«Itke temir ne kerek?» deımiz be, qylmys ashyp júrgen ıtterdi kóp eleı bermeıdi ekenbiz. Tipti ınnovasııasy damyǵan elderde de polıseıler ıttiń kómegine jıi súıenedi. Al Shyǵys Qazaqstanda kınologııa salasy 2003 jyldary qolǵa alyna bastapty. Búginde oblystyq Polısııa departamentiniń kınologııalyq qyzmet ortalyǵynda alpystan astam maman jumys isteıdi. Olardyń qaramaǵynda nemis, belgııa ovcharkalary, labrador, retrıver syndy aqyldy, ıisshil ıtter bar. Olardy úıretý ońaı, ári ıisti esterinde uzaq saqtaıdy. Alaıda únemi jattyǵý júrgizip otyrý kerek. Kınologtardyń jumysy syrt kózge qyzyqty bolyp kóringenimen, qıyndyǵy da joq emes.
– It baptaýǵa ebi bar azamattar tańdap alynady. Ańshynyń, qoryqshynyń balalary degendeı... Alǵash qyzmetke turǵandar О́skemende ıt úıretýdiń «álippesin» ǵana oqyp, Almatydaǵy kınologııalyq ortalyqta bilimderin jetildiredi, – deıdi Polısııa departamentiniń kınologııalyq qyzmet ortalyǵynyń bastyǵy polısııa maıory О́mirzaq Qasaınov.
It baptaýdyń qyr-syryn kóreıik dep biz de ortalyqqa bas suqqanbyz. Torda qamaýly turǵan ovcharkalar jan-jaǵymyzdan abalady. Bosatyp jiberse, tarpa bas salatyndaı kóringenimen, qojaıynnyń buıryǵynsyz shalys qımyl jasamaıdy eken. Ábden úıretilgen. Kınologtar da ózderine bekitilgen ıtterdiń minez-qulqyn jaqynyndaı bilip alǵan. Mysaly, bir ıt esirtkiniń jasyrylǵanyn aıaǵymen tyrnap kórsetse, endi biri ornynda qata qalady. Taǵy bireýi úrýi múmkin.
– Jattyǵý kezinde kınologtyń kóńil-kúıi jaqsy bolýǵa tıis. It pen ıesi arasynda baılanys úzilse, nátıje bola qoıýy eki talaı. Itter ár baǵytta daıyndalady. Biri odrologııa boıynsha desek, endi biri iz kesýge baǵyttalady, – degen kınologııalyq qyzmet ortalyǵynyń bastyǵy ıt úıretýdegi jumystary men jetistikteri týraly áńgimelep berdi. – Bir ıtti ábden daıyndaý úshin eki-úsh jyl ýaqyt kerek. Úsh aılyq kúshik tártipke baǵyna bastaıdy. Baǵyty da kishkentaı kezinen belgili bolady. Máselen, odrologııa, ıaǵnı ıisshil ıttiń mindeti basqa. Aıtalyq, oqıǵa ornynda qylmystyń quraly qalyp qoısa, oǵan adam ıisi sińedi. Krımınalıst maman ıisin alyp, konservilep saqtap qoıady. Keıin kúdikti qolǵa túsip, dáleldeý bazasy jetkiliksiz bolsa, detektor ıtterdi iske qosady. Kúdiktiniń ish jaǵynan ıisi alynady. Ol ıispen qatar, shtatıvterge basqa da adamdardyń ıisteri bekitiledi. Arasynda oqıǵa ornynan alynǵan ıis te bolady. It sony tabady. Bul is-sharaǵa hattama toltyrylyp, kameraǵa túsiriledi. Oılap qarasaq, ıtteı ıis sezetin birde-bir zamanaýı tehnologııa joq, – deıdi polısııa maıory О́mirzaq Serikbaıuly.
Byltyr О́skemenniń saıajaıyndaǵy úılerge ury túsip, oqıǵa ornyna kınologtar da shyqqan. Jetektegi ıisshil ıtter tumsyǵymen jer syzyp, sol mańaıdaǵy taǵy bir úıge alyp barǵan. Sol jerde polıseıler jasyrynyp, kúdiktilerdi kútken. Kóp uzamaı, urylar zattardy alyp ketýge kelgende qolǵa túsipti. Qarap otyrsaq, negizgi urylardyń izine túsken jetektegi ıt edi.
Mundaǵy mamandar da óz isteriniń naǵyz sheberleri. Polısııa kapıtany, aǵa kınolog – Alekseı Gordeevteı maman Shyǵys Qazaqstanda ekeý-aq. Nege degende, ıt úıretýde qolynan tistetip, azýlymen shappa-shap qarsylasatyn ondaı mamandarǵa erekshe daıyndyq kerek.
– Bir sózben aıtqanda, ıt dosyńdaı bolyp ketedi. Keıbir jaǵdaıda bular jaqsy úırenip kele jatady da toqtap qalady. Jalyǵady. Ondaıda ıtke demalys berý kerek. Bekitilgen ádispen ǵana jattyqtyrmaı, ár maman óz betimen izdense durys. Qandaı jaǵdaıda da kınolog sabyrly, ustamdy bolǵany jón, – deıdi tájirıbeli maman A.Gordeev.
Kınologtardyń aıtýynsha, ıt ekesh ıt te adamnyń ishki jan dúnıesin túsinedi. Sondyqtan jattyǵý kezinde kınolog kóńildi júrgeni jón. Tórt aıaqtynyń ózi tapsyrmany oryndaǵan saıyn ıesinen maqtaý, madaqtaý kútedi. Ondaıda, der kezinde tátti-dámdisin nemese oıynshyǵyn bere qoıý kerek. Kerisinshe, tapsyrmany oryndamaı jatqanda jazalaý da qajet. Al jazalaý degenimiz, uryp-soǵý emes. Qarǵybaýyn qysyp jiberýge nemese oıynshyǵyn kórsetip, qaıta tyǵyp qoıýǵa bolady.
Ortalyqta ár ıttiń jeke is-qujaty júrgiziledi. Ashqan qylmystary, jarystaǵy jetistikteri tirkelip otyrady. Al eki-úsh jasynan polısııa quramynda jumys istegen ıt 8-10 jyldan soń zeınetke shyqqandaı, qyzmetten bosatylady.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
