Eýroodaq – Qazaqstannyń áleýetti áriptesi

Jer betindegi 200-den astam eldiń qaı-qaısysyn alsaq ta, jaqyn jáne alys shetelmen ekonomıkalyq baılanys jasaýǵa múddeli ekeni ras. Tipti, AQSh pen Qytaı sııaqty alpaýyt memleketterdiń ózderi de saýda-sattyǵynyń,  eksport-ımportynyń durys jolǵa qoıylýynyń arqasynda kóshbasshylardyń qatarynda keledi. Árıne, bul oraıda damyǵan elderdiń ekonomıkasy ábden qalyptasyp, júıelengenin de eskerý kerek.

Jer betindegi 200-den astam eldiń qaı-qaısysyn alsaq ta, jaqyn jáne alys shetelmen ekonomıkalyq baılanys jasaýǵa múddeli ekeni ras. Tipti, AQSh pen Qytaı sııaqty alpaýyt memleketterdiń ózderi de saýda-sattyǵynyń,  eksport-ımportynyń durys jolǵa qoıylýynyń arqasynda kóshbasshylardyń qatarynda keledi. Árıne, bul oraıda damyǵan elderdiń ekonomıkasy ábden qalyptasyp, júıelengenin de eskerý kerek.

Qazaqstan sııaqty damýshy elder úshin kórshimen tatý bolýdyń, múmkindiginshe ekonomıkalyq odaq qurýdyń tıimdiligi mol. Eýropalyq Odaq (EO, ortaq rynok) - batyseýropalyq Fransııa, GDR, Italııa, Belgııa, Nıderlandy, Lıýksembýrg, Ulybrıtanııa, Danııa, Irlandııa, Grekııa, Ispanııa, Portýgalııa sekildi  28 eldiń ekonomıkalyq toptasýy bolyp otyr. Odaqty quraýshylardyń  arasynda saýdada keden alymdaryn joıý, úshinshi elderge qatysty kelisilgen saýda saıasatyn júrgizý, aýyl sharýashylyǵy, energetıka, kólik salalarynda sharalardy birlesip ótkizý, ortaq ekonomıkalyq jáne áleýmettik saıasatty úılestirip otyrý arqyly taýarlardyń, kapıtaldar men jumys kúshi­niń ortaq naryǵyn qurý maqsaty qoıylyp, uıymdastyrylǵan. Kóptegen elderdiń EO-nyń assosıasııalanǵan múshesi dep atalatyn mártebesi bar. Odaqtyń sheń­berinde oǵan kiretin elderdiń salalyq halyqaralyq uıymdary: Eýropalyq kómir men bolat birlestigi (EKBB) jáne Atom energııasy jónindegi Eýropalyq qoǵamdastyq (Eýrotom) jumys isteıdi.

Eýroodaqtyń erekshelikteri nede? Birinshiden, Eýroodaq ekonomıkalyq, saıa­sı jáne áleýmettik ıntegrasııaǵa tús­ken memleketterdiń birlestigi. Damyǵan Eýropa elderindegi bul yqpaldastyq  ózara jaqyndasý úderisterin  áli de jal­ǵastyrýda.

Ekinshiden, EO múshesiniń halyqaralyq eńbek bólinisinde óz orny, ózindik erekshe múddeleri bar. Olardyń ulttyq múddelerin qorǵaýy  tolyq birlesip ketýine kedergi keltirýde.

Úshinshiden, EO elderiniń damý deńgeı­leri ártúrli. Ásirese, EO keıinirek kirgen Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderiniń damý deńgeıi tómen. EO tiregi Germanııa men Fransııa sııaqty qýatty ekonomıkalyq derjavalar.

Tórtinshiden, 1951 jyly qurylǵan Eýropadaǵy kómir men bolat birlestigi negizinde paıda bolǵan EO óziniń ǵalamdyq máselelerge qatysty saıasatyn AQSh-tyń ulttyq múddelerin qorǵaý saıasatymen tyǵyz baılanystyrady. AQSh pen EO ekonomıkalyq qana emes, áskerı de odaqtar.

Besinshiden, EO memleketteri Qazaqstannyń munaı, gaz, tústi metaldar sektoryna qyzyǵýshylyq tanytady. Atom elektr stansalary asa kóp Fransııa, Ulybrıtanııa sııaqty memleketter Qazaqstannyń ýran ónimderine zárý. Eýropalyq transulttyq kompanııalardy Qazaqstandaǵy qolaıly ınvestısııalyq ahýal qyzyqtyrady.

Qazaqstan Eýropa elderimen tek ekonomıka salasynda ǵana emes, sonymen birge, saıasat pen qaýipsizdik, ekologııa, demokratııa men adam quqyqtary salasynda bedeldi Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq  uıymy  sheńberinde yntymaqtastyqta jumys isteýde. Tipten osy bedeldi uıymǵa Qazaqstan 2010 jyly tóraǵalyq etti. Bul qurmet pen senimniń Qazaqstanǵa ońaılyqpen kelmegeni ras. Qazaqstan tóraǵalyq etken merzimde EQYU kóleminde sheshetin máseleleri de az bolmady. Qalaıda, búgingi kúni Qazaqstan Eýroodaqtyń Ortalyq Azııadaǵy negizgi saýda jáne ınvestısııalyq áriptesi bolyp otyr. Ekinshi jaǵynan, Eýroodaq Qazaqstannyń eń iri saýda áriptesi bolyp tabylady, 2008 jyly onyń kólemi 39 mıllıard dollardy qurady, ıaǵnı eldiń barlyq syrtqy saýdasynyń 40 paıyzy boldy. Eýroodaq elderi bizdiń elimizdiń ekonomıkasyna 40 mıllıard dollarǵa jýyq tikeleı ınvestısııa ákeldi, ol Qazaqstanǵa kelgen sheteldik tikeleı ınvestısııalardyń jalpy kóleminiń jartysynan astamyn quraıdy. Osy ınvestısııanyń basym  bóligi otyn-energetıka keshenine salyndy. Kólik, jańa tehnologııalar, taza energetıka salalarynda  áli iske qosylmaǵan rezervter bar ekeni de osy tusta  aıtylýy kerek.

Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Eýropa­lyq Odaq ókildigi búkil dúnıe júzinde áreket etetin 130 ókildikterdiń biri jáne  Ortalyq Azııadaǵy birinshi ókildigi bolyp tabylady.

Qazirgi Eýropalyq Odaq Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys aıaqtalǵannan keıin AQSh-tyń batys álemine usynǵan ekonomıkalyq damý modeli negizinde quryldy. 1957 jyly Eýropalyq ekonomıkalyq qaýymdastyqtyń uly ıdeıany iske asyrýshy qurylym retinde bedeli bar edi. Búgingi Eýropalyq Odaq álemdik qaýymdastyqtyń synyna ushyrap, álemdik daý-janjal, daǵdarystardyń sebepkeri retinde kórinip otyr.

Eýropalyq Odaq Qazaqstannyń strate­gııalyq seriktesi. Kóp deńgeıli qoldaý júıesin qurdyq. Sońǵy jıyrma jylda Eýropalyq Odaq Qazaqstanǵa túrli salalarda qoldaý kórsetip keledi. Biz 2011 jyldan Qazaqstandaǵy sot júıesindegi jáne memlekettik qyzmettegi reformaǵa qoldaý kórsetip kelemiz. Búgingi kúni Eýropalyq odaqpen áriptestikti jáne yntymaqtastyqty keńeıtý týraly kelisim jasaý  jalǵasýda. «Innovasııalyq-teh­­no­lo­gııalyq áriptestikten bólek, keli­sim­shart aıasyndaǵy asa mańyzdy baǵyttardyń bir bóligi bizdiń azamattarymyz úshin vızalyq rejimdi beıtaraptandyrý jónindegi satyly jumystarǵa  qatysty bolmaq. Jalpy, Azııadaǵy saıası jáne ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń qarqyndy damý barysy shyn máninde Azııa-Tynyq muhıty óńiri elderimen ekijaqty jáne kópjaqty baılanystardyń keńeıýin talap etedi. Sondyqtan da, syrtqy saıasat vedomstvosy Azııa-Tynyq muhıt óńirindegi  eldermen saýda-ekonomıkalyq, ınvestısııalyq-tehnologııalyq yn­ty­maqtastyqty saqtaýda.

Eýroaımaqqa múshe elder banktik odaq qurý týraly ýaǵdalasty. Endi bul kelisimge sáıkes eýropalyq bank júıesine edáýir ózgerister engizilmek. Olardyń eń bastysy, qarjylyq máselelerdi sheshýdiń biregeı tetiginiń iske qosylýy.

Sarapshylardyń málimdeýinshe, bul mehanızm bankrotqa ushyraý qaýpi tóngen bankterdi jaýyp, olardyń salymshylaryn qorǵaý rejimin engizýge múmkindik beretin kórinedi. Al osy kezde salyq tóleý­shiler  bankterdi  qutqarý tólemin tóleý­den bosatylady. Sondaı-aq, salymdar­dy saqtandyrýdyń  búkil eýroaımaq úshin birdeı júıesi de qurylmaq. Banktik odaq­tyń erejeleri eýroaımaqqa kiretin 17 eldiń aýma­ǵynda oryndalýǵa mindetti. Aıta ketý kerek, taıaýda Eýroodaqtyń qarjy mınıstrleri Eýropalyq Ortalyq bankke aımaq­taǵy qarjylyq baqylaýdy júrgizýshi negizgi organ mártebesin bergen bolatyn. Atalǵan kelisimge  Brıýsselde ashylatyn Eýroodaq sammıtinde qol qoıylady dep kútilýde.  

Qazaqstan men Eýropalyq Odaqtyń ekijaqty qarym-qatynasy táýelsizdik jyldarynan beri nátıjeli damyp keledi.  Saýda-ekonomıkalyq aınalym aıtarlyqtaı joǵarylady jáne halyqaralyq saıasat, qaýipsizdik, qorǵanys salalaryndaǵy yn­tymaqtastyq bıik deńgeıge jetti. Qazaqstan jer baılyǵynyń, aýyl sharýa­shylyǵynyń arqasynda EO-nyń Ortalyq Azııadaǵy negizgi jáne mańyzdy áriptesine aınaldy. Eýroodaq elderinde Qazaqstan turaqtylyqtyń belgisi, sonymen birge, Shyǵys pen Batysty baılanystyrýshy kópir retinde moıyndalyp otyr. Eýroodaq pen Qazaqstan arasyndaǵy osy qarym-qatynastardyń irgesin qalaýshy qujatqa 1995 jyly qol qoıylyp, 1998 jyly kúshine engeni málim. Bul qujat  EO men Qazaqstan arasyndaǵy yntymaqtastyq pen seriktestik jaıyndaǵy kelisim bolyp tabylady. Alaıda, sońǵy jyldary EO men Qazaqstan arasyndaǵy yntymaqtastyq jáne seriktestik týraly burynǵy kelisimniń ornyna jańa, kúsheıtilgen kelisimdi jasaý qajettiligi týyndady. Jańa, kúsheıtilgen kelisim saıası únqatysý jáne ishki ister, quqyq qorǵaý salalaryndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa qajetti sharalardy qamtamasyz etip, ózara saýda men ınvestısııany tartýǵa úlesin qosady, Eýroodaq pen Qazaqstan arasyndaǵy qazirgi qarym-qatynasty nyǵaıtady. Sondaı-aq, Qazaqstan mem-leketi qabyldaǵan 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan «Eýropaǵa jol» atty memlekettik baǵdarlama da máni tereń qujat bolyp tabylady. Aıtpaqshy, Qazaqstan osyndaı qujatty qabyldaǵan álemdegi jalǵyz el eken. Sol arqyly Eýropalyq Odaqpen yntymaqtastyq qurýǵa óte yqylasty bolyp otyrǵanyn osy qujattary arqyly dáleldep otyr.

Búginde Eýroodaq pen Qazaqstan ara­syn­daǵy taýar aınalymy 30 mlrd. AQSh dollary kóleminde. Qazaqstan men Eýropa Odaǵynyń arasynda energetıkalyq sala­daǵy yntymaqtastyqty tereńdetýdiń máni zor bolmaq. Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev: «Bizdiń elimiz OPEK-ke múshe elderden Eýropaǵa energııa kózderin jetkizetin Reseı, Norvegııadan keıingi úshinshi iri el bolyp sanalady. EO-nyń birqatarynda qazaqstandyq munaıdyń úlesi edáýir mol. Máselen, Rýmynııada  – 30 %-dy, Avstrııada 25 %-dy qurasa, Shveısarııada biz 2-shi oryn alamyz. Tutastaı alǵanda, Qazaqstan EO-ǵa shyǵarylatyn energııa kózderi ımportynyń jalpy mólsheriniń 20 %-yna deıin qamtamasyz etedi», dep atap ótken. Qazaqstan Ortalyq Azııa elderi arasynda osy aımaqtaǵy basty qozǵaýshy kúsh bola turyp, Eýroodaqpen erekshe seriktestikke muqtaj bolyp otyr. Mundaı pikirdi, «Eýropaǵa jol» mem­lekettik baǵdarlamasy men Eýropalyq Odaqtyń Ortalyq Azııa boıynsha stra­tegııasyn iske asyrý nátıjelerine arnalǵan «Berlın Eýrazııalyq klýbynyń» Brıýsseldegi úshinshi otyrysy barysynda «Eurasian Transition Group» prezıdenti Mıhael Laýbsh aıtyp ótti. Onyń paıymdaýynsha, Eýroodaqtyń Ortalyq Azııa boıynsha qazirgi strategııasy – Eýropalyq Odaqtyń barlyq 27 qatysýshy memleketiniń Ortalyqazııalyq bes respýblıkaǵa (Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrkimenstan) qatysty jalpy pozısııasyn kórsetedi. Alaıda, kórshilerinen damý boıynsha alǵa ozyp otyrǵan Qazaqstanǵa qatysty qujat jetkilikti túrde kólemdi emes.

Eýroodaq úshin Qazaqstan Túrkııa jáne Meksıka sııaqty eldermen bir deńgeıde tur. Eýropadaǵy ushaqtardy jasaýǵa paıdalanylatyn barlyq tıtannyń 50 paıyzy bir Qazaqstannan alynady, al, Germanııa jáne Avstrııada paıdalanylatyn jalpy benzınniń árbir úshinshi lıtri de Qazaqstanda óndiriledi. «Eýroodaq osyndaı elmen О́zbekstan nemese Túrkimenstanǵa qaraǵanda ózgeshe baılanysta bolýy tıis. Al Ortalyq Azııanyń basty qozǵaltqyshy bolǵan Qazaqstan Eýroodaqpen erekshe seriktestikke muqtaj»,  deıdi M.Laýbsh. Búginde Qazaqstan ortalyǵy Brıýsselde ornalasqan Eýroodaqpen tek «Eýropa – Kavkaz – Azııa» kólik dálizi – TRASEKA, «Munaı men gazdy Eýropaǵa tasymaldaý» – INOGEIT, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtojoly sekildi megajobalarǵa qatysýmen shektele  alady. Eýroodaq búgingi kúni óz ınvestısııasyn Qazaqstannyń gaz, munaı, kómir, metall jáne ýran óndirý salalaryna ǵana salyp otyr. Al Qazaqstan «Eýropaǵa jol» baǵdarlamasy sheńberinde Eýroodaq elderinen jańa tehnologııa, ınvestısııa, qoǵamnyń barlyq salasyndaǵy eýrostandart, sapaly quqyqtyq normalar, bilimdi professorlyq baza alýǵa dámeli bolyp otyr. Bizdiń elimiz úshin eýropalyq ınvestısııany ǵylymı aýqymdy jáne ónerkásiptiń ınnovasııalyq salalaryna shoǵyrlandyrý mańyzdy. Elimizde ındýstrııalyq-tehnologııalyq damýdyń jańa baǵdarlamasyn júzege asyrýda Eýroodaq Qazaqstannyń paıdaly ári mańyzdy áriptesi bola alady.

Sáken ÁBDIBEKOV,

I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıteti qarjy kafedrasynyń meńgerýshisi,  ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty.

Almaty oblysy.