ony shekse de, ekse de, ıiskese de áıteýir bir jolmen ishke túsken julynqurt ýaqyt óte aǵzany iritip, jep taýyspaı qoımaıdy», deıdi. О́limge táýeldilik pen azaptyń paıda bolýy osydan bastalady. Al eń soraqysy – jas aǵzanyń bir táýeldilikten keıin odan bas tartýy óte qıyn. Sol sebepti bul tajaldyń tyrnaǵyna ilingen jasty tez arada arashalap alyp qalý kerek», deıdi mamandar.
Sıntetıkalyq esirtkiniń áseri týraly kez kelgen dárigerdi sózge tartsaq ta báriniń aıtar oıy bir jerge kelip toǵysady. Ol – «barlyq sıntetıkalyq preparat adamnyń qaıǵy-qasiretinen paıda tabý úshin jasalady» degen ashy tujyrym. «Sebebi kelesi dozany qabyldaý arqyly olar tán men jan azabynan ýaqytsha ǵana aıyrylýy múmkin. Alaıda esi men etin ýlap alǵan tajal ishke bir kirgen soń ábden jep taýyspaıynsha toqtamaıdy», deıdi narkolog mamandar.
TÚIIN. Búginde 15 pen 64 jas aralyǵyndaǵy 270 mıllıonnan astam álem turǵyndary turaqty nashaqorlar tizimine alynǵan eken. Jyl saıyn esirtkiniń kesirinen jer sharynda 450 myńnan astam adam ajal qushady. Dúnıejúzilik sarapshylar bul sandardy «búkil álemniń nashaqorlyqtyń aldyndaǵy jappaı jeńilisi» dep baǵalaǵan. Al Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń derekterine zer salsaq, qazirgi tańda elimizde 20 myńǵa jýyq nashaqor esepte tursa, onyń 1,5 myńnan astamy – áıel, al 43-i býyny qatpaǵan jasóspirim eken. Túsine bilgen janǵa halqynyń sany 20 mıllıonǵa da jetpegen bizdiń elimiz úshin osy sandardyń ózi ult densaýlyǵy men ulttyq qaýipsizdikke tóngen zor qater ekendigi anyq.
