«Bizge óz tabıǵı baılyqtarymyzǵa degen kózqarasymyzdy oı eleginen ótkizýdiń prınsıpti mańyzy bar. Biz olardy satýdan qazynamyzǵa kiris quıa otyryp, olardy durys basqarýdy, eń bastysy, elimizdiń tabıǵı baılyǵyn ornyqty ekonomıkalyq ósýge barynsha tıimdi kiriktirýdi úırenýimiz kerek».
Nursultan NAZARBAEV.
(«Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynan)
Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyna enetin iri jobalardyń biri – Aqtoǵaı ken orny. Jýyrda birqatar respýblıkalyq jáne óńirlik baspasóz ókilderi úshin uıymdastyrylǵan baspasóz týry barysynda atalǵan kenishte atqarylyp jatqan aýqymdy jumyspen tanysýdyń sáti tústi.
ÚKIMET«Bizge óz tabıǵı baılyqtarymyzǵa degen kózqarasymyzdy oı eleginen ótkizýdiń prınsıpti mańyzy bar. Biz olardy satýdan qazynamyzǵa kiris quıa otyryp, olardy durys basqarýdy, eń bastysy, elimizdiń tabıǵı baılyǵyn ornyqty ekonomıkalyq ósýge barynsha tıimdi kiriktirýdi úırenýimiz kerek».
Nursultan NAZARBAEV.
(«Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynan)
Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyna enetin iri jobalardyń biri – Aqtoǵaı ken orny. Jýyrda birqatar respýblıkalyq jáne óńirlik baspasóz ókilderi úshin uıymdastyrylǵan baspasóz týry barysynda atalǵan kenishte atqarylyp jatqan aýqymdy jumyspen tanysýdyń sáti tústi.
Shoıyn joldyń ústinde tursa da, Aqtoǵaıǵa shaǵyn avtobýspen bardyq. Túnde jol uzaq. Kókjıekten kóringen ottar kóńildi jelpigenimen, jymyń-jymyń etip kópke deıin jetkizbedi. Tań sibirleı bere jetken ken orny stansadan shyǵysqa qaraı sál alshaqtaý jer eken. Alǵashqyda kózimizge kúzet qyzmetkerlerinen basqa eshteńe shalynbady. Olarǵa «Taý kúzetip tursyzdar ma?» dep ázildegen syńaı tanyttyq. Kúzetshilerden ári qaraıǵy aýmaqtyń bári kishigirim jotalar edi. En baılyq osy tyqyr tóbelerdiń ortasynda bolyp shyqty.
Kenish mamandary kútip alyp, tilshiler de kenshiler syndy syptaı kıinip alǵannan keıin mys shaıqaıtyn oryndy aralaýǵa kiristik. Bul – bir sheti men bir shetine kóliksiz jete almaıtyn qıyr alqap. Jalpy, aýmaǵy 25 myń sharshy shaqyrymdy quraıdy.
Aqtoǵaı – qosymsha qor retinde murty buzylmaı saqtalǵan kenish. Onda barlaý jumystary anyqtaǵan mys keniniń qory – 5 mln. tonna. Bul shıkizatty óndirý ashyq karerde 50 jylǵa jetedi. Ári qaraı tereń shahtalarda 90 jylǵa deıin óndirýge múmkindik bar. Munda jospar boıynsha jylyna 100 myń tonnaǵa deıin mys shıkizaty óndirilmek. Ken orny «Samuryq-Qazyna» UÁQ jáne Qytaıdyń memlekettik damý banki tarapynan 2 mlrd. AQSh dollary kóleminde qarjylandyrylyp otyr.
Jalpy, ken qoryn barlaý jumystary alpysynshy jyldary bastalǵanymen qaılasyn saılaǵan kenshiler múlde aıaq baspaǵan. Sebebi, ótken ǵasyrda keńestik bılik Jezqazǵan mysyn ıgerýdi ońtaıly kórdi. Ondaǵy mystyń jer jynysyndaǵy ortasha quramy 4-5 paıyzǵa deıin jetetin. Al, Aqtoǵaıdaǵy mystyń ortasha quramy – 0,33 paıyz. Dese de, búgingi ozyq tehnologııa ken óndirý shyǵynyn azaıtýǵa úlken múmkindik berip otyrǵandyqtan, jobanyń el qazynasyn toltyrýǵa qyzmet etetini, taý-ken ındýstrııasyn jańa satyǵa kóteretini anyq. Sondaı-aq, búginde ken ornynda 1 719 mln. tonna mıneraldy resýrstar qory bar ekendigi belgili bolyp otyr.
Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha, 2000 jyldardan keıin Aqtoǵaı ken orny qaıta zerttelip, jandana bastady. 1600 metr tereńdikke deıingi burǵylaý jumystarynyń nátıjesinde, qazbasy mol aýmaq anyqtalyp, 2005 jyly kenishti ıgerý jumystaryna alǵashqy qadam jasalyp, kenshiler men ken óndirýge arnalǵan nysandardyń qurylysy salyna bastady. Degenmen, 2007 jyldary bastalǵan qarjy daǵdarysyna baılanysty qurylys jumystary aıaqsyz qalǵan-dy. Elimizde ǵana emes, TMD aýmaǵyndaǵy eń iri taý-ken jobasynyń biri bolǵandyqtan kenishtegi qurylys 2013 jyly qaıta jalǵasty.
Aqtoǵaı kenishin aralap kórsetken «Qazaqmys-Aqtoǵaı» JShS dırektory Aleksandr Lıdiń aıtýynsha, ken óndirý 2014 jyly bastalmaq.
– Aldymen totyqtanǵan ken óndirýden bastaımyz. О́ıtkeni, ony bastapqy kezde siltisizdendirý qajet. Bul – 5-6 aıdy qajet etetin úderis. Eger aldaǵy kóktemniń sońyn ala ken óndirýdi bastap ketsek, 2014 jyldyń aıaǵynda katodty mys óndirýge múmkindik týady. Al sýlfıdty ken 2016 jyldan bastap óndirile bastaıdy. Onyń negizgi qory – 1,5 mlrd. tonna. Sýlfıdti kendi óńdeýmen aınalysatyn fabrıka qurylysy 2016 jyly paıdalanýǵa beriledi. Alǵashqy sýlfıdti ken sol jyly óńdele bastaıdy. Negizi totyqtanǵan kenniń qory asa kóp emes. Totyqtanǵan ken zaýyty shamamen 10-12 jyl jumys isteıdi. Onda jylyna 22-25 tonna katodty mys óndiriledi. Bul asa aýqymdy ken bolyp sanalmaıdy. Al sýlfıdti ken konsentratynan jylyna ortasha eseppen 75-90 myń tonna óndiriledi, – dedi Aleksandr Lı.
Aqtoǵaı mys konsentraty Qytaıǵa eksportqa shyǵarylatyn bolady. О́ıtkeni, álemdik mys naryǵyndaǵy ónimniń úlken bólshegin Qytaı memleketi tutynady. Qazir atalǵan elde elektrondy ónerkásip keńinen damyǵandyqtan, mys shıkizatyna suranys ta joǵary. Elektrondy qural-jabdyqtyń kópshiligi Qytaıda óndirilip jatqany belgili. Onyń ústine Aqtoǵaı kenishiniń ornalasqan jaǵrafııalyq aýmaǵy da Qazaqstan-Qytaı naryǵyna qolaıly bolyp tur. Aqtoǵaı – Qytaı shekarasynan bar-joǵy 250 shaqyrym jerde ornalasqan. Sondaı-aq, mamandardyń aıtýynsha, Qazaqstanda mys óńdeıtin qýatty zaýyttar joq. Balqash zaýytynyń úlken aýqymdaǵy mys konsentratyn óńdeýge shamasy jetpeıdi.
Búginde «Qazaqmys» toby jańa damý kezeńine aıaq basty. Onyń aıǵaǵy jańadan qolǵa alynǵan eki iri joba: biri – Aqtoǵaı bolsa, ekinshisi – Bozshakól. Bul jobalardyń árqaısysynyń quny 2 mlrd. dollarǵa baǵalanyp otyr. Bozshakól kenishiniń paıdalaný merzimi 40 jyldan asa ýaqytty quraıdy. Ortasha ónimdiligi – jylyna 75 myń tonna mys konsentratyna teń.
– «Qazaqmys» Aqtoǵaı jobasyn 2001 jyly qolǵa aldy. 2005 jyly ken ornynda qurylys bastalǵanymen eki jyldan keıin qarjy daǵdarysyna oraı toqtap qaldy. Mys bıznesiniń ekonomıkalyq modeli óte kúrdeli ári sezimtal bolyp keledi. Álemdik baǵa, tehnologııa quny, óndiristiń ózin ózi aqtaýy syndy túrli máseleler jan-jaqty qarastyrýdy qajet etedi. Qazirgi kezde «Qazaqmys» jylyna 300 myń tonna mys óndirse, Aqtoǵaı men Bozshakól 200 myń tonna mys óndiretin bolady. Iаǵnı, qos jobanyń iske qosylýy, birinshiden, resýrstyq bazanyń ornyn toltyryp, ekinshiden, kompanııanyń áleýetin nyǵaıtady. Uzaq merzimdi boljamymyz boıynsha, mysqa degen suranys álemde tómendemeıdi, – dedi Aleksandr Lı.
Aqtoǵaı ken ornynyń aýmaǵynda búginde qurylys jumystary qyzý júrgizilip jatyr. Bas merdiger – «Alsım-alarko» atty túrik kompanııasy. Biz totyqtanǵan kendi óndirý, katodty mys shyǵaratyn elektrolız zaýyttary ornalasatyn alańdardaǵy qurylys jumystaryna kýá boldyq. Sondaı-aq, taǵy bir alańqaıda sýlfıdti kendi óńdeıtin baıytý fabrıkasy salynbaq. Onda mys konsentraty alynady. О́ndiris bazasynyń da irgetasy qalanyp jatyr. Onda túrli qoımalar, taý-ken tehnıkalaryna qyzmet kórsetetin angarlar men kenshilerdiń sheberhanalary oryn tebedi. Sonymen qatar, kenishte totyqtanǵan kendi tekshelep jınaıtyn alań ázirlenip jatyr. Onda mystyń kúkirt qyshqylyn túzýi júzege asyrylatyn bolady.
Taǵy bir alańqaıda qurylys tehnıkalary qumyrsqanyń ıleýindeı quj-quj qaınap, jer qyrtysyn qopara tegistep jatyr eken. «Qazaqmys-Aqtoǵaı» JShS qurylys ýchaskesi jetekshileriniń biri Shervın Lınkonyń aıtýynsha, munda tórt ǵımarat boı kóteretin kórinedi. Muny kendi maıdalaý alańy dese de bolady. Mys tonnel konveıeri arqyly maıdalaý alańyna jetkizilip, ýaqtalady da, ári qaraı suryptalady. Iri ken qaıta usaqtaýǵa jiberilip, usaqtalǵan ónim qum tárizdi ábden úgitiledi. Atalǵan úderis mys keni maıda tozań deńgeıine jetkizilgenshe júrgiziledi. Sodan soń hımııalyq óńdeýden ótkizilip, daıyn ónim retinde óndiriske jiberiledi. Sondaı-aq, mys kenin qattaý ýchaskesi bolady. Qazirde kenishte kóptegen nysandardyń irgetasyn qalaý jumystary bastaldy. Al ǵımarattar 2014 jyly boı kóteredi. Kúzdiń aýa raıy da qurylys jumystarynyń qyzý júrýine qolaıly bolyp tur, dedi qurylysshylar.
«Alsım-alarko» kompanııasy kenish aýmaǵynda beton zaýytyn salypty. Qurylys jumystaryna qajetti ónim shyǵaratyn zaýyttyń janynda qosymsha taǵy bir beton zaýyty salynýda. О́ndiris óniminiń kólemi – saǵatyna 120 tekshe beton. Ekinshi zaýyt paıdalanýǵa berilse, qosymsha 100 tekshe metr sement óndiriledi.
Sondaı-aq, 1500 adamǵa arnalǵan jatyn oryn, shaǵyn mádenı-demalys oryndary, ashana qurylysy, sport alańdarynyń qurylysy júrgizilýde. Merdiger men tapsyrys berýshi kompanııa keńseleri salynyp jatyr. Qazirgi kezde ken ornynda sheteldiktermen birge elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen mamandar, jergilikti óńirdiń turǵyndarynan quralǵan jumysshylar eńbek etýde.
Aqtoǵaı stansasy men kenish arasynda temirjol jelisi tartylǵan. Osydan bir aı buryn tekserýden ótkizilip, paıdalanýǵa berilipti. Aqtoǵaı ken orny men Aqtoǵaı temirjol stansasy aralyǵyndaǵy shoıyn joldyń uzyndyǵy – 25 shaqyrym. Qazirgi kezde bul jolmen kenishke qurylys materıaldary, aýyr tehnıka jetkizilip jatyr. Jalpy, júk kóterý qýaty 100 tonnalyq portaldy shyǵyrandar ornatylǵan.
Aqtoǵaı jańa zamanaýı tehnologııamen qamtylatyn bolady. Búgingi tańda qural-jabdyqtar álemniń túkpir-túkpirinen ákelinýde. Qytaı, AQSh, Germanııadan jetkizilgen sony tehnologııalyq jabdyqtardy ornatý jumystaryn merdigerler atqarady. «Qazaqmys» tobynyń baspasóz hatshysy Maqsut Japabaevtyń aıtýynsha, búginde korporasııa óz qyzmetkerlerin jańa qural-jabdyqtarda jumys isteýge úıretý jumystaryn júrgizýde. Mamandardy atalǵan tehnıkaǵa óndirýshi kompanııalar ókilderi úıretetin bolady. О́ıtkeni, mundaı joǵary tehnologııa TMD elderinde buryn-sońdy qoldanylmaǵan eken.
Tehnıka qaýipsizdigine jaýapty ınjener Birjan Quspanov «Bizdiń mindetimiz – jobany qaýipsiz deńgeıde júzege asyrý. О́ıtkeni, bul elimizdiń serpindi jobalarynyń biri bolyp sanalady. Sondyqtan, kenishte ozyq tehnologııanyń tıimdi qoldanylýy men qyzmetkerlerdiń múltiksiz jumys isteýin qamtamasyz etýge bar kúsh-jigerimizdi arnaımyz», deıdi.
Biz kompanııa basshylarynan kenishte sheteldik jáne otandyq qyzmetkerlerdiń úlesi qanshalyqty bolatyndyǵy týraly suradyq. Kenish qurylysynda 3 myń adam jumyspen qamtylǵan. Nysandar tapsyrylǵannan keıin ken óndirý ornynda 1500 qazaqstandyq vahtalyq júıede jumys isteıtin bolady. «Kompanııaǵa sheteldik jumys kúshin 15 paıyzdan asyrmaý týraly mindettelgen. Biz óz elimizdiń azamattaryn jumysqa tartýǵa múddelimiz», deıdi kompanııa ókilderi.
El ekonomıkasynyń eselenýine jol ashatyn kenishte jańa jumys oryndary ashylatyny týraly aıttyq. Osy rette, Aıagóz – Aqtoǵaı baǵytyndaǵy tas joldy jóndeý áleýeti zor kompanııaǵa júktelse deımiz. О́ıtkeni, ábden tozyǵy jetken jol kólikpen júrýge jaramsyz kúıde. Bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi sheńberinde birqatar ıgi jumystardy atqarǵan «Qazaqmys» kompanııasy jol máselesiniń sheshimin tabýǵa kómektesedi dep oılaımyz. О́ıtkeni, mundaı iri keshende jergilikti óńirdiń turǵyndary da jumyspen qamtylady. Ásirese, kenishke jaqyn ornalasqan Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Aıagóz, Úrjar aýdandary jáne Almaty oblysynyń Alakól aýdanynyń turǵyndaryna atalǵan baǵytta qatynaǵan tıimdi.
Dýman ANASh.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Aıagóz aýdany.
