Bul suraqtyń tolyqqandy jaýabyn beretin ýaqyt jetti
Bul suraqtyń tolyqqandy jaýabyn beretin ýaqyt jetti
Ǵalymdardyń aıtýynsha, «Adam kim?» degen suraqqa naqty jaýap berý qıyn kórinedi. Biraq, bul basqa obektilerdi zertteıtin sýbekt bolyp tabylatyn jumyr basty pendeler obekt retinde az zertteledi degen sóz emes. Fızıologııalyq, psıhologııalyq turǵydan da sanalyny zertteıtin ǵylym salalary da, ǵalymdar da, olar ashqan ǵylymı jańalyqtar da jetip artylady. Soǵan qaramastan, bizdiń adam týraly túsinigimiz baıaǵy Býdda, Konfýsıı, Zaratýshtra, grek fılosoftary jasaǵan sanalyq tóńkeristerdiń tusyndaǵydan kóp ilgerileı qoımapty. О́ıtkeni, qansha zerttese de adamnyń tylsymyn túsiný qıyn kórinedi.
Sol tylsymyna boılatpaı kele jatqan biregeı adamnyń biri – Baýyrjan Momyshuly. Áıtpese, ol zertteý nysanyna aınalǵaly qashan?! Onyń dańqy 1941 jyldyń qarasha-jeltoqsanyndaǵy Máskeý túbindegi shaıqastarda shyqty. Sol kezdiń ózinde-aq maıdan gazetteri, KSRO-nyń ortalyq basylymdary, ásirese, Qazaqstannyń buqaralyq aqparat quraldary óz batalonymen nebir qıyn tapsyrmalardy oryndaǵan alǵy shep komandıriniń talanty men erligin jabyla jazyp jatty. Aleksandr Krıvıskııdiń aıtýynsha, bul kezde Aq teńiz ben Qara teńiz aralyǵyndaǵy myńdaǵan shaqyrymǵa sozylǵan maıdan shebinde Baýyrjan Momyshulynan dańqy asqan batalon komandıri bolǵan joq.
Soǵys aıaqtalmaı jatyp, alǵashqy hıkaıattary «Znamıa» jýrnalynda jaryq kórgen Aleksandr Bektiń «Arpalys» jáne 60-jyldardyń basynda óziniń «Moskva úshin shaıqas» romandary shetel tilderine aýdarylǵannan keıin Baýkeń shyn máninde álemdik tulǵaǵa aınaldy. Ruqsat ala alǵan shetel jýrnalısteri ony izdep kelip, suhbattasyp, osynaý erekshe jaratylys týraly óz paıymdaryn oqyrmandaryna jetkizip otyrdy.
Baýkeńniń batyrlyǵy men shyǵarmashylyǵy týraly basy Muhtar Áýezov bolyp qalam tartpaǵan qazaq qalamgerleri kemde-kem. Sóıtip, bul kúnde Baýyrjan Momyshuly elimizde uly tulǵalardyń jazylýy jóninen rekordtar jasap tur. Ol rekordtyń biri – aqyndardyń eń kóp óleń arnaýy, ekinshisi – eń kóp estelik jazylýy. Olar qazirdiń ózinde 40-45 tom bolyp jınaqtaldy. Sonymen birge, bul úderis esh ýaqytta toqtamaı, odan ary jalǵasa beretin túri bar. О́ıtkeni, aqyndardyń árbir jańa urpaǵy kózderin ashqannan sanasyn sáýlelendirip, jan dúnıesin baıytqan Abaı men rýhanı tirek bolyp, rýhyn kótergen Baýyrjanǵa óleń arnap, táý etýdi paryz sanaıtyn tárizdi. Onyń ústine Abaı oqýlary sııaqty Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan respýblıkalyq Baýyrjan Momyshuly oqýlaryn ótkizý dástúrge aınaldy.
Bir sózben aıtqanda, Baýkeń jazylý jaǵynan esh kemistik kórip turǵan joq. Al tanylý jaǵynan she? Ras, batyr aǵanyń joǵaryda atalǵan shyǵarmalary men ózge avtorlardyń ol kisi týraly jazǵandaryn oqyǵan adam «men Baýyrjandy bilemin» dep aıta alady. Tipti, kózin kórip, áńgimesin tyńdaǵandar da az emes aramyzda. «Baýyrjan Momyshuly oqýlaryna» qazylyq ete júrip, onyń áldeneshe ondaǵan óleńderin nemese áńgimelerin jatqa aıtatyn balalardyń da az emes ekenin baıqadym.
Biraq, solardan Baýyrjan Momyshuly kim dep surasań jalpylaı jaýap alǵanyńmen, naqty jaýap ala almaısyń. Buǵan kináli olar emes, árıne. Jastarǵa Baýyrjan Momyshulynyń Otanyna sińirgen eńbekterin saralap, baǵalap, onyń tarıhymyz ben qoǵamymyzdaǵy ornyn áli kúnge deıin atap, tústep bermegen biz, aǵa urpaq kinálimiz. Buryn bul kináni keńestik ımperııanyń totalıtarlyq saıasatyna artyp keldik. Endi eshkimge arta almaımyz. Sondyqtan moıyndap, shamamyz kelgenshe bul olqylyqtyń ornyn ózimiz toltyrýymyz kerek. О́ıtkeni, Keńes Odaǵynyń kezinde Baýkeńdi nasıhattaýda birjaqtylyq bolǵanyn ata, aǵa urpaq jaqsy biledi. Keıin sol kemshilik jaıdaq tanymǵa ákelip uryndyrdy.
Al, onyń maıdannyń alǵy shebinde júrip atqarǵan jumystary soǵys batyrynyń sheńberinen shyǵyp ketip jatty. Aǵa leıtenant shenindegi batalon komandıriniń, keıinnen polk, dıvızııa basqarǵan polkovnık qolbasshynyń oılary men áreketteri kezekti urystyń taktıkalyq nemese strategııalyq sheshimderinen áldeqaıda aýqymdy boldy. Sondyqtan da onyń ataq-dańqy resmı batyrlar men general qolbasshylardan asyp ketti. Baýkeńniń bul áreketterin Máskeý ultshyldyq dep tanydy. Ortalyq solaı baǵalaǵan soń, respýblıka basshylary qaıda barsyn. Olar da ult batyryna salqyn qarady. Biraq soǵys jaǵdaıynda Baýkeńdi ultshylsyń dep eshkim jarııaly túrde jazǵyrǵan joq. О́ıtkeni, sol kezdegi maıdan men tylda qalyptasqan jaǵdaıdyń tek shyndyǵyn aıtqan Baýkeńniń áreketterinde KSRO Konstıtýsııasy men ózge zańdaryna qaıshy keletin dáneńe joq edi. Máskeýlik bılik esesine úndemeı jazǵyrdy. Qaıta-qaıta usynsa da Baýkeńe Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn bermedi. Basqa marapattarǵa da sarańdyq tanytty. 1941 jyl men 1945 jyldyń mamyry aralyǵynda Uly Otan soǵysynyń aty álemge jaıylǵan dańqty batyry «Qyzyl Tý» ordenimen jáne «Moskvany qorǵaǵany úshin» medalimen ǵana marapattaldy. General shenin bermes úshin №9 dıvızııa komandırligine bekitpeı qoıdy. Sóıtip, Baýkeń bir jyldan astam ýaqyt dıvızııa komandıriniń mindetin atqarýshy bolyp júrdi. General sheni Baýkeńe Bas shtabtyń akademııasyn bitirgen soń da berilmedi. Árıne, bıliktiń bul áreketterinde de zańǵa qaıshy eshteńe joq bolatyn. Esesine, halyq Baýkeńniń bul áreketterinen maıdan batyrynyń erliginen artyq janǵa qýat beretin erekshe kúsh sezindi. Sondyqtan da ony janymen qabyldap, qaıtyp aıyrylmady, áli kúnge deıin izdeıdi, áli de izdeı beredi.
Sonda, kommýnıstik-keńestik bılik ultshyldyq dep tanyǵan, al halyq bıik parasat pen erekshe qýat-kúsh kórgen Baýyrjan Momyshulynyń sol áreketterin biz qazir ne dep ataımyz? О́kinishke qaraı, onyń bul áreketteriniń áli kúnge deıin naqty aty joq. Dálirek aıtqanda, áli sol jaltaqtyqpen soǵys batyry, jazýshy degen ataýmen shektelip júrmiz. Al, shyn máninde ol kisini halyq arasynda ult batyry atandyryp júrgeni keremet qaıratkerligi emes pe?!
Bizdiń zamanymyzda asa qaýipti bir dert bar. Sybaılas jemqorlyqqa bastaıtyn da, kınorejısser Halıolla Omarov syndy halyqqa aǵartýshylyq sıpatta bir ıgi is istesem deıtinderge kedergi keltiretin de, kedergi keltirmese de kómektespeı qoıatyn da sol dertke shaldyqqandar. Ol dertti ne dep ataýǵa bolatynyn bilmeımin. Áıteýir, iske jany ashymastyq, nemquraıdylyq degen ataýlar olardyń áreketine dál anyqtama bere almaıdy. О́ıtkeni, olar bas paıdasy bolmasa baspaıdy. Al, bas paıdasy nemese joǵarydan nusqaý bolsa, keremet etip oryndap beredi. Ol kezde boıkúıezdik degeniń aldy-artyna qaramaı bezip joǵalady.
Men Baýyrjan Momyshuly – qoǵam qaıratkeri, qaıratker bolǵanda da Alash arystarynyń zańdy jalǵasy degen pikirdi baspasózde kóterip, buryn da birli-jarym maqalalar jazǵanmyn. Biraq aýzym dýaly bolmady ma, áıteýir kórgen jerde maquldaǵanymen, pikirimdi qoldap-qoshtap ketken eshkim bolǵan joq. Sondyqtan bul oıymdy «Baýyrjan Momyshuly» tulǵalyq ensıklopedııasyna «Alash ıdeıasy jáne Baýyrjan Momyshuly» degen sııaqty birneshe maqala engizip, ony aýzy dýaly ǵalym-qaıratkerlerge jazdyrmaq edik. О́kinishke qaraı, «Sóztizbesi» jáne maqalalarynyń tórtten biri ázir bolǵan ensıklopedııanyń jumysy qarjynyń tapshylyǵynan toqtap qaldy. «Baýyrjantaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynda Mekemtas Myrzahmetulynyń bastamasymen bastalǵan bul ıgi is ázirge óz Atymtaı jomartyn kútip jatyr. Isti durys uıymdastyryp jalǵastyrǵan jaǵdaıda «Baýyrjan Momyshuly» tulǵalyq ensıklopedııasy jaryq kórgen soń qarjylandyrǵandarǵa paıda ákelmese, zııan shektire qoımas dep oılaımyn.
«Bul problemany jaqynda ǵana jazdym ǵoı, qaıta-qaıta kótere beremin be?» degenimde, zamanynyń muzynan taımaǵan tabandy redaktor Sherhan Murtazanyń: «Áı, Elen, tamshy tama berse, tasty áıteýir bir tesedi. Jýrnalıst te sońynan qalmaı jaza berse, máseleni áıteýir bir sheshedi», degen sózi ómirlik ósıet bolyp qalǵan edi maǵan. Sondyqtan da elimizdiń taralymy eń kóp, eń bedeldi basylymy «Egemen Qazaqstanǵa» osy maqalany jazyp, Baýkeńe emes, bizdiń urpaqqa syn bolyp turǵan bul máselege jurtshylyqtyń nazaryn taǵy bir aýdarǵym keldi.
Sonymen, Baýyrjan Momyshulyn óz zamanynyń beldi, bedeldi qoǵam qaıratkeriniń biri ári biregeıi boldy dep aıtýǵa qandaı negiz bar? Soǵan kelelik. Baýkeńniń óz jazǵandary men aıtyp jazdyrǵandaryn oqı otyryp, ol kisiniń maıdanǵa kóp kishi ofıserdiń biri bolyp attanbaǵanyn ańǵarý qıyn emes. Urystyń ózin kórmedi demeseń, ol 31 jasyna deıin kúshti áskerı daıyndyqtan ótýmen birge, boıyna mol rýhanı azyq jıyp úlgergen eken. Buǵan jigittiń jigitinde bolatyn qasıetin – aqıqattan aınymaıtyn ádildigin, ala jipti attamaıtyn adaldyǵyn qosyńyz. Biraq myna ómirde aıaǵyna deıin ádil, adal bolyp qalý úshin aıryqsha qaıtpas qaısar minez ben ar tazalyǵy kerek. Baýkeńniń boıynan ol qasıetter de tabylyp, adaldyǵy men ádildiginen aınymaı, «ótiriktiń qanatymen kókke kóterilgenshe, shyndyq úshin jer jastanǵanym artyq» (Baýkeń bul joldardy 1941 jyldyń qarashasynda qaǵazǵa túsirgen) degen prınsıppen ómir súrdi.
Baýkeńniń aıtýynsha, soǵys kimniń kim ekenin tez-aq anyqtap beredi. Máskeý túbindegi shaıqastar Baýyrjan Momyshulynyń kim ekenin tanytyp qana qoımaı, jastardy tárbıeleý jumystaryndaǵy olqylyqtardy da ashty. Qazaq halqy manýfaktýraly soǵysta mol tájirıbe jınaqtaǵanymen, mashınaly soǵysqa jappaı birinshi ret kirgen edi. Sondyqtan da urys aldy áskerı daıyndyqty kúsheıtý kerek ekenin alǵy shep komandıri retinde ol óte-móte sezindi. Eń soraqysy tarıhyn, tilin, dástúrin bilmeıtin jastar kóbeıe bastaǵan. Olar ulttyq qundylyqtaryn bilmegen soń, ulttyq maqtanyshtary oıanbaıdy. Ulttyq maqtanyshtar oıanbaǵan soń, rýhy kóterilmeıdi. Al rýhsyz ásker qarýmen qansha bólep qoısań da jeńiske jetpeıdi.
Sonda bul rýhsyzdyqtyń arty qaıda aparady? Álem tarıhynan mol habary bar Baýyrjan Momyshuly munyń arty ne bolatynyn jaqsy biletin edi. Bilgen soń da halqynyń keleshegine balta shabatyn osynaý proseske tosqaýyl bolýǵa tyrysyp baqty.
Soedını v sebe, poet,
Dva veka voedıno.
Mýdreı otsa býd na sto let,
Moloje na vek syna, –
degen joldar Baýkeń qalamyna dál sol óz moınyna ózi búkil halyq jaýapkershiligin artqan kúnderdiń biri – 1941 jyldyń 28 jeltoqsanynda ilikken eken. Sóıtip, Baýkeń halyqtyń joǵyn joqtap kúreske shyǵý úshin babalarynyń kemeńgerligin meńgerip, urpaǵynyń bolashaǵyn boljaı bilý kerek ekenin tereń túsingen. О́zi sol kúreske bekingen.
Árıne, bul joldyń asa qaýiptiligin de sezindi. О́ıtkeni, ulttyń múddesi úshin kúresken Alash arystarynyń 1937-1938 jyldary «halyq jaýy» degen jalamen tutasymen atylyp ketkenin estip, oqyp ósti. Esesine olardyń shyǵarmalary Baýkeńniń jadynda máńgi qalyp, jan dúnıesin baýrap alǵan bolatyn. Sondyqtan da Maǵjan Jumabaevty jáne basqalardy jatqa oqýdan jalyqpaıtyn. Demek, arystardyń rýhy Baýkeńdi tynshytpaı halyq keleshegi, urpaq tárbıesi úshin osynaý qaýipti iske aralasýdy amanattady. Sóıtip, óziniń aıryqsha ádildigimen, adaldyǵymen, baı minezimen, bilim-parasatymen alǵy shep komandıri mindetiniń mazmunyn baıytqan Baýkeń endi onyń mindetteriniń aıasynan asyp ketetin áreketterge bardy. Ony ózge soǵys batyrlarynan erekshelegen de, kúni búginge deıin halyq súıispenshiligine bólep otyrǵan da sol qadamdary. О́ıtkeni, bul qadamdy Alash arystarynyń kózi ketken soń eshkim jasamap edi. Al, rýhanı tirekterinen aıyrylyp, jasyp qalǵan halyq joǵyn joqtap, muńyn muńdaıtyn bir er qashan shyǵar eken dep kútýli bolatyn. Sol erlikti qaıratker de, ǵalym da emes, maıdandaǵy kishi komandır jasady. Sol-aq eken onyń ádildikke arasha túsedi eken degen daqpyrty symsyz telefondar arqyly qazaq dalasyna tez-aq jetip, dańqyn maıdandaǵy erlikterinen de asyryp jiberdi.
El ishinde Baýkeń halyq batyry atanyp ketýi sodan. О́ıtkeni, qazaq jekpe-jekke shyǵyp, ıakı qol bastap jeńiske jetkendi ǵana batyr demegen. Qazaq uǵymyndaǵy halyq batyry – elin asyrap saqtap qamqor bolǵan, bılik aıtyp ádil sheshim jasaǵan, elshilikke júrip el esesin qaıyrǵan erekshe jandar. Búgingi tilmen aıtqanda, Qabanbaı da, Bógenbaı da, Jánibek tarhan da, Qoıgeldi de, bári de soǵys batyrlary ǵana emes, el qamyn jegen qaıratkerler. Árkimniń tyldaǵy, okoptaǵy, shtabtaǵy mindetteri buıryqpen bekitilip qoıǵan mashınaly soǵystaǵy Baýkeńniń qaıratkerligi de sol halyq batyrlary qaıratkerliginen tamyr tartyp jatyr.
Al, respýblıka basshylaryna, jazýshylar men ǵalymdarǵa maıdannan jazǵan hattary Baýkeńdi Alash arystarymen úndestiredi. Máselen, 1905 jyly Qoıandy jármeńkesinde Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov bastaǵan qazaq zııalylarynyń Reseı Dýmasyna jazǵan Qarqaraly petısııasynda kóterilgen qazaq ulttyǵynyń máseleleri Baýkeńniń respýblıka basshylary J.Shaıahmetovke, N.Ońdasynovqa, M.Ábdihalyqovqa jazǵan hattarynda jańa deńgeıde qaıtalanady. Ýaqyt basqa, jaǵdaı basqa bolǵandyqtan, Baýkeń ol petısııadaǵy shekara jáne din máselelerin qozǵaǵan joq, al, ana tilin, tarıhyn oqytý, tyıym salynǵan muralardy jarııalaý, ulttyq oıyndardy jandandyrý, ulttyq dástúrlerdi tárbıe quraly retinde paıdalaný, qazaqtyń shynaıy kórkem ádebıetin jasaý, ádebıet pen ónerdiń tárbıelik mánine basa nazar aýdarý, jas kadrlar daıarlaý, taǵy basqa máselelerdi batyl kóterdi. Bir ǵana retpen shektelip qalmaı, hatty qaıta-qaıta jazdy. Úkimettiń sheshimi qashan shyǵady dep kútip jatpaı, M.Áýezov, Q.Sátbaev jáne basqa ádebıet pen ǵylymnyń iri ókilderine osy mazmundas hattar jazdy.
Bul hattary tym nátıjesiz de bolǵan joq. Máselen, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń hatshysy M.Ábdihalyqovqa jazǵan hatyndaǵy: «Sizderge júzdegen myń jaýyngerlerdi (oryssha túsinbeıtin nemese nashar túsinetin) – qazaqtardy óz ana tilinde shyǵatyn gazet pen ádebıetsiz, eskerýsiz (múldem) qaldyrýǵa kim pravo berdi?» degen sııaqty talaptarynyń kópshiligi oryndalǵan. N.Ońdasynovqa jazǵan hatyndaǵy: «Tapqyrlyq pen paıymdaǵysh qasıet soldattyń boıynda únemi bolýǵa tıis...», «Bádik aıtý, toı, aıtys – tez oılaýǵa, tapqyrlyqqa tárbıeleıtin óner salasy», degen pikirleri de eskerýsiz qalmaǵan syńaıly. Ony sodan keıingi Almatyda respýblıkalyq aqyndar aıtysynyń ótýinen ańǵarýǵa bolady.
«Jyǵylǵan ústine – judyryq» bizdiń partııanyń joly emes qoı... Qurtý ońaı, ol árkimniń qolynan kelýi múmkin. Járdemdesip túzeý, tárbıeleý qıyn. Qateleskenderdiń kóbi bizge jaý adamdar emes qoı», dep Kenesary handy «asyra dáriptegenderge» arasha túsip, «Kenesarydan keıingi keıbir azamattardyń nysana ustap, sadaq tartamyz degen bir «mısheni» joldas M.Áýezovtiń «Aqyn aǵa» dep atalatyn bitpegen eńbegine uqsaıdy», dep qazaq ádebıetiniń osynaý biregeı shyǵarmasy men avtoryn solaqaı synnan qorǵashtap Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy J.Shaıahmetovke jazǵan haty qanshalyqty nátıjeli bolǵanyn zerttemegendikten, maǵan naqty aıtý qıyn, biraq ekiniń biriniń qolynan kelmeıtin el úshin eńiregen erdiń isi ekeni anyq.
Mundaı qadamdardy soǵys batyrynyń, qolbasshynyń, qalamgerdiń kez kelgeni jasaı bermeıdi, tek olardyń ishinde ult múddesin óz múddesinen joǵary qoıǵan qaıratker ǵana bara alady.
Al, ómirde eldi sózben úndegenimen, isi kereǵar bolyp jatatyn qaıratker de, qalamger de kóp. Baýyrjan fenomeni – sózi men isi saı túsip jatýynda. Ol usaqtamady. Sanasy qandaı bıik bolsa, áreketteri de sondaı kesek, iri boldy. Biraq, óz isiniń ıdeology da, oryndaýshysy da ózi bolǵan soń, usaq-túıegine deıin aralasýyna májbúr bolǵan kezderi de az emes.
Baýkeńniń osylaı qarýmen ǵana emes, qalammen de jasaǵan erlikteri kóp. Onyń 30 tomdyǵynyń kez kelgen kitabynan mundaı mysaldardyń áldenesheýin keltirýge bolady.
Baýkeń maıdannan jazǵan hattarynda patrıottyq ádebıet pen óner jasaý jóninde usynys berip qana qoımaǵan. Ony qalaı jasaý haqynda aqyl-keńesin de erinbeı-jalyqpaı jazyp jiberip otyrǵan. Al, jaraqatyna baılanysty demalys alyp kelgeninde, respýblıka Ǵylym akademııasynyń zalynda el zııalylaryna apta boıy soǵys týraly leksııalar sıklyn oqyǵan (1944 jyldyń qańtary). Ǵabıt Músirepovtiń «Qazaq batyry» (1945 j.), keıinnen «Qazaq soldaty» (1951 j.) degen atpen jarııalanǵan soǵys taqyrybyndaǵy romanynyń sátti shyǵýyna Baýyrjan Momyshulynyń leksııalarynyń yqpaly bolǵan joq dep eshkim aıta almas. О́ıtkeni, Ǵabeń Baýkeńniń leksııalaryn bastan-aıaq tyńdaǵan.
Baýyrjan Momyshuly – Uly Otan soǵysy týraly qazaq ádebıetiniń negizin qalaýshylardyń biri, ári uıymdastyrýshysy degen anyqtamaǵa jarqyn mysaldyń biri osy bolsa kerek. Bul da qatardaǵy qalamgerdiń emes, qaıratker-qalamgerdiń isi.
Baýkeń atalmysh leksııalaryn maıdanda jazǵan «Jaýyngerlik qasıetterdi tárbıeleý týraly oılary» negizinde ázirledi. Maıdanda júrip mundaı jazbalar jazýy uly murattaryn oryndaý jolyndaǵy qajettilik edi. О́ıtkeni, halyqty jańa tarıhı jaǵdaıǵa daıyndap, uly jolǵa salý isi árqashanda aǵartýshylyqtan bastalǵan.
HH ǵasyrdyń basyndaǵy Alash arystarynyń jappaı oqýlyqtar jazýynyń sebebi sonda. Aqyn Maǵjan Jumabaevqa «Pedagogıka», jazýshy Júsipbek Aımaýytovqa «Psıhologııa», dáriger Halel Dosmuhamedovke «Tabıǵattaný», «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» sııaqty oqýlyqtar jazdyrǵan sol májbúrlik.
Halqynyń oqyǵan, oıy ozyq azamaty retinde ýaqyt jaýapkershiligin Alash arystary qalaı sezinse, Baýyrjan Momyshuly da solaı sezindi. Sondyqtan da arnaıy bilim bolmasa da álemdik masshtabtaǵy soǵysqa aralasqan qazaqtarǵa ǵana emes, kúlli keńes áskerıleri men adam tárbıesimen aınalysatyn barshasyna aýadaı qajet «Soǵys psıhologııasy» oqýlyǵyn jazdy. О́kinishke qaraı, bul oqýlyq ta Alash arystary jazǵan eńbekterdiń taǵdyryn keship, uzaq jyldar jaryq kórmeı jatty.
Biraq, eńbegi báribir esh ketpedi. «Soǵys psıhologııasynyń» kórkem kórinisi bolyp tabylatyn Aleksandr Bektiń «Arpalysy» oqýlyqtaı oqyldy. О́ıtkeni, onyń bas keıipkeri Baýyrjan Momyshuly avtordan kóp kórkem romannyń biri emes, «áskerı-tárbıelik qural» jazýdy talap etti. Sóıtip, bas keıipker retinde oqıǵany baıandap berip qana qoımaı, shyǵarmanyń janryn belgilep, maqsatyn aıqyndady. Tipti, kórkemdik shyndyǵynyń reńkin mólsherlep, psıhologııalyq jáne áskerı dáldikteriniń jaýapkershiligin óz moınyna aldy. Bul mindetter avtor men bas keıipker arasynda jasalǵan jazbasha shartta bekitildi.
1943 jyldyń 8 jeltoqsanynda jáne 1944 jyldyń 8 jeltoqsanynda KSRO Jazýshylar odaǵynda «Arpalystyń» kezekti taraýlary talqylanǵanda shyǵarmanyń pozısııasyn avtor emes, bas keıipker Baýyrjan Momyshulynyń qorǵaýynyń tórkini sonda jatyr edi. Sóıtip, okoptaǵy jaýyngerler qandaı kitap oqýǵa zárý ekenin jáne bolashaq jaýyngerlerdi qandaı kitap tárbıeleıtinin jaqsy túsingen alǵy shep komandıri keıinnen aty álemge jaıylǵan áskerı tárbıelik qural – romandy dúnıege ákelýge óz bilimi men ıntellektisin barynsha jumsady.
Bul sıýjeti nanymdy, tili jeńil kórkem shyǵarma bolyp shyqty. Sondyqtan ony úlken de, kishi de, áskerı de, áskerı emes te oqydy. Biraq bylaıǵy jurt romannyń jaýynger qandaı bolýy kerek, qalaı soǵysýy kerek ekenin úıretetin oqý quraly ekenin baıqamaı da qalatyn.
Ádebıet pen ónerdiń adam tárbıeleýdiń basty qural ekenine soǵys ústinde kózin jetkizgen Baýyrjan Momyshuly óz shyǵarmalaryn da osy qaǵıdatty ustanyp jazdy. «Moskva úshin shaıqas» romanynyń da álemniń kóptegen tilderine aýdarylyp, taralymy eń kóp kitaptardyń birine aınalýy sodan bolsa kerek.
Alaıda, Baýkeń «Moskva úshin shaıqasty» birden jazǵan joq. Soǵys taqyrybyna suranys, onyń ishinde óziniń urysta basynan keshken hıkaıalaryn bilýge degen qumarlyq kóp ekenin, sondyqtan jazýshylyq dańqyn da birden shyǵaratynyn bile turyp, qalamgerlik jolyn basqa taqyryptan bastady. Ol aldymen «Ushqan uıany» jazdy. Ádebıette soǵys taqyrybynyń «maıdany» qyzyp turǵan kezde maıdanger jazýshy nelikten balalyq shaǵy týraly shyǵarmaǵa bet burdy? О́ıtkeni, ol óziniń dańqyn emes, halqyn oılady. Urpaq tárbıesiniń qalaı bolý kerek ekenin kórsetkisi keldi. Shynynda da «Ushqan uıa» tunyp turǵan tárbıe emes pe?! Ata, áje, áke, ana, aǵa, jeńge, aǵaıyn, aýyl, ápke, jezde, muǵalim tárbıeleri týraly tabıǵı nanymdy sıýjetter balanyń ǵana emes, úlkenniń boıyna bappen sińetin kórkem tilmen sýrettelmeı me? Jyldar óter, ómirge Berdibek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym – Qojasy», Saıyn Muratbekovtiń «Jabaıy almasy», Sherhan Murtazanyń «Aı men Aıshasy» keler. Balalyq shaq týraly ádebıettiń árqaısysy bir-bir shoqtyǵy bolǵan bul shyǵarmalar «Ushqan uıaǵa» esh kóleńke túsire alǵan joq. Qaıta Baýkeńniń kórkem shyǵarmany tárbıe quraly etip jazatyn tásiliniń artyqshylyǵyn odan ári daralaı tústi.
Al, Baýkeńniń aldynda úlgi bolyp, bolashaq aqyn tálim-tárbıe alǵan orta súıispenshilikpen sýrettelgen Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» turdy. Baýkeń de tárbıeniń tamyry halyqtyń baı dástúrinde jatqanyn beıneleı otyryp, naǵyz adamnyń qalaı qalyptasatyn joldaryn kórsetetin kórkem shyǵarmalar sıklin jazǵysy keldi. Biraq bul ulylyqqa elikteý emes, ulylyqtyń úılesýi edi. Halyqqa qaltqysyz qyzmet etkisi keletinderdiń qashan da maqsat-muraty bir. «Abaı jolyn» jazǵan Muhtar Áýezov te, qalamynan «Ushqan uıa» shyqqan Baýyrjan Momyshuly da kemeńger Abaı usynǵan adamnyń kemeldený jolyn kórkem sýrettep berý jazýshynyń qasıetti boryshy dep uqty.
Ol senimderi aqtaldy. Bizdiń qurdastarymyzǵa bul shyǵarmalardyń estetıkalyq-tárbıelik áseri zor boldy. Dese de Baýyrjan Momyshuly óziniń maqsatyna tolyq jete almady. Keńes Odaǵyndaǵy sóz ben istiń alshaqtyǵy «Ushqan uıany» odan ári jalǵastyrýǵa múmkindik bermedi. Al, «jaýyrdy jaba toqý» jasandylyqqa uryndyrar edi. Sondyqtan da keńes adamynyń ósý joldaryn tolyqqandy etip kórsete almaıtyn bolǵandyqtan, ol «júıeniń» emes, jeke adamdardyń arasyndaǵy qarym-qatynastardy shynaıy sýretteıtin shyǵarmalar jazdy. Olardyń eń kúrdelisi de, kólemdisi de soǵys taqyrybyndaǵy shyǵarmalary boldy.
Baýyrjan Momyshuly sóıtip, ádebıette kemel adamnyń beınesin jasap bere almady. Biraq, kemel adamnyń qııalda, ádebıette ǵana emes, ómirde de bolatynyn óz ómirimen dáleldep berdi. Onyń boıynan Abaı usynǵan tolyq adam qasıetiniń bárin tabýǵa bolady. Ol tutynýshylyq qajettiligin barynsha tejep, qarapaıym ómir súrdi. Esesine, óz zamanyndaǵy bıik ıntellektýaldy azamattardyń biri boldy. Al, qandaı isti bolmasyn jerine jete meńgerýdi Otanǵa qyzmet etýdiń jan qajettiligi dep qarap, teńdesi joq erlikterge bardy. Alǵan maqsaty úshin adaldyq pen ádiletten attamaýy ony basqa jandardyń bárinen biregeıledi.
«Osy jerden toqta. Onyń ataǵymen birge júrgen shataǵyn qaıda qoıasyń?» dep suraq berýge ábden quqylysyz, qadirli oqyrman. Tipti, onyń pálen jerde «artyq» sóılep qoıǵanyn jipke tizip aıtyp ta berersiz. Birinshiden, Abaıdyń tolyq adamy bar jaqsylyqty aspannan tilep, áreketsiz otyrǵan áýlıe de, tán azyǵy degendi bilmeıtin perishte de emes. Abaıdyń jasap otyrǵany ózin jerdegi jamandyqpen kúresýge arnap, bar adamzatqa shamshyraq bolarlyq adamnyń modeli. Baýyrjan tup-týra osy qalyptaǵy adam. Al, zaman «noqtasyna basy syımaı» júrse, bul ary-beriden keıin ózin ógeısitken ortamen kúresiniń formasy. Shyndyq úshin partııa quryp ta, partızan bolyp ta kúrese almaıtyn bolǵan soń basqa ne istesin?!
«О́tirikti shyndyqtyń shapanyna orap» ótkizip júrgen ortada Baýyrjannyń shynaıy sóziniń «artyq» bolyp estilgeni ras. Esesine halyq ony «artyq» demedi, shyn sóz dep qabyldap, aýyzdan-aýyzǵa taratyp áketti. Baýyrjan aıtqan aqıqattar osylaı ańyzǵa aınalyp jatty.
Áskerı qyzmetin 46 jasynda aıaqtap, elge kelgennen keıin eshqandaı qyzmetke jibermese de, depýtat etip saılamasa da Baýyrjandy eshkim halqynan aıyra almady. Resmı minbeler buıyrmaǵanymen soǵys batyry, jazýshy retinde ony kezdesýlerge kóp shaqyrdy. Baspasóz bitken shyǵarmalary men suhbattaryn jarııalap turdy. Sol maıdan týraly áńgimelerimen birge Baýkeń Alash arystarynyń ıdeıalaryn da oqyrman sanasyna sińirýmen boldy. Sóıtip, olar tutatqan ottyń mıllıondardyń júreginde qaıta janýyna, olar bastaǵan istiń Hrýshevtyń jylymyǵynan keıin qaıta jandanýyna erekshe úles qosyp, Alash arystary men bizdiń aramyzdaǵy altyn kópir qyzmetin atqardy.
Jazǵandary men aıtqandarynan shyndyq úshin shyryldaǵan shyn qaıratkerdiń beınesin kórgen halyq ony áldeqashan Alash arysy dep qabyldaǵan. Halyqtyń júregindegi sol tanymdy ornymen atap, resmılendirmeı júrgen bizder – ǵalymdar men qalamgerler. Internet-ensıklopedııada partııanyń, qozǵalystyń belsendilerinen bólek, qoǵamda bedeli bar jazýshylardyń, jýrnalısterdiń, jeke tulǵalardyń da qoǵam qaıratkeri bolyp tanylatyny atap kórsetilipti. Al, Baýkeń bolsa, qoǵamda bedeldi ǵana emes, halyq sanasyna orasan áser etken tulǵa. О́kinishke qaraı, «Qazaqstan» ensıklopedııasynda ol kisini áskerı qaıratker dep ataǵan. «Jińishkertip» bolsa da qaıratker degen ataqty berý nıetimen solaı jazǵan bolý kerek. Bizdińshe, áskerı qaıratker degen Baýkeń úshin óte tar uǵym. Baýyrjan Momyshuly – Alash arystarynyń isin jalǵaǵan HH ǵasyrdaǵy qazaqtyń kórnekti qoǵam qaıratkeri, ózi de Alash arysy.
Elen ÁLIMJAN,
jazýshy.
TARAZ.
