Jaıaý Musa

«Tolǵaý»

Jaıaý Musa ómiriniń qym-qıǵash tar­­tysty kezeńiniń bir kýási osy án. Ata qonysynan aıyrylyp, Musa, Mus­tafa Shormanovtardyń qysastyǵy isti qy­lyp, qýǵyn kórip, túrmege túsip, aıdaý­da júrip shyǵar kún, atar tańy tu­tyl­ǵandaı bolyp, sergeldeń taǵdyr áb­den tıtyqtatqanda sher-shemeńge toly na­laly júreginen syzdap shyqqan kúrsi­nisti án:

Qınaldy shybyn janym,

oı dúnıe-aı,

Jalǵyzbyn, ári kedeı,

Shormanov baı.

Aram mal saǵan, sirá opa bermes,

Artyńa bir qarashy úńilip-aı.

Zalymdar maǵan myqtap

saldy quryq,

Qorlyqqa qalaı tózem tiri júrip?

Shyǵar kún, atar tańdar

bar shyǵar-aý,

Turady jaqsylyqqa ishim jylyp.

Bul ánniń daqpyrtyn Baıanaýla ja­ǵynyn bilikti, zeıindi kisilerinen anda-sanda bir estip qalyp júrdim. Almatyda ataqty ánshi Káýken Kenjetaev osy án jóninde biletinin talaı ret aıtsa da, biraq sózin umytqan. Radıonyń mýzy­ka redaksııasynda bas redaktor ke­zim, qaramaǵymyzda isteıtin ánshi Sýat Ábýseıitovpen eskilikti ánderdi jań­ǵyrtyp, umytylǵandaryn qaıta jazdyrtyp efırde nasıhattaýdy aqylǵa salyp, keńesip otyrǵanda áńgimemizdiń ústine Rashıd Musabaev keldi. Rashıdti kórgen sátte Sýat: – Aıtylmaı jatqan bir ǵajap án bar, – dep oılana toqtady.

– Ol qandaı án? – dedim eleń etip.

– Ol tek qana Rashıdtiń daýysyna keletin án, – dedi Sýat.

– Konkretno aıtshy, Sýat! – dep Rashıd dúńk ete tústi.

– Jaıaý Musanyń áni... «Tolǵaý» dep atalady. Sózin bilemin, men sııaqty tenor daýysqa kele bermeıdi. Kúrsinisti, aýyr án... Jaıaý Musanyń aıdaýda qına­lyp júrgen kezi, – dep Sýat aqyryn ǵana ándetti.

Rashıd oılana túıilip: – Da, eto moıa pesnıa, – dedi tebirene qozǵalaqtap. Án tabıǵatyn birden túsingeni. Sýat oǵan kúlimsirep qarady da otyrdy. Sózderi bir-birine jarasymdy elge belgili eki tamasha dýettiń áńgimeleri keıde osylaı bolyp úılesip jatady. Rashıd orys­­qoldylaý azamat. Biraq meıilinshe adal, ańǵal jan. Sál maqtap qoısa boldy, soǵan máz.

Arada biraz kún ótti. Bul eki ánshimen taǵy bir keńesip otyrǵan sátte Sýat Ra­shıdke ym qaqty. Rashıd myrs et­ti de: – Kabınetińiz tap-tar. Myna pıa­nı­­nońyzdyń úni de álsizdik etedi, ýaqy­tyńyz bolsa astyna... ıá konserttik stý­dııaǵa túseıik. Zaly keń, roıal bar, men tapqan Jaıaý Musanyń ánin sol jerde tyńdasaq, – dedi ómiri «siz» dep syzylmaıtyn tik minezdi jan.

Sýat jymyń-jymyń etedi, men ań-tań bolyp: – Ol qandaı án, – dedim eleń­degen kúıi.

– Ana joly sóz etken án «Tolǵaý», – dedi Sýat jaıbaraqat qana.

Júregim lúp ete tústi. Ápsátte stý­dııa­­ǵa keldik. Roıal janynda pıanıs­tka Na­talıa Ataeva otyr eken. Sálemdestik. О́te izetti jan Natalıa Borısovna Ra­­shıd­ke jymııa qarap, tuńǵıyq ún­­men kúńi­rengen aýyr akkordtardy tun­jy­rata bas­qanda Rashıdtiń keń tynysty, zildi daýysy:

Qınaldy shybyn janym,

oı dúnıe-aı,

Jalǵyzbyn, ári kedeı,

Shormanov baı.

Aram mal saǵan, sirá opa bermes,

Artyńa bir qarashy úńilip-aı, –

dep á degennen tula boıymdy qalty­ratyp jiberdi. Denem qusettenip, túr­shigip ketti. Sýat kózin jumyp, oıǵa bat­qan. Rashıdtiń alpamsadaı mol denesi kúr­kiregen ánniń áýenimen zoraıyp, keý­­desi keń ashylyp, eki kózi alysqa... tym alysqa qadalyp, kókirekti qars aıyr­­ǵan nalaly sóz júrek syzdatty. О́zi­­niń «Aqsısasy», «Haýlaýmen» qyn­nan shyqqan almas qylyshtaı jarqyl­daǵan Jaıaý Musa emes, ábden qajyǵan sherli muńlyq. Jo-joq, ánniń qasiretti zary ezilgen eńseni qaıta túzep, aıbat shegetindeı surapyl kúshtiń lebin sez­dirgendeı bola ma, o, táńir?!

«Tolǵaý» oryndalyp bitkende kóki­rek kere dem alǵan Rashıd: – Bul ándi men Borıs Grıgorevıch Erzakovıchten aldym, – dedi jaı ǵana.

«Tolǵaý» sol kúnnen bastap Jaıaý Musa ánderiniń qatarynda efırden oryn­­dala bastady. Sóıtip, taǵdyr tál­ke­gine kónbegen, moıysa da maıys­paı, qaıta osyndaı qýatty ánmen esh nár­sege des bermegen Jaıaý Musa taǵy da tabyndyrdy bizdi.

 «Shormanovqa»

Jaıaý Musanyń Shormanov áýletimen bitispes kúresiniń bir kýási – osy án. Bul da onyń jan aıqaıy.

Baıanaýla jaǵynyń qıly-qıly ánde­riniń shejiresi derlik Qanysh Sátbaev qat-qabat jumystarynyń ara-arasynda opera teatryna kelip, «Qyz-Jibek», «Abaı», «Birjan-Sara», «Er Tarǵyn», «Jalbyr» spektaklderin kórip júredi eken. Sondaı sátterde jaratylysy­­nan izet­ti, iltıpatty, qarapaıym kópshil jan teatrda talaı kisilermen júzdesip, ózin­e qoǵadaı japyrylyp kelip, sálem bergen jandarǵa jyly sezimmen ıilip yqy­las bildiredi eken. Osy jaıdyń bá­rin kórip-bilip júrgen ánshi Káýken Ken­jetaev bylaı dep eske alady: «Biz Qanysh aǵa bárimiz baıanaýyldyq­pyz. Osy jaqyndyqtyń áseri me, ol kisi Shá­ken ekeýimizdi erekshe jaqsy kórip, mysaly, spektakl kórýge kelgende osy teatrda júzdese qalsa, bizdi ishke tartyp, emin-erkin sóz qozǵap, el jaǵyn kóp suraı beretin-di. Keıde bir jaqsy otyrystarda bas qosa qalsaq, maǵan án saldyratyn. Biz sol peıiline kádimgideı marqaıyp, erkinsip, Qanysh aǵanyń ózi­­nen qıylyp otyryp «Aqylbaıdyń ánin», «Búrkitbaıdy», Jaıaý Musanyń áb­den umytyldy degen «Bashqulbaı» deı­tin ánderin aıtqyzyp, máz bolýshy edik. Sóıtip júrgende Qanysh aǵa bir kúni teatrǵa kelgen sátinde ma­ǵan oıla­na qarap: «Káýken, Murat To­lybaev oryn­daıtyn ánderdi radıodan tyń­dap júr­min. Ol shyrqaıtyn «Hor­lan», «Shamanyń áni», «Jıyr­ma bes», «Qa­rańǵy túnde taý qal­ǵyp», Jaıaý Musa­nyń «Gaýhar qyz», «Sa­par» ánderi ózgeshe dúnıe eken. Ony esh­bir án­shimen salystyrýǵa bolmaıdy. О́ziniń sáýir bultyndaı kúrkiregen su­ra­pyl daýysymen týa salǵan bir bi­tim. Áriptesteri Muratty qazaqtyń «Sha­lıapıni» deıdi eken, al bizdiń jaq­ta­ǵy Jetirý Shamanyń daýysyn sol Sha­­lıa­­pınnen kem sanaımyz ba, tegi? Bir joly men osy teatrdyń ǵana erkesi emes, álemdik operanyń erkebulany Ermek Serkebaevtan Murattyń zor úndi daýy­syn surap em, naǵyz has ta­lant­qa tán qasıet qoı, sol Ermek Mu­rat­tyń ánshi­ligine tań-tamasha qal­dyr­dy. Murat «Aıman-Sholpanda» Ma­man, «Qyz Ji­bekte» Bazarbaı, «Er Tarǵynda» Qojaq, «Romeo men Djý­lettada» Loren ákeı, «Rýslan men Lıýd­mılada» Svıatozar... men de erik­siz tań­ǵaldym, sonaý Egindibulaq, Qar­qa­raly dalasynda malshy, Semeı, Qos­ta­naı, Petropavl et kombınattaryna mal aıdaýshy, Qaraǵandy shahteri... О́mir­diń osyndaı joldarynan ótip kep, Ju­mat Shanındeı rejıser, Evgenıı Grı­gorevıch Brýsılovskııdeı jaqsy jan­­dar onyń ánshilik bolmysyn ta­nyp-bi­lip, áýeli horǵa qatystyryp, bir­te-bir­te jeke rólderdi oınatyp, mine, osy teatr­dyń beldi ánshisine aınaldy. Mu­ratpen kezdestirshi meni», dedi. Qa­nysh aǵanyń myna sózi meni oılandy­ryp tastady. Quddy bir osy Murat Toly­baevty zert­tep júrgen jan sııaqty sóı­ledi. Ep­tep biletinmin, Qanysh aǵa Jú­sipbek Ele­bekov pen Manarbek Erja­nov­ty erekshe qadir tutyp, aralasyp, dám­des bolyp júrgen. Murat jóninde, bál­kim, sol kisi­­ler aıtqan shyǵar kóp jaı­dy.

Kóp uzaǵan joq, bir kúni sáti tústi, ýaǵ­da boıynsha Qanysh aǵa qasynda kó­­mekshisi bar, teatrǵa keldi. Meniń repe­tısııa jasaıtyn bólmemde Murat Toly­baevpen júzdesti. Qanysh aǵanyń ózine degen jyly iltıpat-yqylasyna tebirene qalǵan Murat «Ánderimdi tyńdaıdy ekensiz, Qaneke, men úshin ol úlken qurmet» dedi de aqquba júzi surlanyp, úni dirildep, kóńili bosady ma, ishteı býlyǵyp, «án salyp bereıin» dedi, jaı ǵana. Qanysh aǵa kúlimsirep, bas ızedi. Murat birdennen:

Kıgenim ústimdegi bári qyzyl.

Shormanov aıtar sózge tilim uzyn.

Jylansyń eki basty el jalmaǵan,

Qoımaımyn óltirseń de

aıtar sózim!

Boldyńdar el menen baı,

jer qojasy,

Tógiler tasyǵannyń meımanasy.

Túsimde talqan bolyp qara kıdiń,

Jibermes zábir kórgen

kózdiń jasy! –

dep bos buralǵan dombyranyń qýaty zor tolqyn-tolqyn ıiriminen shıryǵyp shyq­qan yzaly, nalaly án júrek syzdatyp, Murattyń kilkildegen jas toly kó­zinen ystyq tamshylar byrt-byrt úzi­­­lip jatty. Men denem qusettenip, «mu­­­nysy nesi? Osyndaı osal ma edi, bul kisi? Nege birdennen osyndaı aýyr án­di aıtyp qaldy?» dep mazasyzdana tol­qyp degbirim ketti. Qanysh aǵa selt et­peı tyńdady. Onyń osy otyrysy ertede an­tıka dáýirinde grek músinshile­ri ja­sa­ǵan qudiretti eskertkishterge uq­sap, meni su­symen basyp otyrǵandaı boldy. Alyp tulǵa eken, Qanysh aǵa! Ish­­teı býyrqanǵan án aıtylyp bitti. Mu­rat ún-túnsiz tunjyrap, ornynan tur­dy. «Ǵafý etińiz.... men qazir» dep shy­­ǵa jóneldi. Biraz bógeldi. Murat qaı­­­typ kelgenshe men Qanysh aǵaǵa: Beke­­­jannyń rólin oınap júrmin. Bul keıip­­­ker – dala rysary! Jibekti ol da sú­ıe­di. Operada onyń naızaǵaıdaı jar­qyl­­daǵan bir áni bar. Patsha zamanynda da, osy zamanda da baǵy ashylmaǵan Imanjúsiptiń:

Japalaq jalpyldaıdy jar

basynda,

Nemene joqtyń kúni bar qasynda.

Dos bolyp qas bolǵannan

saqta qudaı,

Qasqyr da qas qylmaıdy

joldasyna, –

deıtin áni Bekejannyń áni bolyp «Qyz-Jibek» operasyn dúbirletip jibe­re­­di. Kezekti bir aıdaýdan bosanǵan Iman­­júsipti «Qııamettik dospyn» dep óz aýlyna shaqyryp, syı-sııapat kór­set­ken bolyp júrgen sol kezdegi Shá­rip de­gen bo­lys, ózi elge jaısyz, man­sap­qor, reńi de sap-sary súıkimsiz jan bol­ǵandyqtan jurt ony «Sarmoıyn» dep atap ketipti. Sarmoıyn basqaryp otyr­ǵan el Iman­júsip pen Sarmoıyn qo­naqqa kele qal­sa ánshini kókke kóterip, álpeshtep, ar­daqtap, qurmet kórsetip, ózderiniń bolysyn eleń qylmaıdy, eskermeıdi. Sarmoıyn Imanjúsiptiń el aldyndaǵy olsy bedelin kórip, óresiz pendeshilikpen qyzǵanyp, opasyzdyq jasap, jer-kók­ke syımaı taǵdyr tálke­gin­de júrgen Iman­júsipti aqyry usta­typ jiberedi. Iman­júsiptiń osy bir joı­qyn áni sol oqıǵaǵa baılanysty shy­ǵypty, deıdi, el sózi, Qa­nysh aǵa, dep kókeıimdegi sózdi osylaı­sha tez-tez aıtyp jiberdim.

Qanysh aǵa kózine tunjyraǵan oı tu­nyp, ishteı tynyp, ún-túnsiz basyn ızeı berdi. Sóıtti de: – Bir kózimizdi bir kózimizge jaý ǵyp qoıǵan zamanǵa ne deımiz... Shormanov áýleti men Jaıaý Musanyń áýleti ózdi-ózi aǵaıyn edi, kún­derdiń kúninde sol talasyp júrgen je­rine basqa bireýlerdiń ıe bolatynyn bil­di me eken, shirkinder? Árıne, kim bi­lip jatyr, ony. Boljaýsyz bir ómir ǵoı, ánsheıin. Sol talas-tartystyń ále­gi men áýresi Jaıaý Musany ómirbaqı jańa­ǵy óziń aıtqan Imanjúsip sııaqty ser­gel­deńge salyp qoıypty. Myna bir ánin bala kezimizden bilemiz. Kele-kele umy­tyldy. Ony jańǵyrtyp aıtatyn án­shi­lerdiń kózi ketti. Bul ánniń daqpyrtyn el kisilerinen, Júsekeńnen estýshi edim. О́lmepti esil án! Júrekke aýyr tıedi eken... – dep demin ishine tarta kúrsindi.

Káýken Kenjetaevtyń áńgimesi osylaı shertildi. Murat keldi de: – Qanysh aǵa, Káýkenge myń da bir rahmet! Sizdeı uly adamnyń jan jylytar yqylas-peıili bizdeı qarapaıym pendege úl­ken demeý, qurmet qoı. Men ózińiz týǵan Baıan­aýlanyń sonoý Shama sekildi eren ánshilerinen bastap, bár-báriniń ánderin aıtýmen kelemin, sonyń biri jańa ózińiz tyńdaǵan Jaıaý Musanyń dúıim jurtqa belgisiz áni «Shormanovqa» dep atalady eken. Muny men Qalı Baıjanovtan aldym. Osy án segiz jylǵa sottalǵan aýyr kúnderde janyma qýat bolyp edi. Jaıaý Musa qusap kóterdim bar azapty, Qa­nysh aǵa. Al, endi, ózińiz Zataevıchke jaz­dy­rǵan biraz ánderińizdiń ishinen «Hor­landy» aıtyp bereıin, – dedi.

Qanysh aǵanyń aqquba júzinde oımaq­­taı ǵana qyzyl reń bilinip, qońyr kó­­zi­­nen shýaq tarap, meıirlene bas ızedi.

Murat Tolybaev Estaıdyń «Hor­la­nyn» mahabbattyń oryndalmaǵan máńgi armany etip, ókinishti júrekterdi syzdatyp jatty.

* * *

Káýken Kenjetaevtyń osy áńgimesi esimnen shyqpaı qoıdy. Osy jaıdy bir joly suraǵanymda Káýken bylaı dedi:

– 1942 jyly Muratqa «Qazaqstanǵa eńbek sińirgen artıst» ataǵy beriledi eken, «keshegi tobanaıaq malshynyń jet­ken jerin qara» deıtin sóz gýlep ala jó­­neldi. Soǵys surapylynyń al­ǵash­qy jyly. Radıodan: «nemister keı­bir qa­lany basyp aldy» degen sózdi esti­gen­de Murat: «oıbaı-aý, myna Sovet óki­me­tinen ne qalady?» dep aıtyp júr degen jalamen kórsetindi bop, KGB-nyń tergeýine túsip, aqyry sottalyp tyndy. Sol aýyr kúnderde jazyqsyz japa shekken Murat taıgada aǵash kesip, Kýzbassta shahta azabyn kórip, segiz jyldaı taǵdyr tálkegin bastan keshti. 1950 jyly Mu­rat túrmeden bosady. Elge oraldy. Bi­raq óz úıine pasportyn tirkemedi. Mu­rat taǵy da sergeldeńge túsip, sonoý Uzyn­aǵashta bireýdiń úıi­ne tirkeldi. Osy qııa­natty estigen Má­denıet mınıstri Ilıas Omarov Murat­ty óz úıine tirketti, teatrǵa qaıta ornalas­tyrdy. Bir kúnderi Murat aıyqpas dertke shaldyqty. Bir jyl toǵyz aı tósek tartyp jatty. Sol kúnderi oǵan «Qazaq SSR-niń eń­bek sińirgen ártisi» ataǵyn berdi. Árip­tester: «Baıaǵy usta­lar kezde alatyn ata­ǵy ǵoı» dep kúń­kildedi. 1967 jyly ta­myz­dyń ekisi kúni Murat Tolybaevtyń úlken júregi toq­tady. Muratty Kúlásh pen Manar­bek jat­qan jerge jerledi. Bir ǵu­myr ótti osy­laı. Bárimiz ánshimiz, biraq Mu­rat tolǵaıtyn ánderdi biz aıta aldyq pa, tegi? Aıta alsaq, Jaıaý Musa­nyń ja­ńa­ǵy bir «Shormanovqa» dep ata­latyn joıqyn ánine nege bara alma­dyq? Al ol ándi Qanysh Sátbaevtaı ǵula­ma jan Murat Tolybaevtan taýyp, iz­degen jo­ǵy tabylǵandaı peshenesi jar­qyrady...

Káýken Kenjetaevtyń osy áńgimesi túrt­ki bolyp, keıin Murat Tolybaevtyń taǵ­­­dyryn zerttep, «Segiz jyldaı ser­gel­­deń» dep atalatyn derekti áńgime ja­zyp, ol radıodan berildi, kitaptaryma shyq­ty...

Kırgızskıı jármeńke

Bul án – «Kırgızskıı krasıvaı» dep te aıtylady. Umytylǵan. Keıde baǵ­zy bir ánshiler biletinin baıqatyp jú­redi. Tyńdaı qalsań, eriksiz eleń etip, esh­bir ánge uqsamaıtyn jaratyly­syna tań­ǵalasyń. Jaıaý Musanyń ilkimdi jú­regi, sergek sezimi orys tiline de je­­tik ekendigin sezdirip, qyzyqtyra bas shaı­­qatyp, kúlkige býlyqtyryp, máz qy­lady. Án sóziniń tili de ótkir. Jigit­shiliktiń de qyzýly lebin burq etkizedi.Ony tyń­daǵan jan enjar kóńilmen selqos qana buıyǵy sezimde otyra almaıdy, jastyq shaǵy esine túsip, bo­ıyna ystyq qan taraǵandaı qozǵalaqtaı qalady. Salqyn tartqan kóńil shýaqty sezimmen jaırań qaǵady. О́mirden qansha taýqymet, tál­kek, qaǵajý kórse de ıile qoımaıtyn, ıá, óz barqyn ózi kótere sóıleıtin ór mi­nez­di Jaıaý Musa:

Alashqa atym shyqqan

men bir tulpar,

Qyzdaryn orys,

qazaq qyldym ińkár.

Úırekti qarapaıym sýǵa jyǵyp,

Qaz ilgen aıdyn kólden men

bir suńqar.

Kırgızskıı krasıvaı.

Qyzdarynyń sulýy-aı!

Iа proshý poselýı,

Ne jenatyı holostoı! –

dep jer-kókke sımaı bulǵaqtap, káýsar áýenine ıe bola almaı, quıqyljyta tógi­lip, shalqıdy kep.

Osy erkelik qaı seride bar edi, Bir­jan salda ma, Aqan seride me, álde gák­ký­­letken Úkili Ybyraıda ma, joq... Bul shir­kinderdiń eshqaısysynda joq erkelik! Osylaısha tógiltip:

Qyzdardyń qyzyl ala jasyly bar,

Tósinde alaqandaı asyly bar.

Jigitti nar kótermes qyz kótergen,

Shirkinniń qaı jerinde

tásili bar!? –

deýi kezinde sol Birjan sal, Aqan seri, Úkili Ybyraı, Balýan Sholaqtardyń esin shyǵaryp, tań-tamasha qaldyrǵan deıtin sózder el ishinde osy kúnge deıin ańyz bolyp aıtylady da jatady.

Jaıaý Musa 1929 jyly dúnıeden qaıtty. Sodan keıin bul ándi kezinde aǵyl-tegil sezimmen oryndaǵan eski án­shi­­lerdiń de birte-birte kózi ketip, umy­­­tyla bastaǵan-dy. Osy joldardyń av­tory 1980 shy jyldan bastap, sal-se­ri­lerdi, álbette, onyń bári halyq kom­­pozıtory ǵoı, osy keremetterdiń ómi­­rin, ánderin yjdaǵaty túrde zerttep, jı­nas­tyryp, retke keltirip, radıonyń qo­ryna jazdyryp, keńinen nasıhattap, tele­dıdardan kórsete bastady. Dál osy kez­de ánshi Qaırat Baıbosynov Jaıaý Musa­nyń belgili, belgisiz ánderiniń ishin­­de «Kırgızskıı krasıvaı» ánin oryn­­dap, dúıim jurtty eleń etkizdi. Jaıaý Musa osy ánmen óziniń beımálim qy­ryn ashqandaı boldy. Qansha esten shyq­ty, eleýsiz qaldy, umytyldy desek te klas­sıkalyq ánder qyn túbinde jat­qan altyn qylyshtyń synyǵyndaı bolyp Qaırat Baıbosynovtaı shalqar shabyt­ty ánshiniń qudiretti únimen qaı­ta oıanyp, óziniń ekinshi ómirin bastaıdy eken. Sal-serilerdiń uly ustazy Bir­janmen kezeńi bir Jaıaý Musanyń ózgeshe jaratylǵan ánderiniń kórkem galereıasynda «Kırgızskıı krasıvaı» órnegi mol ún boıaýy jaquttaı jar­qyraǵan kúıinde ánshi bitkenniń kóz jaýyn alyp, ony jerine jetkizip aıta almaǵandardy ishqusta qylyp, mysyn qurtyp, ádemi qal­pynda synyn buzbaı, ajaryn bermeı qyzyqtyrady.

Ilıa JAQANOV