Dinı ahýal – tez ózgerip turatyn qubylys

Din isteri agenttigi Islamdyq dinı birlestiktermen baılanystar basqarmasynyń bas sarapshysy, saıası ǵylymdar kandıdaty Meıram IMANBAEVPEN aradaǵy áńgimege qoǵam ishinde qozǵalatyn keıbir túıtkildi máseleler arqaý boldy.

Din isteri agenttigi Islamdyq dinı birlestiktermen baılanystar basqarmasynyń bas sarapshysy, saıası ǵylymdar kandıdaty Meıram IMANBAEVPEN aradaǵy áńgimege qoǵam ishinde qozǵalatyn keıbir túıtkildi máseleler arqaý boldy.

«Taza ıslam» ilimin ustanýshy aǵymdar zaıyrly qoǵamdy múldem qabyldamaıdy

– Meıram О́tkelbaıuly, búgingi qoǵam­daǵy dinı ahýal tóńire­­­gindegi shıelenister Qudaı joly men din isin ajyrata almaı daǵdarysqa túsýdiń kórinisi ispetti. Bul ıslamnyń rýhanı álemine júrek kózimen qaıta qaraýdyń mezgili jetkenin ańǵartyp tur emes pe?

– Qazirgi kúnde Qazaqstandaǵy ıslam qaýymynyń ishinde ıslamnyń hanafı mazhabynyń jáne qazaq halqynyń salt-dástúrleri men túsinikteriniń úılesimdi qosyndysy túrindegi dástúrli joldy ustanýshylar men radıkaldyq sıpattaǵy ıslamdyq aǵymdy ustanýshylar arasynda pikir qaıshylyqtary jáne osydan týyndaıtyn ıdeıalyq teke-tirester oryn alyp otyrǵany shyndyq. Mundaı jaǵdaılar áli de bolsa eki taraptyń ıdeıalyq kelispeýshilikterinen, kúndelikti qarym-qatynastaryndaǵy jáne baspasóz betterindegi pikirtalastar sheńberinde kórinip otyrǵanymen, elimizde sońǵy jyldary bul máseleniń kúrdelený baǵytynda damyp bara jatqandyǵy anyq baıqalady.

Taıaý Shyǵysta paıda bolyp, qazirgi kúnde ǵalamdyq qubylys retinde áreket etip otyrǵan ıslamdyq baǵyttaǵy radıkaldyq aǵymdar týraly aıtqanda, ony «salafıshilik» uǵymymen baılanysty qarastyrady. Bul oıǵa qonady, óıtkeni, qazirgi kúnde ártúrli jáne kóptegen ataýlarmen belgili bolyp júrgen radıkaldyq aǵymdardyń ıdeıalary men áreketteriniń bastaýy (vahhabıtter, jıhadshylar, tákfirshiler jáne t.b.) ıslam dinin áý basta paıda bolǵan taza qalpynda ustanýdy basshylyqqa alý ıdeıasynan týyndaıtyny talas týdyrmasy anyq.

– Negizinen, ıslamdyq baǵyttaǵy radıkaldyq aǵymdardyń teris ıdeıalary men is-áreketteri TMD keńistigindegi elderdiń barlyǵyna ortaq kórinis. Osy oraıda, kórshi Reseıdiń búgingi ıslamdyq keńistiginde qalyptasyp otyrǵan dinı ahýal­ tóńireginde ne aıtasyz?

– Rasynda da, ıslamdyq baǵyttaǵy radıkal­­­dyq aǵymdardyń teris ıdeıalary men is-áreketteri TMD keńistigindegi elderdiń barly­ǵyna tán deýge bolady. Al Reseıdegi ıslam­dyq keńistikte qalyptasyp otyrǵan dinı ahýalǵa jiti nazar aýdarar bolsaq, bizdiń elimizdegi dinı ahýaldyń qazirgi jaı-kúıi men bolashaǵy turǵysynan kórshi eldegi dinı úderisterge tereńirek mán bergen durys. Birinshi­den, bul uqsas saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik júıe. Ekinshiden, Reseı quramyn­daǵy Soltústik Kavkaz ben Volga jaǵalaýyndaǵy birqatar halyqtar (tatar, bashqurt) mádenı jáne dinı-mazhabtyq turǵydan bizdiń elimizben birtutas keńistikti quraıdy. Úshinshiden, kórshi elde bolyp otyr­ǵan oqıǵanyń erteli-kesh mańaıyndaǵy elderge óz yqpalyn tıgizetindigi qarapaıym ómir zańdylyǵy ekeni daýsyz.

Al qazirgi kúnde Reseıdiń qoǵamdyq-saıası ómirinde ıslam faktory shıelenisti sıpaty­­­men aldyńǵy orynǵa shyǵyp otyrǵany daý­syz.

– Bul qalaı kórinis taýyp otyr?

– Reseıdegi ótkir dinı ahýalǵa bir jaǵynan, onyń quramyndaǵy Soltústik Kavkaz respýblıkalaryndaǵy oty tolyq sónbegen soǵys yqpal etip otyrǵan bolsa, ekinshi jaǵynan Volga boıyndaǵy federasııa sýbektilerinde, onyń ishinde Tatarstanda oryn alyp otyrǵan radıkaldyq aǵymdardyń keń qanat jaıýy jáne ony ustanýshylardyń belsendi áreketteri de óz áserin tıgizýde. Osy oraıda, postkeńestik elderde oryn alyp otyrǵan dástúrli mazhabty ustanýshy dindarlar men radıkaldyq aǵymdardy ustanýshylar arasyndaǵy teke-tiresterdiń túpki sebebine keler bolsaq, menińshe, mundaǵy basty sebep – ol «taza ıslam» ili­min ustanýshy radıkaldyq aǵymdardyń zaıyrly memleket qundylyqtaryn múldem qabyldamaıtyn jáne zaıyrly memleketpen ymyraǵa kelmeıtin ustanymynan týyndaıdy.

Osy rette, qoǵamdyq deńgeıdegi pikir­lerde azamattarymyzdyń radıkaldyq baǵyt­taǵy ıslamdyq aǵymdardyń qataryna ótýine baǵa bergende, ony áleýmettik, ekonomıkalyq qıyndyqtarmen túsindiretin oılar basymdyq tanytyp otyrady. Árıne, bul qatardaǵy sheshimin tappaǵan kúrdeli máselelerdiń belgili bir túrde jat dinı aǵymdar men ıdeıalardyń taralýynda túrtki rólin atqaratyn yqpalyn joqqa shyǵara almasaq ta, onyń negizgi sebebin quraı almaıtyny anyq. Budan shyǵar tujyrym: bul, eń birinshiden, radıkaldyq dinı aǵymdardyń josparly túrde júrgizip otyrǵan jumystary dep baǵa bergen durys.

Ýtopııalyq saryndaǵy  «Kún qalasyna» uqsaıtyn

ıdeıalar oǵan qoldaý bildiretin múddeli kúshter paıda bolǵanda «shynaıylyqqa» aınalady

– Radıkaldyq sıpattaǵy jat dinı aǵymdardyń jekelegen ustanýshylarynyń zańsyz qadam­­­­­dar­ǵa barýlaryn nemen túsindirýge bolady?

– Radıkaldyq sıpattaǵy dinı aǵymdar men ıdeıalardyń taralýyn josparly túr­de iske asyrylyp otyrǵan áreket dep alar bolsaq, bul, óz kezeginde, olardyń áreket­teri men maq­­­­­sat­taryn qoǵamdyq kózqaras turǵysynan aq­taý­­ǵa tyrysatyn sarapshylar arqyly iske asa­dy.

Mundaı «sarapshylar» jekelegen azamat­tardyń radıkaldyq sıpattaǵy ıslam­­­­dyq aǵym­dardyń qataryna qosylý sebebin «olarǵa musylman retinde ózderin júzege asyrý­ǵa múmkindik bermeı otyrǵan bılik saıasa­tynyń» nemese «qarapaıym jáne radıkaldy musyl­­­­­mandardyń arajigin ajyrata almaıtyn quqyq qorǵaý organdarynyń solaqaı ustanymynyń» saldarynan týyndaıtyny týraly pikirlerdi qoǵamdyq oıǵa tyqpalaýǵa umtylady.

Árıne, jat dinı aǵymdardyń múddelerin «qyzǵyshtaı qorǵaıtyn» mundaı kózqarastar men pikirlerdiń maqsaty aıqyn: radıkaldyq aǵymdardyń ustanýshylary birinshi kezekte ózderine pármendi túrde qarsy tura alatyn bılik qurylymdaryn qaralaýdy jáne olardyń qyzmetterine kóleńke túsirýdi kózdeıdi. Bul, óz kezeginde, qoǵamdyq pikirde olardy jazyqsyz qylyp kórsetedi de, keri­sin­she, memlekettik bılik ınstıtýttarymen ara-qa­ty­­nasta senimsizdikti qozdatýǵa múmkindik bere­di.

– Salafıshilik ıdeıasy tóńireginde boı kórsetip júrgen aǵymdar týraly aıtsańyz. Olardyń maqsat-múddeleri qalaı kórinis tabýda?

– Islamdyq baǵyttaǵy ártúrli aǵymdardyń dinı máseleler tóńiregindegi pikir alshaqtyqtary men qaıshylyqtary týraly kásibı ıslamtanýshy-teologtar aıtqany durys bolar. Degenmen, bul máselege baıyppen nazar aýdaratyn kez kelgen kózi qaraqty azamattyń ıslam dinin betperde retinde paıdalanyp júrgen teris aǵymdardyń búgingi kúnde álemdik deńgeıdegi belgili bir kúshterdiń «saıası jobasyna» aınalǵanyn ańǵaratyny anyq. Búgingi Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıkadaǵy birqatar elderdiń basynan ótkerip otyrǵan «tar jol, taıǵaq keshý» jaǵdaıy osyǵan naqty dálel bola alady. Bul jerde mynadaı shynaıylyqty túsiný kerek: kez kelgen ıdeıanyń erteli-kesh óz aldyna saıası maqsattar qoıa bastaıdy jáne bul ıslamdyq baǵyttaǵy aǵymdar men ilimderge de tán qubylys. Al olardyń ıdeıasy aıta-aıta taptaý­ryn taqyrypqa aınalǵan ıdealdyq sıpattaǵy dinı qaǵıdattarǵa negizdelgen «taza ıslam memleketin» qurýǵa tuǵyrlanatyny jasyryn emes. Bir qaraǵanda ýtopııalyq saryndaǵy «Kún qalasyna» uqsaıtyn mundaı ıdeıalar, oǵan qoldaý bildi­­­­­retin múddeli kúshter paıda bolǵan kezde «shy­naıylyqqa» aınala bastaıdy. Kórip otyr­ǵandaı, bul máseleniń astary anaǵurlym kúrdeli...

О́kinishke qaraı, dinı ekstremızm men terrorızmniń osyndaı qaýipti túri dinı saýatsyzdyq, óz tarıhyn elemeýshilik, ata-babalardan jalǵasyn taýyp kele jatqan dástúrler men ádet-ǵuryptardy joqqa shy­ǵarý, zaıyrly memleket júıesin ıslam­dandyrýǵa talpyný tárizdi osy qatardaǵy basqa da keleńsiz faktorlardyń yqpalymen bizdiń elimizde de birtindep boı kótere bastaý­da. Sondyqtan, qoǵamymyzdyń búgini men erteńine beıjaı qaramaıtyn azamattar tarapynan din tóńiregindegi máselelerge únemi sergektik tanytyp otyrý kerek-aq.

– Elimizdiń Konstıtýsııasynda jáne qoldanystaǵy din salasyn retteıtin zań­na­­­­­mada memleketimizdiń zaıyrly qu­ry­lysy men dinı senim bostandyǵy naq­ty kórinis tapqan. Bul jetkilikti emes pe?

– Árıne, memleketimizdiń dinı senim jáne ar-ojdan bostandyǵyn, rýhanı túleýdi, ultaralyq kelisimdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan salıqaly saıasatty júzege asyrýynyń nátıjesinde búgingi dinı ahýal turaqty ekeni daýsyz. Degenmen, men elimizdiń dinı keńistigindegi máseleler týraly aıtqanda azamattarǵa beker júginip otyrǵanym joq. О́ıtkeni, memleket, eń qarapaıym turǵydan alǵanda, árbir jeke azamattyń erik-qalaýynyń nátıjesi deıtin bolsaq, qoǵamdaǵy ózekti máselelerdiń sheshimi bizdiń árqaısymyzdan halqymyzdyń salt-dástúrleri men zamanaýı damýdyń úılesimdi murattaryn basshylyqqa alatyn demokratııalyq qundylyqtardy saqtaý men nyǵaıtýdy únemi ózektendirip otyrýdy qajet etedi dep oılaımyn.

Ártúrli «ustazdar» men «sheıhtardyń»

jastarymyzǵa durys dinı bilim berýi neǵaıbyl

– Keıingi kezde qoǵamdyq pikirde «jastarymyzdyń shetelderdegi teolo­gııalyq oqý oryndarynda bilim alý tetikterin retteý qajet» degen oılar jıi kóterile bastaýda. Buǵan ne aıtar edińiz?

– Qazaqstan azamattarynyń bilim alý maqsatynda shetelderge shyǵýy búgingi kúnde úırenshikti jaıtqa aınaldy dese de bolady. Árıne, basqa da ǵylym salalary tárizdi sapaly ıslamdyq dinı bilim alý úshin shetelderdegi jetekshi teologııalyq oqý oryndarynyń mańyzyn eshkim joqqa shyǵarmasy anyq. Degenmen, osy máselede memlekettik organdar tarapynan júıeli saıa­satty qolǵa alatyn ýaqyt jetken tárizdi. О́zińizge málim, qazirgi kúnde memlekettiń «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha shetelderde bilim alý úshin azamattardyń bastapqy, ıaǵnı bakalavr deńgeıindegi joǵary bilimi bolýy tıistigi týraly talaby bar. Bul óte durys talap, óıtkeni, joǵary bilimi jáne óz salasy boıynsha naqty maqsaty bar jas­tar ǵana sheteldik oqý oryndarynda sapaly bilim ala alatyny daýsyz. Menińshe, osyǵan uqsas júıeni sheteldik dinı oqý oryndarynda bilim alǵysy keletin azamattarǵa da talap retinde qoıýdy oılastyrǵan durys bolar edi. Iаǵnı, bul qısyndy basshylyqqa alar bolsaq, otandyq arnaýly dinı bilim beretin medreselerdi jáne joǵary oqý oryndaryn bitirgen, ómirlik kózqarastary qalyptasqan jastardyń sheteldik teologııalyq oqý oryndarynda bilim alýy qaı jaǵynan alǵanda da anaǵurlym paıdaly bolady dep oılaımyn.

Bul, óz kezeginde, qazaqstandyq azamat­tardyń shetelderde sol elderdiń memlekettik organdary tarapynan ruqsat berilgen resmı dinı oqý oryndarynda bilim alýlaryn tártipke keltirý máselesin alǵa shyǵarady. Sebebi, shetelderge dinı bilim alýǵa barǵan azamattarymyzdyń maqsaty kúmándi beıresmı dinı oqý oryndarynda (markazdar, hýdjralar) bilim alýy kórinis bere bastaýda. Al mundaı oqý oryndaryndaǵy «ustazdar» men «sheıhtardyń» jastarymyzǵa durys dinı bilim berýi neǵaıbyl... Odan bólek, Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıkanyń birqatar elderinde qalyptasyp otyrǵan ishki qoǵamdyq-saıası ahýaldy eskerer bolsaq, shetelderde dinı bilim alyp júr degen aza­mat­ta­­rymyzdyń ártúrli teris uıymdarǵa tartylyp ketý qaýpi de kúnnen-kúnge ulǵaıyp otyr.

Sondyqtan, ul-qyzdaryn sheteldik dinı oqý oryndarynda oqytqysy keletin ata-analardy jáne shetelderde bilim alǵysy keletin jastarymyzdy bul máselege baıyppen qaraýǵa shaqyrǵym keledi.

– Radıkaldyq aǵymdardyń aldyn alýda memleket tarapynan qandaı jumys­­­­tar júrgizilip otyr? Bul baǵyttaǵy ju­mystarǵa dinı birlestikter men qoǵamdyq uıymdar qanshalyqty kómek berýde?

– Oryndy saýal. Elimizde dástúrimizge jat dinı aǵymdar men ıdeıalardyń aldyn alý jáne olardy ustanýshylarmen jumys isteý baǵytynda memlekettik organdar Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasymen, qoǵamdyq uıymdarmen, teolog-ǵalymdarmen, sarapshylarmen birlese otyryp, jurtshylyq arasynda túsindirý jumystaryn júrgizýmen qatar, jat dinı aǵymdardyń kereǵar ıdeıalarynyń jeteginde ketken azamattarmen júıeli jumystar júrgizip otyrǵanyn aıta ketý kerek. Osynyń nátıjesinde kóptegen azamattar óz qatelikterin túsinip, dástúrli ómir súrý ortasyna qaıta oralýda.

Málimet retinde aıtar bolsam, Din isteri agenttigi jergilikti ákimdiktermen birlese otyryp, bıylǵy jyly Jambyl oblysynyń Qordaı aýylynda «Tablıǵı Jamaǵat – elge jat aǵym», Atyraý qalasynda «Jastar jáne din», Kókshetaýda «Islam terrorızmge qarsy», Jezqazǵanda «Tákfirshilik – dinı ekstremızmniń qaýipti túrleriniń biri», Aqtaý qalasynda «Islam jáne jıhadızm», Astana qalasynda «Dinı bilim berý jáne aǵartý dinı ekstremızm men terro­rızmniń aldyn alý faktory retinde», Taldy­­qorǵanda «Matýrıdı aqıdasy – Ábý-Hanıfa iliminiń jalǵasy» taqyryptarynda aýqymdy respýblıkalyq ǵylymı-praktı­kalyq konferensııalar ótkizdi. Bul konferen­sııa­larǵa memlekettik jáne quqyq qorǵaý organdarynyń, dinı birlestikterdiń, úkimet­tik emes uıymdardyń jetekshileri men ókilderi, dintanýshy ǵalymdar, joǵary oqý oryndary men BAQ ókilderimen qatar, shetel­dik ǵalymdar men sarapshylar qatysty. Kon­fe­rensııalardyń nátıjeleri boıynsha is-sharaǵa qatysýshylardyń dinı radıkalızm men ekstremızmdi aıyptaıtyn, dástúrli dini­miz ben memleketimizdiń din salasynda júrgi­zip otyrǵan saıasatyna qoldaý bildiretin ún­deý­leri BAQ betterinde jarııa­lanyp otyrdy.

Osy jerde, atalǵan sharalar agenttiktiń atqaryp otyrǵan kóptegen jumystarynyń bir tusy ǵana ekenin basa aıta ketkim keledi.

Sonymen qatar, dinı ahýal turǵysynan kúrdeli óńirlerde ıslamdyq baǵyttaǵy radıkaldyq aǵymdardy ustanýshylardy dástúrli ortaǵa qaıtarýmen maqsatty jumys isteıtin ortalyqtardyń atqaryp otyrǵan jumystaryn aıta ketken abzal. Osy qatarda Aqtóbe oblysyndaǵy «Ańsar» keńes berý-ońaltý ortalyǵynyń, Atyraý oblysyndaǵy «Shapaǵat» qoǵamdyq qorynyń jumystary basqalarǵa úlgi bolarlyqtaı. Atalǵan ortalyqtarda qyzmet atqaryp otyrǵan ıslamtanýshy-teologtardyń sol óńirlerdegi problemalyq eldi mekenderde jáne meshit jamaǵattary arasynda dástúrli dindi nasıhattaýǵa jáne radıkaldyq sıpattaǵy jat dinı aǵymdardyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan is-sharalarynyń nátıjesinde kóptegen azamattar dástúrli qundylyqtarǵa qaıta oralýda.

– Dinı turaqtylyqty saqtaýda jáne ony nyǵaıta túsýde qandaı basym­­­­­dyq­tarǵa mán berilý kerek dep oılaısyz?

– Árıne, memlekettik organdar tarapynan qoǵamymyzdyń turaqtylyǵy men rýhanı tutastyqty saqtaý men nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan júıeli jumystar aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn taba beredi. Osy rette, Elbasy Jarlyǵymen taıaýda bekitilgen 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan Dinı ekstremızmge jáne terrorızmge qarsy is-qımyl jónindegi memlekettik baǵdarlamanyń qabyldanýy bul baǵytta keshendi is-sharalardy júzege asyrýǵa múmkindik bereri anyq.

Sózimniń sońynda, elimizde qalyptasyp otyrǵan dinı ahýal búgingi kúnde turaqty desek te, bul tez ózgeriske túsip otyratyn dınamıkalyq qubylys ekenin basa aıtqym keledi. Sondyqtan, bılik din salasynda oryn alyp otyrǵan ózekti máselelerge qatysty óz pozısııasyn ashyq bildirip otyrýy qajet. Bul memleket saıasatynyń Konstıtýsııamyzda kórinis tapqan zaıyrlylyq qaǵıdatynan bas­taý alatyn qundylyqtar men ustanymdardy basshylyqqa alýǵa tuǵyrlanýy kerektigin bildiredi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaq­stan-2050» Strategııasy – qalyptasqan mem­lekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıtqan: «Biz musylman úmbetiniń bir bóligi ekenimizdi maqtan tutamyz. Ol – bizdiń dástúrimiz. Biraq bizde zaıyrly qoǵamnyń dástúrleri de bar ekenin, Qazaqstan zaıyrly memleket ekenin umytpaýymyz kerek. Biz eldiń dástúrleri men mádenı normalaryna sáıkes keletin dinı sana qalyptastyrýymyz kerek», degen sózi memleket pen dinniń qarym-qatynasy men araqatynasyn qozǵaıtyn máselelerdegi negizgi ustanymǵa aınalýy tıis dep sanaımyn.

Áńgimelesken

Láıla EDILQYZY,

«Egemen Qazaqstan».