Táýelsiz elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ishki-syrtqy saıasatta búgingideı tabystarǵa jetýine, sonymen birge, bizdiń demokratııalyq, quqyqtyq memleket bolyp qalyptasýymyzǵa 1995 jyly 30 tamyzda Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń qabyldanýymen elimiz tarıhynda alǵash ret qos palataly Parlamenttiń ómirge kelýiniń zor yqpaly boldy.
Táýelsiz elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ishki-syrtqy saıasatta búgingideı tabystarǵa jetýine, sonymen birge, bizdiń demokratııalyq, quqyqtyq memleket bolyp qalyptasýymyzǵa 1995 jyly 30 tamyzda Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń qabyldanýymen elimiz tarıhynda alǵash ret qos palataly Parlamenttiń ómirge kelýiniń zor yqpaly boldy.
Sol bir tustyń jylnamasyn eske alar bolsaq, 1995 jyldyń jeltoqsan aıynda Senat depýtattarynyń saılaýy bolyp ótti de, 1996 jyldyń 30 qańtarynda Almatyda qos palataly zań shyǵarýshy organ – Qazaqstan Parlamenti óz jumysyn bastaǵan-dy. Endi el tarıhynda «Parlament», «Májilis», «Senat» degen saıası máni bar zań shyǵarýshy bıliktiń jańa sımvolyndaı bolyp, jańa sıpattaǵy memlekettik bıliktiń táýelsiz tarmaǵy qalyptasty.
Qazir Parlamenttiń elimizdegi zań shyǵarý qyzmetin júzege asyratyn eń joǵary ókildi organ ekenin, onyń qos palatadan turatyndyǵyn árkim jaqsy biledi. Alaıda, qoǵamda bizdiń Parlament nelikten qos palatadan turady, bir palataly Parlament te jetkilikti emes pe degen pikirler ishinara bolsa da, aıtylyp qalatyny bar. Shyndyǵynda, Qazaqstan Parlamenti nelikten qos palataly, munyń qajettiligi bar ma? Qoǵam men el úshin tıimdiligi qandaı?
Mine, osy máselege taldaý jasamas buryn aldymen Senattyń tarıhyna úńilip kóreıik. «Senat» sózi latynnyń «senatus» sózinen shyqqan «qarııa», «aqsaqal» degen maǵynany bildiredi. Ejelgi Rımdegi joǵary memlekettik keńes qyzmetin de áýelde Senat atqarǵan. Sol ejelgi Rım Senaty saılaý zańdary men onyń nátıjesin bekitti, magıstrattar qyzmetin baqylady, olarǵa keńes berdi, syrtqy saıasatpen aınalysty, qarjylyq jáne dinı rásimderdiń oryndalýyn qadaǵalady. Iаǵnı, is júzinde memleketti Senat bıledi. Sondyqtan da Senat basynda eń kórnekti degen, memleketke eńbegi sińgen, halyqqa ábden tanymal jáne bedeldiler turdy. Keıin, Rım ımperııasy tusynda Senattyń mańyzy men saıası yqpaly tómendep ketti de, ol jaı ǵana bir dáýletti áýletter ókilderiniń jınalysyna aınaldy.
Qazirgi ýaqytta Senat kóptegen elderde Parlamenttiń joǵary palatasynyń qyzmetin atqarady. Parlament palatalarynyń quramy, ókilettiligi men qalyptasý tártibi jáne ózge de qurylymdarymen erekshelenedi. Palatalardyń joǵary jáne tómengi bolyp bólinýi zańdardyń aldymen tómengi palatada qabyldanyp, odan keıin joǵary palatanyń qoldaýyna jiberiletindigin bildiredi. Alaıda, kóptegen elderdiń joǵary palatasy zańǵa ózgeris engize almaıdy. Mindeti zańdy maquldaýmen nemese onyń qabyldanýyna kelispeýmen shekteledi. Bul tómengi palatanyń saıası mańyzǵa kóbirek ıe ekendigin kórsetedi. О́ıtkeni, zań jobasy negizinen tómengi palatada talqylanyp baryp, ótkiziledi. El úkimeti de tómengi palata aldynda esep beredi jáne jaýapty bolady. Prezıdent nemese úkimet basshysy Parlamentti taratý quqyǵyna ıe bolsa, ol quqyq tek tómengi palataǵa ǵana qatysty bolyp keledi.
Al Qazaqstan Respýblıkasynda bul quqyqtyń ózgesheligi de bar. Iаǵnı, bizde el Prezıdenti Parlament palatalary tóraǵalarymen jáne Premer-Mınıstrmen keńesip baryp, Parlamentti nemese Parlament Májilisin tarata alady. Parlament Senatynyń ókilettiginiń de basqa elderge qaraǵanda óz artyqshylyqtary da bar. Mysaly, bizdiń Parlament Senaty depýtattarynyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen qabyldanǵan zań jobasy naqtyly zańǵa aınalady jáne ol on kúnniń ishinde Prezıdenttiń qol qoıýyna jiberiledi. Al Senatta depýtattardyń kópshilik daýsymen qabyldanbaǵan zań jobasy Májiliske keri qaıtarylady. Bul jaıynda Ata Zańymyzdyń 61-baby, 5-tarmaǵynda: «Senat depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen zań jobasyna engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar Májiliske jiberiledi. Eger Májilis depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen usynylǵan ózgeristermen jáne tolyqtyrýlarmen kelisse, zań qabyldandy dep esepteledi. Eger Májilis naq sondaı kópshilik daýyspen Senat engizgen ózgerister men tolyqtyrýlarǵa qarsy bolsa, palatalar arasyndaǵy kelispeýshilik kelisý rásimi arqyly sheshiledi», dep naqtyly aıtylǵan.
Konstıtýsııalyq zań jobasy da osyndaı tártippen sheshiledi. Biraq konstıtýsııalyq zań jobasynda Senatta da, Májiliste de depýtattardyń keminde úshten ekisi jaqtap nemese keri daýys berýleri kerek. Qazaqstan Konstıtýsııasyndaǵy Senatqa qatysty konstıtýsııalyq normalar Qazaqstan Parlamenti Senatynyń da Májiliske para-par ókilettiginiń bar ekendigin kórsetedi.
Álemniń alpystan astam elinde qos palataly Parlament bar. Bul negizinen federatıvtik memleketter úshin qajet jáne tıimdi bolyp keledi. Parlamenttiń qos palataly qurylymy – federatıvtik memleketter úshin mindetti elementterdiń biri. Bul tetik federatıvtik memlekettiń árbir sýbektisiniń múddesin qorǵaý úshin oılap tabylǵan. О́ıtkeni, joǵary palataǵa, jer kólemi men turǵyndarynyń sanyna qaramastan, árbir sýbektiden bir mólsherde depýtattar saılanady. Joǵary palata depýtattaryn saılaý tómengi palataǵa qaraǵanda demokratııaly emes. Atap aıtqanda, joǵary palata depýtattaryn saılaýda kópshilik elderde janama saılaý túri qoldanylady jáne joǵary palata depýtattyǵyna saılanýǵa tómengi palataǵa qaraǵanda joǵarylaý jas shegi qoıylady.
Qazaqstan Parlamenti Senatynyń qajettiligi men saıası mańyzyn túsindirý úshin AQSh Senatynyń tarıhyna úńilgenimiz jón. AQSh-ta ókilder palatasyna – 25, al Senatqa 30 jasqa tolǵandar ǵana saılana alady. Bizdiń elimizde de jas shegi belgilengen. AQSh senatorlaryn halyq tikeleı saılaıdy. Al, sonymen birge, álemniń keıbir elderinde jáne Qazaqstanda joǵary palata depýtattarynyń bir bóligin Prezıdent nemese sondaı quqyq berilgen joǵary laýazymdy tulǵa taǵaıyndaıdy. Joǵary palataǵa saılanǵan nemese taǵaıyndalǵan depýtattar úkimetke jaqyndaý pozısııa ustanady, tómengi palatanyń úkimetke qarsy túbirli áreketter jasaýyn shekteýge múmkindik beredi.
Kóptegen elderdiń Parlamenti joǵary palatasynyń tarıhynda Senat depýtattary el ómirinde mańyzdy ról atqarady jáne olar joǵary bedelge ıe bolyp keledi. Mysaly, qos palatadan turatyn AQSh Kongresinde joǵary palata – Senat eldiń memlekettik bılik tarmaǵynda jáne saıası ómirinde mańyzdy oryn alady. Toǵyz jyldan kem emes azamattyǵy bar jáne jasy 30-ǵa tolǵan árbir AQSh azamaty senator bolýy úshin ózi saılaýǵa túsetin sol shtattyń turaqty turǵyny bolýy shart.
Senat tómengi palatamen birge (О́kilder palatasy) zańdar qabyldaýmen qatar, mınıstrlerdi, Joǵarǵy Sottyń sýdıalaryn, federaldyq sýdıalardy taǵaıyndaýǵa qatysady jáne ımpıchment máselesinde qorytyndy sheshim qabyldaıdy. Laýazymy boıynsha eldiń vıse-prezıdenti Senat tóraǵasy bolyp tabylady. Vıse-prezıdenttiń is júzinde basqa jumystardan qoly bosamaıtyndyqtan, Senatta Ýaqytsha tóraǵa (president pro tempoze Cenato) basshylyq jasaıdy. Al sol ýaqytsha tóraǵalyqqa kópshilik daýys alǵan partııadan eń jasy úlken senator saılanady.
AQSh Senatynyń saıası mańyzy jaǵynan joǵary turatyndyǵyn Senatty resmı túrde «AQSh Kongresiniń Senaty» demeıtindiginen, «AQSh Senaty» dep saıası mánin arttyra ataýynan-aq ańǵarýǵa bolar edi. Senatqa qaraǵanda О́kilder palatasyna saılaný áldeqaıda jeńildeý, óıtkeni, olardyń ókilettigi 2 jylǵa ǵana ulasady. Árbir 2 jyl saıyn ótip turatyn saılaýda bul palataǵa 435 depýtat saılanady. О́kilder palatasynyń depýtaty kongressmen, al Senat depýtaty senator dep atalady.
Kongressmen laýazymy – senatorlyqqa jáne gýbernatorlyqqa aparatyn jol. Kongressmen bolmaǵan adamnyń senatorlyqqa nemese gýbernatorlyqqa saılanýy da neǵaıbyl ári ol óte qıynǵa soǵady. AQSh-tyń kóptegen senatorlary men gýbernatorlarynyń birazy buǵan deıin 8-10 jyl qatarynan kongressmendik joldan ótip kelgender. О́ziniń kongrestik qyzmetinde bedel jınaǵan jáne halyqqa tanymal bolǵandar ǵana senatorlyqqa nemese gýbernatorlyqqa umtyla alady. Bul eldiń tarıhynda 20 jáne odan kóp jyl kongressmen bolǵandar da az kezdespeıdi.
Senator bolýdyń kongressmenderge qaraǵanda, ózindik qıynshylyqtary men erekshelikteri de bar. Senatorlyqqa saılaný úshin áýeli joǵary qyzmette isteýiń jáne de birneshe ret saılanǵan kongressmen nemese iri qalanyń meri bolýyń shart. О́z shtatyńda jáne de tutas el boıynsha bedeliń, keńinen tanymaldylyǵyń bolmaıynsha senatorlyqqa ótý de múmkin emes. Árıne, mol qarjyńnyń bolýy da kóp máseleni anyqtaıdy. О́ıtkeni, úgit-nasıhat jumystaryn qomaqty qarjysyz belsendi júrgizý qıynǵa soǵady. Áýeli senatorlyqtan úmitkerdi sol shtattyń partııa (respýblıkalyq nemese demokratııalyq) uıymy usynýǵa tıisti. Partııanyń atynan túspegen kandıdattyń qaı saılaýda bolsyn jeńip shyǵýy ekitalaı. Al senator bolyp saılanǵan adam birden AQSh-tyń «elıtaly» tobyna ótedi.
О́kilder palatasy negizinen zań shyǵarýshylyqpen aınalyssa, senatorlar eldiń saıasatyn belgileýge de, kadrlyq taǵaıyndaýlarǵa, joǵary laýazymdyq tergeýge, ishki jáne syrtqy saıasatqa da aralasyp, qatysa alady. Sóıtip, ár senator óz laýazymyna qaraı eldegi yqpaldy jáne belgili tulǵaǵa aınalady, AQSh Prezıdentimen jáne kez kelgen joǵary laýazymdy tulǵamen tikeleı baılanys jasap, aralasa alady, olardyń qabyldaýlarynda bolady. Alty jyl merzimge senator bolyp saılanǵan olardyń árqaısysy bar kúsh-jigerlerin óz qyzmetteri men bedelderin arttyrýǵa jumsap, sol arqyly tanymal bolýǵa umtylady.
Senatorlyqtyń alǵashqy alty jyldyq merziminde nátıjeli ári jaqsy qyzmetimen tanyla alǵandar ekinshi merzimde ótetin saılaýda da jeńiske ońaı ıe bola alady. Mundaı ekinshi qaıtara jeńiske jetken senator endi sol óz shtatynyń saıası juldyzyna, amerıkalyq búkil saıası júıeniń tanymal adamyna aınalyp, onan keıin taǵy da qaıra saılanýǵa múmkindikteri bolady. AQSh tarıhynda tanymal ári úlken bedelge ıelerdiń 20-30 jyl boıy senator bolyp saılanýy qalypty jaǵdaı. Mysaly, Ońtústik Karolına shtatynan saılanǵan Strom Termond 48 jyl qatarynan senatorlyq qyzmette boldy. Ol 2002 jyly 100 jasqa kelgende ǵana óziniń kandıdatýrasyn kelesi merzimge usynbady. 2003 jyly óziniń senatorlyq ókilettigin toqtatyp, birneshe aıdan keıin, ıaǵnı 101 jasynda dúnıeden ozdy. Budan keıingi oryndy Edvard Kennedı (AQSh Prezıdenti Djon Kennedıdiń inisi) alady. Senatorlyq qyzmeti 1962 jyly bastalǵan Kennedı qatarynan 8 ret saılanǵan. 2006 jyly 8-shi ret qaıta saılanyp, 2009 jyly qaıtys boldy.
AQSh Senatynyń tarıhyndaǵy osyndaı jarqyn mysaldardy keltirgendegi maqsatymyzdy óz elimizde, ıaǵnı ýnıtarly Qazaqstanda qos palataly Parlamenttiń qanshalyqty qajet ekendigin aıtý bolatyn.Aǵylshynnyń saıası oıshyly Ieremııa Bentam qos palataly parlamenttiń kemshiligi men artyqshylyǵyn zertteı kelip, nátıjesinde paıdaly degen qorytyndy jasaıdy. Ol óziniń «Zań shyǵarýshy jınalystardyń taktıkasy» atty eńbeginde qos palataly qurylymnyń artyqshylyǵy týraly: «Ártúrli qurylǵan qos palata bolǵan tusta onyń bireýi ekinshisiniń tabıǵı aýyzdyǵy (tejegishi) bolyp shyǵady. Onyń ústine, bul demagogııa qaterin azaıtady, óıtkeni, birde-bir adam eki palatada birdeı yqpalǵa ıe bola almaıdy. Aqyr sońynda halyq senimine ıe bolý jaǵynan jarys týyndaıdy. Sóıtip, konstıtýsııanyń murty buzylmaıdy, dep jazǵan bolatyn.
Qazaqstannyń da qos palataly Parlamenti óziniń qurylymy jaǵynan kelgende, I.Bentam aıtqandaı, AQSh jáne basqa da elderdegi sııaqty respýblıkanyń joǵary zań shyǵarýshy organy qyzmetiniń pikir alshaqtyqtaryn azaıtyp, ózara yntymaqtasa jumys isteýin maqsat etip keledi. Senat Májilistiń asyǵys qabyldanǵan sheshimderi men ózge de «qyzýqandylyqtaryn» tejep otyrady, sabyrǵa, mámilege keltiredi, qatelikterin túzeıdi, súzgiden ótkizedi, kemshilikterdiń ótip ketpeýin qadaǵalaıdy.
Álem elderindegideı Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtattary da eldiń saıası elıtasynyń negizi retinde saıası bıliktegi kadrlar quramyn qalyptastyrady. Táýelsizdik alǵannan beri egemen memlekettiń negizin qalaýda, ony nyǵaıtýda, kásibı parlamentarızmniń qalyptasýynda, Qazaqstandy álemdik qoǵamdastyqqa tanytýda Senat depýtattarynyń atqarǵan qyzmeti men jumsaǵan kúsh-jigerleri az bolǵan joq. Bul oraıda, búkil respýblıkaǵa keńinen tanymal ári bedel men abyroıǵa ıe bolǵan jáne de el múddesin sóılegen, sóıtip, yqpaldy qaıratkerlik, bedeldi saıasatkerlik halyq syılaıtyn tulǵaǵa aınalǵan adamdar az emes. Olar osy senatorlyq qyzmetterimen kópshilikke tanyla bildi desek, artyq aıtpaǵanymyz.
Memleket basshysynyń depýtattarmen kezdesip otyrýy Parlamenttiń mártebesin arttyrýmen birge, zań shyǵarý qyzmetiniń onan ári jaqsara túsýine, depýtattardyń óz qyzmetterimen alańsyz aınalysýlaryna, kásibı parlamentarızmniń nyǵaıýyna, jaqsy tájirıbelerdiń jınaqtalýyna jáne zań shyǵarýshy organnyń qyzmetin únemi nazarda ustaýǵa, onyń tynys-tirshiliginen habardar bolýǵa úlken múmkindikter týǵyzady. Al depýtattar óz kezeginde oı-pikirlerin bildirýge múmkindik alady. Bul zań shyǵarýshylyq úderisterge qatysty Elbasynyń ustanymy men kózqarasyn ashyq áńgime barysynda tanı bilý arqyly memlekettik mańyzdy máselelerdi sheshýde, zańdardyń memleket saıasatymen ushtasýda kómegin tıgizedi. Árıne, bizdiń túsinigimizde Parlament qabyrǵasynda pikirtalastyń oryn alýy qalypty jaǵdaı, biraq ol memleket pen qoǵamdy jikke bólýge alyp keletin jaılarǵa uryndyrmaýy kerek. N.Nazarbaev Parlament palatalary men onyń depýtattarynyń qoǵamdy odan ári demokratııalandyrý jáne, sonymen qatar, jańǵyrtý úshin asa kúrdeli mindetterdi birtindep sheshýge atsalysatyndyqtaryna sengen bolatyn. Sol senim aqtalyp ta kele jatyr.
Parlament Senaty qyzmetiniń syrtqy qatynastardaǵy eń mańyzdy baǵyttarynyń biri basqa memleketterdiń parlamentterimen jáne parlamentaralyq uıymdarymen yntymaqtastyq ornatýy bolyp tabylady. Bul oraıda ózge memleketterdiń parlamentterimen (parlamentter palatalarymen) jáne halyqaralyq parlamenttik uıymdarmen parlamentaralyq yntymaqtastyq týraly kelisimder jasasýǵa, sondaı-aq, yntymaqtastyq jóninde toptar qurýǵa da quqy bar. Qazirgi ýaqytta Senatta shet memleketterdiń parlamentterimen parlamentaralyq yntymaqtastyqtyń qyryq shaqty toby qurylyp, belsendi jumys jasaýda. Sonymen qatar, Qazaqstan Parlamenti birqatar óńirlik jáne halyqaralyq parlamenttik uıymdardyń da múshesi bolyp tabylady jáne 14 halyqaralyq parlamenttik qurylymnyń jumysyna qatysady. Bul málimetter Qazaqstan Parlamenti men Senatynyń halyqaralyq yntymaqtastyqty ornyqtyrýda da mańyzdy ról atqaratyndyǵyn jáne olardyń syrtqy qatynastaǵy qaýyrt jumystarynyń bar ekendigin kórsetedi. Senattyń bul baǵyttaǵy qyzmetiniń arqasynda shet eldermen halyqaralyq baılanystar keńeıip, Qazaqstannyń álemdik qoǵamdastyqtaǵy bedeli artyp keledi.
Elbasy N.Nazarbaev óziniń «Qazaqstan joly» kitabynda: «Osy bir jyldary demokratııalandyrýdyń asa mańyzdy ınstıtýty – parlamentarızmniń damýyna tolyq jaǵdaı jasaldy. Qos palataly kásibı Parlament ýaqyt synynan súrinbeı ótti, onda san salaly múddelerdiń ókilettiligi qamtamasyz etilgen. Biz – osy jolmen Ortalyq Azııada batyl qadam jasaǵan birinshi elmiz. Basqalar bizdiń izimizben júrip, tájirıbemizdi paıdalandy. Konstıtýsııa qoldanylǵan jyldardyń ishinde birde-bir saıası qaıshylyq daǵdarysqa ulasqan joq. Barlyq daý-damaı konstıtýsııalyq rásimder sheńberinde sheshilýde. Memlekettik ınstıtýttar arasyndaǵy ózara qatynastardyń júıesi qalyptasty», degen bolatyn.
Mine, bul jaı bizdiń táýelsiz elimizdi tarıhtyń asa qysqa merziminde demokratııalyq jáne quqyqtyq jolmen damyta otyryp, álem súısinerlik búgingi órkendeýge jetkizdi.
Murat BAQTIIаRULY,
Parlament Senatynyń depýtaty.
