Qos qanat

«Sábıt Orazbaı», «Asanáli Áshimuly».

Sirá, bul – baspasózde ótken ǵasyrdyń 60-jyldary bastalǵan esimder. Jáne bul ózi teńizdeı telegeı, tereń taqyryp. Ilgerirekte bireýdiń: «Osylardy nege aınaldyra beresiń?» degenine qaradaı kúıip-piskenim bar. Onyń pendeshilik oıynyń neni meńzep turǵany belgili edi. «Qudaı-aý, talant ortaq emes pe, bárimiz de týysqan, jerles emes pe edik», demeımin be? Tipti, oǵan Sabyr Adaıdyń: «Kórsetpe, Qudaı, sen endi noqtaly jattyń jetegin, Asyr sap asyl ul-qyzym súıdirsin gúlge etegin. Ár qazaq – meniń jalǵyzym. Jalǵyzdyń tilep tilegin, Jalǵannan máńgi ótemin!» degen óleń joldaryn shyryldap turyp oqyǵym kelgen. Ushqyr ýaqyttyń ózi qazir sol oıymyzdy óz bıigine alyp shyqqan eken. Shynynda: «Osylardy nege aınaldyra beremiz?». Bylaısha aıtqanda, «durys» saýal qoıyp otyr. Rasynda, oılanbaǵan ekenmin. Sonyń kiltin endi tapqan tárizdimin.

«Sábıt Orazbaı», «Asanáli Áshimuly».

Sirá, bul – baspasózde ótken ǵasyrdyń 60-jyldary bastalǵan esimder. Jáne bul ózi teńizdeı telegeı, tereń taqyryp. Ilgerirekte bireýdiń: «Osylardy nege aınaldyra beresiń?» degenine qaradaı kúıip-piskenim bar. Onyń pendeshilik oıynyń neni meńzep turǵany belgili edi. «Qudaı-aý, talant ortaq emes pe, bárimiz de týysqan, jerles emes pe edik», demeımin be? Tipti, oǵan Sabyr Adaıdyń: «Kórsetpe, Qudaı, sen endi noqtaly jattyń jetegin, Asyr sap asyl ul-qyzym súıdirsin gúlge etegin. Ár qazaq – meniń jalǵyzym. Jalǵyzdyń tilep tilegin, Jalǵannan máńgi ótemin!» degen óleń joldaryn shyryldap turyp oqyǵym kelgen. Ushqyr ýaqyttyń ózi qazir sol oıymyzdy óz bıigine alyp shyqqan eken. Shynynda: «Osylardy nege aınaldyra beremiz?». Bylaısha aıtqanda, «durys» saýal qoıyp otyr. Rasynda, oılanbaǵan ekenmin. Sonyń kiltin endi tapqan tárizdimin.

Raıymbek («sahnanyń aqyny» – Q.Myrza Áli), Esbolǵan («murnyna deıin kúletin ártis» – R.Nurǵalıev), Ánýar («qorǵansań – qalqan, silteseń – semser bolǵan» sańlaq – A.Súleımenov), Asanáli – («Alashtyń aqtańgeri» – A.Seıdimbek), Sábıt («Súıeý qartpen qubylys jasaǵan» – Á.Syǵaı). Bular – bozbala kezinen juptaryn jazbaı ótken júırikter. Talanttyń keńdigi sonda, Asekeń de, Sábeń de óziniń kitaptarynda, ár kezdegi tolǵanystarynda olardyń aıryqsha daryny, alabóten qasıetteri týraly aıtady da otyrady. Asekeń: «Tipti, meni osylardyń artyna sol úshin de qaldyrǵan bolar», dep te jazdy. Jazý, aıtý óz aldyna, qoldan kelgenshe, solardyń otbasyna qolǵabys etip, esimderin este qaldyrýda az eńbek etken joq. Mine, keń talanttyń kem talanttan bir artyqshylyǵy osynda. Kem talant búginge ǵana qyzmet etedi, keń talant keleshekke qyzmet etedi.

Sonshalyqty daryndy bola tura, sonshalyqty adamgershil bolý da kóp jaǵdaıda múmkin emes («Adam kóp, adamgershilik az»). Bálkim, osynaý qasıet olarǵa gendik kod arqyly berilgenin bylaı qoıǵanda, aldyndaǵy alyptar mektebinen alyp qalǵan taǵylymy ma eken. Sóz joq, bul mektep bolmasa, bálkim, Ydyrystar, Farıdalar, Sábıtter, Ánýarlar, Asanáliler bolar ma edi, joq pa edi. «Meni ólgende Shákenniń qasyna qoıyńdar», degen Elaǵańnyń (E.О́mirzaqov) sózi qandaı sóz deseńshi. Sol amanatty Seraǵańdar oryndady. Mine, osyndaı uly dostyq, alǵaýsyz aqıqat arqaýyna aınalǵan mektepten ótken Asanálilerdiń, Sábıtterdiń adamgershil bolmaýyna áddi qaısy?!

Ádette, talantty adamǵa jalǵyzdyq tán deıdi. Ol ras. Bul – ómirde de, ónerde de dáleldengen nárse. Abaı da «atadan altaý, anadan tórteý» bola tura («Molasyndaı baqsynyń, jalǵyz qaldym tap shynym») jalǵyzdyqpen alysqan. Tolstoı da, Dostoevskıı de jalǵyzdyqta ómir súrgen. Ataǵynan at úrketin, abyroıy aspandap turǵan, aınala qorshaǵan aǵaıyny bar Asekeńniń de, Sábeńniń de ózin jalǵyz sezinetini jalǵan emes. Árıne, qarapaıym oı túısigine salyp aıtsaq, halqynyń ortasynda otyryp, nege jalǵyzdyq kúıin keshsin. Alaıda, bular ótirik ómir súrýge daǵdylanbaǵan. О́nerde de ótirik kúlý, ótirik jylaý asa qaýipti qubylys ekenin týmysynan sezingen. Kórer kózge qııanatqa shydaı almaıdy. Bardy bar, joqty joq dep úırengen. Sodan da bolar, olar ózderiniń jalqy ekenin biledi.

Olar – Asanáli Áshimuly, Sábıt Orazbaı. Qazirgi apalarymyz, basqa azamattar «táıt ári» deı qoımas, búgingi qazaq sahnasynyń eki abyzy, tiri sheji­resi osy ekeýi desek jáne artyq ketpespiz.

Bul ekeýiniń taǵy bir artyqshylyǵy, jan serigi – oı, parasat. Ekeýi de asqan áńgimeshil. Qazaqshyl, ultshyl, elshil, memleketshil. Táýelsizdiktiń arǵy-bergi jyldaryndaǵy ekeýdiń áńgimesine qazaq óneriniń taǵdyry men tulǵalarynyń qaısybiriniń de ómiri arqaý bolmaǵan kezi joq. Qallekı, Elaǵań, Seraǵańdardan bastap, óz býyny odan keıingi býyn týraly tolǵanbaǵan sáti sırek. «Almaty aqshamynda» Asanáli Áshimulynyń kúndelikteri jarııalandy. Munda da teatrdyń tarıhy tunyp tur, ómir-óner, áriptesteri týraly tolǵaný basym. Qazirdiń ózinde bir kitaptan asyp ketken Sábıt Orazbaıdyń áńgimeleri «Jaqsydan sóz qalsyn» degen aıdarmen júıeli túrde «Almaty aqshamynda» jaryq kóredi. Munda da – el, teatr ómiri. Keıde osy ekeýin tiri qoıǵan taǵdyrǵa rıza bolasyń.

Sirá, «talantty taný úshin de talant kerek» degen sóz ras. Bular bir-biriniń qadirin jaqsy biledi jáne basqa ortadaǵy ornyn da jaqsy sezinedi. Sebebi, daryndy adamdar. Bir-biri týraly aqjarylyp, búkpesiz sóıleıtini de sodan.

«Jurt Asanálini azamat retinde de, úlken shyǵarmashylyq tulǵa retinde de jaqsy biledi. Elimizdiń betke ustar akteri, rejısseri. Men onyń azamattyq únin joǵary baǵalaımyn. Al akterligine baılanysty aıtarym, myqty akterler bar shyǵar, biraq, Asanáliniń orny bir bólek. ...Adam retinde dostyqqa, joldastyqqa adal. О́sek-aıańnan aýlaq. Bireýdi qyzǵaný, kóre almaý degen tabı­ǵatynda joq. О́nerin ómirinen joǵary qoıǵan jáne basqalardyń da ónerin baǵalaı biletin azamattardyń biri... Qazaq óneri úlken qarashańyraq bolsa, Asanáli sonyń ne shańyraǵy, ne ke­regesi, ne ustyny dep aıtar edim. Asanálimen biz maqtanýymyz kerek. Maq­tanamyz da!» dep Dýlat Isabekovtiń aıtqany osy eki kisige de arnap aıtylǵan dese de bolǵandaı. Olaı deıtinim, «Almaty aqshamyndaǵy» áńgimeleriniń bir taqyrybyn Sábeńniń qyzǵanysh degen qyzyl ıtke arnaǵany bar. Asaǵańnyń ózi aıtpaqshy, «Bulardy dushpandary, ózderi asyrap ıt etken kúshikteri ósirdi».

Sózimizge taǵy bir kýádúr retinde Sábeńniń myna bir pikirine qulaq sa­laıyqshy:

«Ol túsken fılmder qazaq kıno­synyń tarıhynda altyn árippen ja­zylǵan týyndylar. «Qyz Jibek» qan­daı, «Atamannyń aqyry», «Transsibir ekspresi» qandaı! «Qyz Jibekte» Be­kejannyń rólin Qurmanbek Jan­dar­­bekovten keıin jerine jetkizip oryn­daǵan osy – Asanáli».

«Sábıt qalaı jaqsy aıtqan», dep balasha qýandy Asaǵań. Árıne, jaqsy aıtady. Adaldyq aıtqyzyp tur ǵoı. «Mundaı sózdi Dýlattan kútpegen edim», dedi. Árıne, kútpeısiz. О́ıtkeni, bireý aıqaılap aıtady, bireý únsiz ǵana ishteı moıyndaıdy, súısinip júredi, onysyn báribir bir kúni aqtarmaı tura almaıdy, sebebi, talant bir-birin tanymaı tura almaıdy. Bul – shyn talantqa, klassık adamǵa ǵana tán qasıet. Keshegi Oralhan, Aqseleýdeı úzeńgilesteriniń aıtqanyn búgingi qazaqtyń klassık qalamgeriniń jańǵyrtýy zańdylyq.

«Sábıt Orazbaı – ulttyq ónerimizdiń bárimiz maqtanysh eter tulǵalarynyń biri». Asekeń Saýytbek Abdrahmanovpen («Egemen Qazaqstan», «Sheberliktiń shyńy – shyndyq», 30.10.2013) suhba­tyn­da osylaı dedi. Mine, bular osylaı. Bir-biri týraly osylaı tógiledi. Asekeń ádettegi ıýmorymen-aq, kishkentaı bir detalmen-aq «bunyń bir kemshiligi bar, bir-aq áıeli bar» degeni – Sábeńniń adam retinde de, ónerpaz retinde de týma, taza talant ekenine aqsamas aıǵaq. Budan asyryp ta aıtyp júr. Al, mynaý ári ázil, ári esten shyqpaıdy. Rııasyz. Shynynda da Sábeń týraly bir jyldary «Tazalyq týraly tolǵanys» dep jazyp edik. Sony Asekeń de rastap otyr. Talantty adam qashanda talantty. Bulardyń tipti ótiriginiń ózi shyndyqqa bergisiz ǵoı.

Bular – bir soqpaqqa túsip alyp, jurtty jalyqtyrýdan ada, jan-jaqty talant. Kisige kóleńkesin emes, shýaǵyn túsiretin talant. О́zi talantty adamnyń qyry men syry da kóp. Biri sýret salsa, biri sýret túsiredi. Jáne sol sýretiniń astyna mándi, mazmundy mátin de jazyp qoıady. Máselen, Asaǵań Ydyrys Noǵaıbaevtyń sýretin salady da, astyna: «Batyr beıneli, boıly, úndi, yrysty, saǵyndym Ydyrysty», ne bolmasa Seraǵańnyń sýretin salyp: «Minezi baladaı, oıy danadaı, qaıran Seraǵam-aı!» deıdi. Kóńilde tez jattalyp qalady. Talant qaıda da talant, al, ne isteısiz?

Sábeń – fotoónerdiń has sheberi, tipti, bul kásip ol kisige aldanyshtan góri, ómiriniń bir altyn arqaýyna aınalǵan. Búgingi ákemteatr murajaıyndaǵy sarǵaıǵan sýretterde Sábeńniń sheber qoltańbasy jatyr. Al endi sol sýretti túsirip qana qoımaı, shyǵaryp, astyna mátinin jazyp, ózińe erinbeı-jalyqpaı ákelip beretin uqyptylyqty qaıda qoıasyz? Bul bul ma, Sábeńniń ánshiligin, án shyǵaratynyn qaıda qoıasyz? Án bolǵanda qandaı! Qazir jer-kókke syımaı ahylap-úkilep, yńqyldap-syńqyldap án salǵysh bolyp alǵan bireýler osyndaı án shyǵarsa janyn qoıarǵa jer tappaı, tóbeńizdi oıar edi. Joq, Sábeń ony ónerpazǵa tán, qarapaıym qalyp dep qabyldady. «Toqta botam, atań keled artyńda!», «Búgin meniń týǵan kúnim...», «Súrinip ketpe» tárizdi Muqaǵalıdyń sózine jazylǵan ánderi el júregine uıalap qalǵaly qaı zaman! 1982 jyly Tashkent jaqta bir aqsaqaldyń aýzynan jazyp alǵan «Tóle bıdiń tolǵaýyna» da óz janynan ǵajap maqam qosyp, eldiń týyndysyna aınaldyryp jiberdi.

Kúni keshegi teleteatr «Qymyz­hanany» jurt nege saǵynady? Sábıt Orazbaıdyń termeshiligi, ánshiligi osy «Qymyzhanada» múldem bólekshe qyrynan kórindi. Halqymyzdyń jadynan óshe bastaǵan, tek jergilikti jerlerde ǵana jylt etip kórinetin osy bir altyn bastaý – dástúrli ónerimizdi sol jyldarda qaıta jańǵyrtyp, úıirine qosqannyń biregeıi de Sábeń edi. Sol jyldarda Jambyldyń О́tegen das­tanyn radıoǵa jazdyrdy. Jákeńniń Súıinbaıdan alǵan batasyn Sábeńdeı aıtatyn adam sırek. Qysqasy, nebir qıssa, das­tandardy talmaı aıtyp, akterlik ónerdiń bir qanatyna aınaldyrǵany jáne osy qasıettiń osy býyn ókilderine kóbirek tán bolyp, keıingilerge daryǵany da – aıtyp bolmaıtyn shyndyq.

Meniń bir qaıran qalatynym, bul kisilerde jaýapkershilik óte kúshti. Bireýler úshin belgili bir tulǵa týraly aıta salý ońaı kórinse, bular kádimgideı tolǵanys kúıin keship aılar boıy júrip alady. Birde Sábeń: «Osy bir kisige bara almaı júrmin. Salyq Zımanovty aıtamyn. Bul bir zańǵar adam. Júris-turysy, sóıleý mádenıeti, sheshendigi, ólsheýsiz bilimine ómir boıy qaıran qaldym. Shoqannan keıingi qazaqtyń bıleriniń ustanymyn ǵylymı aınalymǵa engizgen birtýar jandardyń biri edi ǵoı. Jeltoqsandaǵy sózin aıtsaıshy. Túbi bir aıtarmyn-aý, biraq, ázirge júregim daýalar emes», deıdi.

Mine, ózi áldeqashan tulǵaǵa aınalǵan adamnyń tulǵa týraly qalam terbeýge júreksinip júrýiniń ózi túısine bilgen adamǵa qandaı taǵylym deseıshi. О́zimiz de kúni keshege deıin qaı jerde, qandaı jıynǵa Zımanov qatysady dese, elden buryn baryp otyrýshy edik. Mine, sol uly tulǵa týraly oıymyzdyń endi kelip bir arnada toǵysýyn qarańyzshy.

Sábeńniń О́zaǵań, ulty úshin ózin de, ózgeni de aıamaǵan, aıanbaǵan, ultynyń uly muraty jolyna densaýlyǵyn bergen О́zbekáli Jánibekov týraly telefon shalýlardyń birinde mereılenip aıtqany bar edi.

Marhabat kókemniń mánerimen sóı­­lesek, birde «Habarǵa», «Tańqal­mańyz­ǵa» suhbat berippiz. О́zaǵań týraly ózek­jardy oıymyzdy aıtyppyz.

– О́zaǵań týraly jaqsy aıttyń, – dedi qashanda sergek Sábeń. – Nemerelerim: «Ol kisi kim bolǵan?» dep surady. Seniń arqańda olar da bilip qaldy, jaqsylap aıtyp berdim.

Men de qýanyp qaldym, árıne. «О́za­ǵań kim?» dep suraıtyn bala bar ma qazir? Bolmasa sol balaǵa ómirden osyndaı tulǵalar ótken dep kósheli áńgime aıtatyn úlken bar ma? Orta mektepterde «Tulǵataný» degen pán engizý kerek dep birneshe ret usynys aıtqan maqala jazyp edik, qoldaýsyz qaldyq. Bul mindetti ázirge gazet rýbrıkasyna aınaldyryp, ózimiz atqaryp jatyrmyz.

Budan shyǵatyn qorytyndy ne? Esebin taýyp, maqtanyp qalý emes. Aı­taıyn degenimiz basqa. Talasbek Ásem­qulov baýyrymyzdyń jazǵanyndaı, fransýz qalamgerleri arasynda kúni búginge deıin bir-birine tipti telefonmen saǵattap roman oqıtyn ádet áli joǵalmapty. Al bizdiń qoǵamda bir-birimizdi oqymaıtyn, oqyǵan kúnde de únsiz qalatyn bir dert bar ekeni ras qoı. Bul eki kisi de mundaı keselden aman. Oqyp qana qoımaıdy, oıyn ashyq, búkpesiz aıtady. Oıyńa oı, pikirińe pikir qosady, kisini qanattandyryp jiberedi. Pende ǵoı, eger bul kisilerdiń boıynda kemshilikter bolsa sony júıeli túrdegi oqýmen, ilim-bilimmen joıyp kele jatqan jandar.

Shetinen sheber bul býynnyń biz áńgime etip otyrǵan osy eki ókiliniń osy jasqa kelip, súıikti bolýy ekiniń biriniń mańdaıyna jazylmaǵan. Osynyń bári – ómirge, ónerge, aınalasyna adaldyqtyń, tazalyqtyń arqasynda kelgen abyroı. «Abyroı Allanyń qasynda», deıdi. Sol armandaı alys, asqaq abyroıdy Alla bul ekeýine úıip-tógip berdi. Eń bastysy, sony ustap turý da – shyn talanttyń qolynan keletin tirlik. Asekeńniń ózi aıtpaqshy: «Bireýlerge ataq bergen, bireýge sony ustap turatyn abyroı bermegen», bul ekeýine bergen. Rýhanı muratqa adaldyqtyń, elge qyzmet etýdiń názıra úlgisi osyndaı bolady. Ekeýin qatar kórgen saıyn ult abyroıy qol ustasyp kele jatqandaı kúı keshesiń. Bir-biriniń baǵasyn bilý, ózgeniń de baqytyn baǵalaý, aıalaý degen osy. Osy bir asyl týǵan tektilik ónerdegi qaı býyn ókilderine de juǵysty bolsa eken deısiń.

Osynyń bári qaıdan bastaldy? «Bulaq basynan tunady», degen sóz bar. Bular – adal sút emgender. Osynaý uly dostyqtyń basynda qaıran bizdiń ardy oılaǵan shesheler tur. Sábeńniń, Asaǵańnyń analarynan qalǵan qasıet bul. Mine, sol altyn úzikti úzip almaı búginge jalǵap kele jatqan jam­poz­dardyń asyl qasıetin jaza alsaq, jetkize alsaq, qanekeı? Al endi bar ǵoı, bul taqyrypqa bir kirseńiz, tek nurlanasyz da otyrasyz, onyń shet-shegi kórinip bitpeıdi, erke jeldeı esip otyryp jazýǵa bolady. Bul taqyryp Asekeńniń kitaptarynda, Sábeńniń jazbalarynda jet­kilikti aıtylady.

Asa bir joǵary deńgeıge kóterilmegen búgingi rýhanı suranystyń ornyn, bos keńistikti Sábıt Orazbaıdyń aýyzsha áńgimeleriniń qaǵazǵa túsken názıra nusqalarynyń toltyra bastaǵanyn endi jasyra almaımyz. О́mir men ónerdiń talaı ótkeleginen ótken Sábeńniń ózi de áýelde osy tirligimiz qalaı bolar eken dep sál tolqý kúıin keshse de, qazir óziniń bul álemge kirip ketkeni sonsha toqtaı alatyn túri joq. Taıaýda osy jarııalanymdar «Almaty aqshamynyń» kitaphanasy» serııasy aıasynda «О́mirdiń ózi – teatr» degen atpen jeke kitap bolyp jaryq kórdi. Qysqasy, gazetimizdiń turaqty avtoryna aınalǵan Sábeńniń jarııalanymdary belgili sebeptermen jaryq kórmeı qalsa, oqyrmandardan ájeptáýir syn estıtin jaǵdaıǵa jettik. Halyqtan bıik synshy joq. Osynyń ózi de tabandy eńbektiń rýhanı jetistikke aınalǵanynyń bir belgisin bildirmeı me?

Qazir shynyn aıtý kerek, ótirik te órge basyp turǵan zaman. Al, ónerge ótirik júrmeıdi. Keshegi kúnniń áńgimesin búgingi tiri shejire Asekeńder, Sábeńder aıtpasa, erteńgi kúni ol áńgimeni bireýler ótirik aıtýy ábden múmkin. Rasynda da, qazirdiń ózinde de ótken kúnnen estelik aıtýshylardyń birsypyrasynyń óziniń múddesin oılaı otyryp, ózin bir janashyr jan bolǵandaı kórsetip, ótirik qosyp aıtatyny da baıqalmaı qalmaıdy. Al endi bir iri tulǵa týraly aıta qalsa, ózin ol kisiden bir sát te tómendetpeı sóıleıtinder bar. Sondaı-aq, suhbat bere qalsa, ıá bolmasa bir maqala jaza qalsa, sonysyn bireýden ese qaıtarý úshin utymdy paıdalanyp, ár taqyrypqa, árkimge bir urynyp, aqyr sońynda óziniń pendeýı pıǵylynan habar berip alatyndar da bar. Árıne, mundaıdyń bárin kemeńger halyq, oıly oqyrman bile qoıady. Al, endi Sábeńniń áńgimelerinde sonyń birde-biri joq. Árıne, Alla taǵala áý basta sonshalyqty daryn bergen soń, sol darynnyń qosalqy bólshekteri, aǵymdary – sezimniń, ásireshildiktiń saryndary bolmaı qalmaýy da múmkin emes qoı. О́ıtkeni, et pen súıekten jaralǵan pende ǵoı, biraq, bir de bir falsh joq. Belgili bir tulǵa týraly aıtqanda ózin jónsiz tyqpalaý jáne joq. Áńgimeniń áserliligi sonsha, sol tulǵany bıiktetip jiberip, ózi sonyń tasasynda qalyp qoıady. Sondyqtan da kópshilik oqyrmannyń súıispenshiligine, kózaıymyna bólengen osy bir joba­myzdyń rýhanı oljaǵa aınalǵanyna maqtanamyz. Qysqasy, Sháken Aımanov qaıtys bolǵan jyly týǵan balalar alyp Aımanov týraly «estelik» aıta bastaǵan tusta bastap ketken bul jobamyzdyń oryndy bolǵanyna bek qýanyshtymyz. Eń aldymen ótkenniń áńgimesin otyz segiz jasynda óte kúrdeli obraz Súıeý qartty somdap, qubylys jasaǵan Orazbaevtyń aıtýy da zańdy. Aıaýly Asaǵań halqymyzdy óziniń shytyrmanǵa toly kúndelikterimen, Sábeń shýaqqa toly tartymdy áńgimelerimen tamsandyryp jatyr.

Bular nege myqty, nege tekshil?! О́ıtkeni, olar Qallekıshil, Shákenshil, Elýbaıshyl, Serálishil, Sábırashyl boldy. Al, biz О́zbekálishil, Sábıtshil, Asanálishil boldyq. Bizden keıingi, odan keıingi býyn kimshil bolar eken?! Bul – máseleniń máselesi. О́ıtkeni, Quman men Merýertke baryp otyryp: «Sizder qandaı fılmde oınadyńyzdar?» dep saýal qoıatyndardyń kimshil bolatynyn oılaýdyń ózi qaýipti.

Qos abyzdyń búgingi jetken abyroı-ataǵy, sóz joq, óziniń Alla taǵala bergen daryny, talantynyń arqasy. Abyroı-ataqtyń ózi bireýlerde jasandy bolady. Olar umytylyp qalmas úshin tili men jaǵyna súıenip, qazymyrlana sóılep, jasandylyqtyń shyńyna shyǵyp, qaıta-qaıta kesh ótkizip, tipti, toı-tomalaq basqaryp, sol baıaǵy aldamshy ataǵyn saqtap qalý jolynda tynym tappaıdy. Biraq, ne jylýy, ne nári joq ondaı ortasha talanttardyń bolashaǵy da joq, jadydan tez óshedi. Mundaıda qur bosqa taýsylyp sóıleýdiń qajeti joq. Oıymyzdy kemeńger Asqar Súleımenov aıtyp qoıypty. «О́tirikti aıta berseń, shyndyqqa aınalady, al shyndyqty aıta berseń, qartaıyp, ótirikke aınalady». Al mynadaı daryndy adamdardy, Táńiri aıryqsha jaratqan jandardy ataq-abyroı ózi izdep keledi. Olar «halqym meni umytady-aý» degen oıdan múldem ada. Táýelsizdiktiń jıyrma jyldyǵynda Asekeń ekeýmizdiń «Egemen Qazaqstanda» suhbatymyz shyqty. Sonda: «Jurttyń bárinde bıznes bar, belgili adamdar abyroıyn alǵa tartyp, óziniń bıznesin jasaıdy. Osy jaǵy sizde qalaı sheshilgen?» – dep suraq qoıdym. Asekeń: «Meniń bıznesim – ózimniń jıǵan abyroıym, ataǵym. Eshkimniń aldyna eshteńe surap barǵan emespin. Úı salsam da, meshit salsam da, maǵan abyroı-ataǵym salyp berdi», – dep jaýap bergen edi. Rasynda, Orazbaevtar, Áshimovter – pendeýı dúnıeden qashanda bıik. Teńizderde, muhıttarda alysqa júzetin alyp kemeler sııaqty, ómirdiń usaq-túıegine mán bermeıdi. О́ıtkeni, shynaıy talant. Al daryndy adam – bar jaǵynan daryndy. Eger Asanáli de, Sábıt te akter bolmasa, basqa salada da dara shyǵar edi. О́ıtkeni, Táńiri ózi aıryqsha etip jaratqan. Máselen, Asekeńniń akterlik, rejısserlik, lektorlyq óneri óz aldyna. Onyń syrtynda qalam ustaıtyny da bar. «Almaty aqshamynda» bir jyldaı kúndeligi jarııalandy. Sol kúndelikteriniń barlyǵynda eldiń tarıhy, muńy, qýanyshy tunyp tur. «Maıranyń áni», «Jan bólek» atty kitaptary jaryq kórdi. Keıingi kitabyna redaktor boldym. Bir jyl muraǵatyna túsip otyryp bes tomdyǵyn daıyndadym. Qanshama qazynaǵa keziktim. Sonda túıgenim – bul kisiniń jazýshylyq qabileti de joǵary. Al endi aıtqyshtyǵy, ot tildi oraq aýyzdylyǵy óz aldyna. Aıtqyshtyǵy degende, el esinde júrgen ázilderin bylaı qoıǵanda, keıde el kókeıindegi oıdy sahnadan aıtatynyn jurttyń biri bilse, biri bilmeýi múmkin. Máselen, «Apat» spektaklinde Asan shal – Asaǵańnyń qamyǵyp, ishi órtenip turyp «jerdi satpańdar» dep arystandaı aqyryp jibergeni bar edi. Sol tustaǵy eń ózekti máseleni ol sahnaǵa osylaı alyp shyqqan. Keıinnen sol spektaklge qatysyp otyrǵan bir sheneýniktiń záre-ımany qalmady dep te estidik. Sol spektaklde ǵoı deımin: «Eı, adam jerge tabyn!» dep, mártebeli aqynymyzdyń sózine jyldar ótken soń túzetý engizgeni jáne bar.

«Qazirgi talǵam máselesin oılasam, mynadaı bir túsinik, ólshem qalyptasyp bara ma dep qorqamyn. «Gollıvýd juldyzdarynyń» ónerin kórip ósip jatqan búgingi ańǵal, urynshaq urpaq «akterlik óner degenimiz, shyn akter degenimiz osy eken ǵoı» degen oıǵa taban tireýi de haq. Olardyń kóbisi jaqsy sportshy, kaskader shyǵar, biraq, akter emes. Olar obrazǵa ene almaıdy, óıtkeni, kórgen mektebi joq. Qazirginiń tilimen aıtsaq, shyn mánindegi akterler emes, «boe­vıkter». Búgingi kórermender bir sáttik qana syrtqy ásermen, aldanyshpen ómir súrip jatyr. Al akterliktiń kisiniń ishine sáýle túsiretin qudiretti, tekti, bekzat óner ekenin kimnen surasaq eken?! Meniń qurmetti professorlarym buǵan ne deıdi?

Amal joq, osy bir baraqatsyzdaý saýalyma ózimdi-ózim shamam kelgenshe jaýap berýge májbúrlep, uly aktrısa Maıqanovany akterliktiń etalony etip alǵan jaǵdaıym bar».

Asanáli Áshimuly «Qazaq aktrı­salarynyń Qallekıi» atty maqalasyn osylaı bastaıdy. Buryn óz jaqsy­la­ry­myzǵa óz ishimizden teńeý taba almaı jatýshy edik. Asekeń Sábıraǵa teńeýdi óz ishimizden tabady. Jáne kimge teńeıdi deseńshi!?

Osy maqalanyń bastaýyndaǵy sózdiń ózi bizdiń búgingi bıigimiz, ólshemimiz týraly tolǵanýǵa jetip jatyr. Keshegi bıik­tik búginge ólshem bola ma? Biz nege odan da bıik bolmaýymyz kerek? Akter­likti saf óner, bekzat óner bıigi­ne kóter­gen Asanáli, Sábıtterdiń búgin­gi óz soq­paǵyn, óz bolmysyn tabýǵa tıis­ti keıbir áriptesteri nege Gollıvýd, Bol­lıvýd «juldyzdaryn» bıik kóredi?!

Shynaıy óner, shyn óner qaıda? Uly óner, bekzat óner, asyl tekti aqsúıek óner qaıda, keshegi kúnmen qalyp qoıdy ma? «Kisi bolmysyna enetin óner» degende uly Abaı akterlikti de oılaǵan bolar-aý?! Sol uly ustaz aıtqan bolmysty nege izdeıdi, nege saǵynady Asaǵańdar, Sábeńder?!

Birde sol «boevıkterdiń» bıigine shyqqan Djekı Chan teledıdardan kózi jasqa shylanyp:

– Jurttyń bári meni juldyz deıdi. Men boevıkpen juldyz bolǵym kelmeıdi. Úlken obraz jasaǵym keledi, shyn akter bolǵym keledi. Shyn jylaǵym keledi, shyn kúlgim keledi, – dedi.

Shyn jylaý, shyn kúlý. Sábıralardyń oıynyn Chandar kórmese de, biz kórdik qoı. Osynaý sahnanyń jany derlik egiz stı­hııanyń kókesin kórsetýshi edi-aý, solar. Olardyń tiri kúniniń ózinde ańyz­ǵa aınalǵany sonsha, tipti, bul kisi­ler oınaǵanda teatrǵa jedel járdemdi sha­qyr­typ qoıady eken degendi de estigenbiz.

Sirá, bul – jahandyq problema. Bul – áli de bolsa bizdi izdep taýyp alatyn jany siri eýrosentrıstik kózqarastyń bizdi aınalshyqtap, ókshelep qoımaı júrgeniniń belgisi. Asekeń men Sábeńniń oılaı­tyn qaýpi osy. Ol qaýip bizge keldi, áldeqashan keldi. Álemniń ozyq oıly­lary seniń ónerińnen álemdi, gollı­výd­tyq yqpaldy izdemeıdi, seni izdeıdi. Sondyqtan, eń aldymen, ózińdi ózgertip, ózińdi beıneleı alsań ǵana, ózgeler seni moıyndaıdy. Seniń ózge bolǵanyń ózgege kerek emes.

Eki abyzdyń da osylaı oı teńizin keship kele jatqanyna qanshama kúnder, qanshama túnder ótti eken?! Olardy osyndaı oı josyǵy qaýmalap alǵan.

Mine, qos abyzdyń osy oıy qazir bizdiń ónerge kerek-aq bolyp tur. Kerek bolsa, qabyldar, bolmasa, biri bar óshin kúndelikten alyp, biri áńgimesin aıtyp jazdyrtyp qoıar. Búginge kerek bolmasa, keleshekke qajet bolar degen oı.

Bizde balamen de, shaǵamen de aıtysyp, árkimge bir urynyp aldaǵy aqsaqaldyǵy beımálim bolyp turǵandar da bar. Erteń solar aqsaqal bolady-aý degen jaıdy oılaǵan saıyn tóńiregińde bir muń ıektep júrip alady.

Qashanda el dep eleńdep, elegizgen osy bir erekshe ekeýdiń oıyn oqyǵan saıyn kimniń bolsa da tynysy ashylyp qoıa beretini sózsiz. Sol eldiń basy Elbasynyń qaısybir kezdesý saıyn ekeýine erekshe eljireıtini tegin deısiz be? О́nerge ólermendikti, qaskóılikti, búldirgini alyp kelýmen ómiri ótip bara jatqan áldebireýdeı arbaý, arandatý, aldaýmen emes, Alashtyń aldaǵy abyroıyna alańdaýmen tańy atyp, kúni batatyn erekshe ekeýden úırenetin nárse kóp. Biz bul joly maqalamyzdyń yqshamdalǵan nusqasynda sonyń bir tamshydaıyn ǵana sóz ete alsaq, ol da bir jetistik.

Ortamyzda uzaq júrińizdershi, qazaq sahnasynyń qasıet qonǵan qos qanaty!

Qalı SÁRSENBAI,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.

Almaty.