Bókeı Ordasy

Ishki Ordanyń qurylýynda sultan Bókeı Nuralyulynyń róli zor ekendigi belgili. Alaıda halyq sanasynda oǵan deıin ataqonysqa umtylǵandar bolmaǵan degen pikir ornyǵyp qalǵan. Degenmen 1771 jyly Edil qalmaqtarynyń óz Ota­ny Jońǵarııaǵa jóńkile kóshýi saldarynan Edil men Jaıyq aralyǵyndaǵy tarıhı mekenin qaıtarǵysy keletin qa­zaqtardyń qatary kóp boldy. Ásirese HIH ǵasyrdyń basynda, ıaǵnı 1801 jyldan bastap Kishi júz qazaqtarynyń keıbir tobynyń Reseı patshasynan ishki tarap­qa túpkilikti ornyǵý úshin arnaıy ruq­sat suraǵandyǵyn baıqaımyz. Eń alǵash bolyp noǵaı rýynyń starshyny Islam Qurmanqojaev 100 shańyraqpen ótýge nıet tanytqan eken. Izinshe 1801 jyly 11 aqpanda Kishi júzdegi Handyq Keńestiń tóraǵasy Bókeı sultan Orynbor gýbernatory N.N.Bahmetevke emes, Grýzııa jáne Astrahan gýbernııasynyń basshysy K.F.Knorrıngke Jaıyq pen Edil ózenderi aralyǵyna kóshý jóninde ótinish bildirgen. Bókeı Nuralyuly­men bir mezgilde Kishi Ordadaǵy kerderi rýy­nyń starshyny Tilep Qaıbashev Astrahan mańyndaǵy dalaǵa ornyǵýdy josparlaǵan. Ol tek basqasha jolmen, ıaǵnı Oral áskerı keńsesi arqyly qı­myl­daǵan. Kishi júz qazaqtarynyń Qos­ózenge osyndaı qarqynmen umtylýy jo­ǵaryda kórsetilgen úsh adamnan basqa «res­mı ruqsat» suraǵandar sanynyń kóp bol­ǵandyǵyn boljaýǵa múmkindik beredi.

Bizge belgili bolyp otyrǵan ishki tarapqa ótýge nıet bildirýshi qazaq bas­shylarynyń árqaısysynyń ózin­dik múddesi bolǵan. Starshyndar I.Qurman­qojaev pen T.Qaıbashev óz rýlaryn eko­nomıkalyq tyǵyryqtan shyǵarý arqy­ly bılikterin saqtap qalýdy maqsat tut­qan. Olar qarasúıekten shyqqandyq­tan, joǵarǵy handyq bılikti armandamaı-­
t­yn edi jáne sol sebepti qaı kúnde bolsyn jeke basyn táýekelge tige aldy. Al Bókeı Nuralyulynyń jóni de, maqsat-múddesi de aldyńǵy ekeýine qaraǵanda ózgesheleý bolǵan. Arǵy tegin Shyńǵys hannan taratatyn sultandar tobynan shyqqan ol Kishi júzdegi joǵarǵy bı­likten dámeli edi.

Patsha úkimeti ishki tarapqa ótýge nıet tanytqan basshylardyń jeke maq­sat-múddesin sarapqa salyp jatpady. Kishi júzdi saıası jaǵynan álsiretýdi kóz­degen Reseı Qosózen aralyǵyna búı­­regi burǵan qazaq basshylaryna res­­mı ruqsattaryn bere bastady. 1801 jy­­ly 25 aqpanda Reseı patshasy pol­kov­nık P.S.Popovtyń atyna star­shyn I.Qurmanqojaevty noǵaı rýy­nyń 100 tútinimen birge Oral dalasy­na ótkizý jónindegi reskrıptisin shy­ǵardy. Al 1801 jyldyń 11 naýryzynda I Pavel patsha Kavkaz shebiniń basshysy K.F.Knorrıngtiń atyna Bókeı Nur­alyulyn bodandyqqa qabyldaý jó­nindegi Jarlyǵyn joldady.

Kezek kerderi rýynyń starshyny Tilep Qaıbashevqa jetkendeı boldy. Ol alǵashynda óz týystarymen ǵana ótetinin aıtyp, keıinnen 1000-nan as­tam shańyraqty ákelýge ýáde etken. T.Qaı­bashevtyń ótinishin qabyldap al­ǵan Oral áskerı keńsesi ony Reseı Sena­tynyń qaraýyna jibergen. Bókeı Nuraly­uly­men bir mezgilde aryz jazǵan kerderi rýy starshynynyń isi 1801 jyldyń maý­sym aıyna deıin uzap ketýine qaraǵanda, ­Kishi júz qazaqtarynyń ishki betke ótýine qarsy saıasat ustanǵan Oral áskerı keń­sesi atalǵan ótinishti Senatqa kesh jol­daǵan sekildi. Sebebi noǵaı rýynyń star-­
­­shyny I.Qurmanqojaev pen Handyq Ke­­ńes tóraǵasy Bókeı sultannyń ótini­shi bir aı kóleminde qanaǵattandyrylǵan. Al T.Qaıbashev isi 4 aıdan soń, ıaǵnı 1801 jyldyń maýsym aıynyń basynda ǵana Senattyń talqysyna túsken. 1801 jyly 20 maýsymda osy jaıttar týraly málimet jınaý jóninde nusqaý alǵan astrahandyq basshy K.F.Knorrıng bul isti P.S.Popovqa tapsyrǵan. Osy tapsyrmamen jumystanǵan general Mederdiń anyqtaýy boıynsha «T.Qaıbashev qa­ra­­súıekten shyqsa da, arǵy tegi ataqty, dańq­ty adamdar bolǵan. О́zi aqyldy, adal, meıirimdi adam bolǵandyqtan, Or­da hal­qy arasynda syıly. Jergilikti ha­lyq joǵary mártebeli han men basqa da qazaq sultandarynyń buıryǵyn oryn­daǵannan góri T.Qaıbashevtyń aqy­lyna óz erikterimen júginedi» eken.

Senattyń nusqaýyn oryndaýǵa ki­ris­­ken P.S.Popov T.Qaıbashevtyń Ja­ıyq ózeni boıynan kóship ketkenin es­tıdi jáne onyń qaıda jol tartqany belgisiz bolyp shyǵady. Bizdiń oıymyzsha, T.Qaıbashev patsha úkimetinen uzaq habar kelmegesin, dalanyń ishki bóligine kóship ketse kerek.

Raqymetti Bókeı han ótken...

1801 jyly ataqonysqa túpkilikti oral­ǵan qazaqtar biraz qıyndyqty ba­synan ótkerdi. Alǵashynda Edil-Ja­ıyq aralyǵyn qazaqtar emin-erkin jaı­laǵanymen, birtindep olardyń qonysy Oral kazak áskeri, knıaz N.B.Iýsýpov, graf I.Bezborodko sekildi otarlaýshy patsha úkimeti qolshoqparlarynyń ta­rapynan shektele bastaıdy. Arhıv qujattarynan jaıylym úshin talastyń ashyq tonaýǵa ulasyp otyrǵandyǵyn, al bul máselelerdi sheshýde negizgi kúsh Bókeı hanǵa túskendigin baıqaımyz. Bókeı sultan eń aldymen Ishki Orda shekarasyn naqtylaýǵa umtylyp, 1803, 1806-1808 jyldary Oral áskerı keńse­sinen bastap, Orynbor general-gýbernatory jáne I Aleksandr patshaǵa ótinish joldaýmen boldy.

Alaıda otarshyl Reseı ımperııa­synyń kózdegen maqsaty bólek edi. 1811 jyly kúzde handyq bılikti kúshtep joıa almaǵan orys saıasatkerleri Ishki Ordaǵa jáne Kishi júzge bólek-bólek han saılap tyndy.

Bókeı sultandy handyqqa kótergender qatarynda Sary, Nııazǵalı Esimuldary, barlyq Nuralyuldary, Kishi júzdegi Batyr han urpaqtary – Esengeldi, Sırek, Jaryq Qarabaıuldary, Orta júzden Qaıyp han urpaqtary – Jantóre Jıhangeruly (Bókeıdiń kúıeý balasy), Nurmuhambet Jıhangeruly jáne ózgeleri bolǵan.

1812-1815 jyldary Bókeı han óziniń basqarý múmkindigin keńeıtip, aınalasyna bedeldi sultandardy, starshyndardy jınady. Onyń aldynda jaıylym máselesi, Ishki Ordadaǵy qoǵamdyq-saıası qatynastardy retteý jáne taǵy basqa da máseleler turdy. Ol ómiriniń sońyna deıin Oral kazak-orystarymen, Edil qalmaqtarymen, qondyraý tatarlarymen, orys pomeshıkterimen tilimdeı jer úshin kúres júrgizdi.

Ártúrli keleńsiz oqıǵalarǵa qara­mastan, Bókeı han tusynda Ishki Orda qazaqtarynyń áleýmettik jaǵdaıy jaq­saryp, kóshpeli halyqtyń mereıi artty. Jyldar boıy týsyrap jatqan shuraıly dalada mal kóbeıip, saýda ósip, dáýlet artty. 1802 jyly handyqtaǵy halyq sany 6300 shańyraqty qurasa, 1814 jyly 8500 shańyraqqa ulǵaıdy. Al tórt túlik sany 3 mıllıonnan asyp jyǵyldy. Bókeı sultan tusynda bókeılik qazaqtar kórshiles halyqtarmen saýda júrgizgen.

Bar ǵumyryn óz handyǵynyń jerin qorǵaýǵa, halqyna qyzmet etýge arnaǵan Bókeı han 1815 jyly 21 mamyrda keshki saǵat 21.00 shamasynda shemen aýrýynyń dendeýine baılanysty kóz jumady.

Zamandastary Bókeı hannyń el ara­synda asa syıly bolǵandyǵyn atap ótken. Onyń aýyz toltyryp aıtar­lyq­taı baılyǵy bolmaǵandyǵy jóninde de ańyz-áńgimeler bar. Tipti han qaıtys bolǵan kezde Jáńgir sultan Astrahanǵa gýbernatorǵa barý úshin ataqty baı tatar – Dáýittiń balasynyń kıimin alǵan desedi. Bókeı tatarsha saýattylyǵymen, aqyldylyǵymen, batyldyǵymen kózge túsken. Onyń birinshi áıelinen – Táýke, Ádil, ekinshi áıeli Atannan – Jáńgir, úshinshi áıeli sherkesh Jumadan – Meń­digereı týǵan.

Eldi saýattandyrý, mádenıetke kóp kóńil bólgen Bókeı han zamanynyń zańǵar uly bola bildi. Progresshil ári ómirsheń saıasat ustanǵan Bókeı saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik damýda úlken jetistikterge jetti. Ol halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý úshin saýda isin jań­ǵyrtýǵa da jan-jaqty jaǵdaı jasady. Bıleýshisine, kósemine rıza bolǵan halyq «han Bókeıdiń tusynda seker shaınap, bal juttyq» dep tekke aıtpasa kerek. Sonymen qatar Januzaq jyraýdyń:

Baılarǵa quba jaılatqan,

Jarlyǵa myńdap jylqy aıdatqan,

Altyndy taqtyń ústinde

Raqymetti Bókeı han ótken,

– dep jyrlaýynda tarıhı shyndyq jatyr. Odan ári jyraýdyń:

Ejelgi Bókeı barynda

Tolyqsyp jaılap edi bizdiń el,

– dep jalǵastyrýy sol zamannyń tynysyn aıqyn beıneleıdi.

«Qazaq halqyn otyryqshylyq ómirge úıretkim keledi»

1815 jyly Bókeı han dúnıeden ótken soń bılik ýaqytsha onyń inisi Shyǵaı Nuralyulynyń qolyna ótti. Alaıda óz tarapymyzdan Nuraly hannyń osy ulynyń saıası sahnaǵa budan áldeqashan buryn kóterilgenin atap ótemiz. Ol el basqarý isine erte aralasqan jáne oǵan Ordanyń alǵashqy hany kez kelgen memlekettik isterdi senip tapsyrǵan.

Ishki Ordany basqarý jónindegi Ýaqytsha Keńes tóraǵasy qyzmetin at­qarǵan I.S.Ivanovtyń málimdeýinshe, Bókeı Nuralyuly han bolyp taǵa­ıyn­dalǵan soń da Jaıyq bettegi ózine qarasty qazaqtardy bıleýdi inisi О́zbekqalıǵa, al ishki taraptaǵy handyqty Shyǵaıǵa júktegen. Osy keltirilgen málimetterge súıenip, 1815 jyl qarsańynda Shyǵaı Nuralyulynyń el basqarý isine ábden daıyn bolǵandyǵyn baıqaımyz.

Shyǵaı sultan bıligi kezindegi Bókeı Ordasyndaǵy agrarlyq qatynastar shıelenise tústi. Jerdi paıdalanýdyń rýlyq qaýymdyq túri ústemdik etkeni­men, jaıylym men shabyndyqtyń jetis­peýshiligi aıqyn sezildi. Osy kezeńde alǵash ret erikti jáne eriksiz túrde jerdi jalǵa alý dúnıege keldi.

Klımattyń qatańdyǵy, qubylma­lylyǵy kóptegen kóshpelilerdi, onyń ishinde Shyǵaı sultandy úı, jer­tóle­ler salýǵa májbúrlegen. Ishki Orda bı­leý­shisi óz aǵasy sekildi handyq hal­qyn otyryqshylyqqa baýlyǵysy kel­di. Bul jaıynda ol 1820 jyldyń 28 qań­tarynda Astrahan kazak áskeriniń atamany V.F.Skvorsovqa: «Qazaq halqyn otyryqshy ómirge úıretkim keletini Sizge burynnan belgili. Olarǵa úlgi kór­setpek maqsatta meniń úı salýyma aǵash jáne daıyn qurylys materıaldaryn jiberýińizdi suraǵan edim», dep jazdy. Al buǵan yqpalyn tıgizgen faktordy gýbernator P.K.Essenge bylaısha kórsetken: «Úı turǵyzýyma qazaq halqyn úlken shyǵyndarǵa ushyratqan aýyr qys áser etti». Osylaısha 1820 jyldyń jazynda Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy Konevsk postyna jaqyn jerde Shyǵaı sultanǵa tıesili úı boı kótergen.

Shyǵaı Nuralyuly bıligi tusynda Bókeı Ordasynyń mal sharýashyly­ǵy qarqyndy damyp, sandyq kórsetkish ­bo­ıynsha buryn-sońdy bolmaǵan deń­geıge jetti. Tabıǵı jut kesirinen kóp­tegen malynan aıyrylyp otyrsa da, bó­keılikter tórt túligin az ýaqyt ishinde kó­beıtip alǵan. Mysaly, 1821 jyly Bó­keı Ordasynda 92 643 túıe, 497 818 jyl­qy, 178 230 iri qara, 4 849 809 qoı, 652 195 eshki, barlyǵy 6 264 695 mal bolǵan. Bul halyqtyń ál-aýqatynyń jaqsy bolǵandyǵyn kórsetedi.

Jáńgir han reformalary

Bókeı han kózi tirisinde handyq bı­likti uly Jáńgirge amanattaǵan bola­tyn. Jas sultan 1821-1823 jyldar ara­ly­ǵynda handyq taqty ıelený jolynda belsendi kúres júrgizdi. Nátıjesinde, 1823 jyly 22 maýsymda I Aleksandr patsha Jáńgir Bókeıulyn han etip taǵa­ıyndaý týraly arnaıy gramotaǵa qol qoıdy.

Jáńgir han qazaq tarıhyndaǵy qa­rama-qaıshylyqqa toly tulǵa boldy. Keńes ıdeologııasynda ústemdik etken «taptar kúresi» prınsıpine baılanys­ty biz onyń qoǵamdyq-saıası qyzmetine bir jaqty qaraýǵa májbúr boldyq. Keıin elimiz táýelsizdik alǵan soń «Jurttyń handary jaqsy, al nege bizdiń handar jaman bolǵan?» dep oılana bastadyq.

Jáńgir han bılikke kelisimen jer reformalaryn júrgizýge kiristi. Kópshi­lik oılap júrgendeı, ol tek shuraıly jerlerdi óz týystary arasynda bólis­ke salýmen ǵana aınalyspady. Onyń jer reformalaryn biz zertteı kele eki kezeńge bóldik. Birinshi kezeń, ıaǵnı 1825-1830 jyldarda Jáńgir han Orda ter­rıtorııasyn naqtylap, shekarany shegendeýge umtyldy. Bul kezeńde qa­zaq-tatar, qazaq-qalmaq, qazaq-orys ara­syndaǵy jer daýlary qarastyryldy. Edil-Jaıyq aralyǵyn mekendegen ha­lyqtardy ózara qyrqystyrý saıasa­tyn ustanǵan Reseı ımperııasy jer máse­lesin sheshýge esh asyqpaǵan. Jer re­for­malarynyń ekinshi kezeńi, ıaǵnı 1831-1845 jyldary syrtqy jaýlarmen kúres jalǵasqanymen ishki jer reformalaryn júrgizýge basymdyq berildi. Degenmen el ishinde júrgizilgen jer reformalary tek azshylyqtyń kósegesin kógertti, al kópshiliktiń ekonomıkalyq suranystary eskerilmedi. О́z týystary men aınalasyndaǵylarǵa shuraıly jerlerdi taratý arqyly qatardaǵy ha­lyqty olarǵa táýeldi etip qoıdy. Osy­laısha, ishki jer saıasatynyń basty kem­shilikteri kópshilik turǵyndardyń jersiz qalýynan, áleýmettik jiktelistiń kúsheıýinen, paraqorlyqtyń jappaı etek alýynan, mal sharýashylyǵy­nyń daǵdarysqa ushyraýynan, eldegi ur­lyq-qarlyqtyń artýynan anyq kórindi. Sonyń saldarynan Bókeı Ordasynda 1836-1838 jyldary Isataı Taımanuly men Mahambet О́temisuly jetekshilik etken ult-azattyq qozǵalys jáne 1842-1843 jyldary A.Qoshaev pen L.Manataev bastaǵan kúres bolyp ótti.

Jáńgir hannyń basqa qazaq handarynan ereksheligi – onyń eýropalyq ómir­men jaqsy tanys bolýynda. Astrahan gýbernııasynda bilim alyp, keıin elge oralǵan soń aýyl sharýashylyǵyna qa­tys­ty gazet-jýrnaldardy oqyǵan ol eko­­nomıka salasyn jetik meńgerdi. Ná­tı­­jesinde, 1832 jyly alǵash ret jár­meń­ke uıymdastyryp, saýdanyń kó­ri­gin qyzdyrdy. Mysaly, 1833 jyly uıym­­dastyrylǵan jármeńkege 562 971 myń bas mal ákelinip, 339 174 som­nyń taýary satyldy. Jylyna 2 ret óte­tin bul jármeńkede han keńsesiniń máli­meti boıynsha 1839 jyly dalanyń ár túk­pirinen satýǵa 4 122 bas iri mal (túıe, jylqy, iri qara), 68 498 qoı, 6 419 put jún, 30 009 dana teri-tersek áke­lingen. Al ózge el­derden kelgen saý­da­ger­ler jibek, qaǵaz, nan, shaı, qant, kir­pish, ydys aıaq já­ne taǵy basqa taýarlardy ákelgen. Sony­men qatar jár­meńkede urlyq, janjal sekildi ke­leń­sizdikterdiń bolmaýy úshin ýázir-sul­tandar taǵaıyndalǵan.

Jáńgir han bilim, ǵylym, mádenıet salasynda da ıgi bastamalardy júzege asyrdy. 1835 jyly meshit saldyryp, 1838 jyly dárihana, arhıv ashyp, 1841 jyly poshta-telegraf baılanysyn ornatty. Sonymen qatar 1841 jyly jańa mekteptiń irgesin qalap, handardyń ara­synan alǵash ret Qazan ýnıversıteti ǵylymı keńesiniń qurmetti múshesi bolyp saılandy. Han Jáńgirdiń alǵashqy qazynashylyq qyzmetti iske qosý, tur­ǵyn­darǵa medısınalyq ekpe saldyrý, qum basýdyń aldyn alý maqsatynda qaraǵaı otyrǵyzý sııaqty ıgi isteri ur­paqtar jadynda máńgilikke saqtalady.

Sóz sońy

Bókeı handyǵynyń qurylǵanyna 220 jyl bolǵanymen, bul salada óz zertteýin kútip otyrǵan másele jetkilikti. Ol úshin tómendegi sharalardy júzege asyrýymyz qajet dep sanaımyz:

Birinshiden, Bókeı Ordasy bıleý­shi­leriniń qoǵamdyq-saıası qyzmeti áli kúnge deıin tolyqqandy zerttelmeı kel­edi. Ásirese Bókeı han men Shyǵaı sul­tannyń atqarǵan qyzmetterine qatysty arnaıy ǵylymı eńbekter jaryq kórmedi. Tipti Reseı ımperııasynyń jymysqy saıasatynyń qurbanyna aınalyp, elden jyraqqa ketýge májbúr bolǵan Jáńgir han urpaqtarynyń keıingi taǵdyry nazardan tys qalyp qoıdy.

Ekinshiden, Bókeı Ordasy tarıhyna qatysty bizdiń elimizdegi jáne Re­seı Federasııasyndaǵy arhıvterde jat­qan qujattardy jınastyryp, arnaıy jınaqtar shyǵarý qajet. Búgingi qolda bar jınaqtar ǵylymı aınalymǵa enip boldy. Endigi kezekte Orda tarıhy tyń arhıv qujattaryna muqtaj.

Úshinshiden, Bókeı Orda aýdanyn respýblıkalyq, tipti álemdik deń­geı­degi týrıstik ortalyqqa aınaldyrý ba­ǵytyndaǵy jumystardy jandandyratyn kez keldi. Ol úshin ınfraqurylymdy jaqsartý (jol salý, qonaqúıler jelisin qalyptastyrý jáne t.b.), týrızmdi jar­namalaýdyń zamanaýı ádisterin paıdalaný baǵytynda jumystanýymyz qajet.

Saıalbek ǴIZZATOV,

QR Ulttyq mýzeıiniń ǵylymı hatshysy,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty