Siz, kózi qaraqty oqyrman, kóńil qoıyp, tyńdarmanǵa aınalsańyz, biz roman maqsatyn aıqyndaıyq, janrdyń nesi artyq, kitapqumar qaýymdy qyzyqtyratyn qandaı taqyryp? Roman qudyreti – qaıdan bitken qasıet?
Árıne, birinshi alańdatatyny, stıl. Qalamgerdiń jazý mánerine qaraı oqyrmany da –ne shaǵyn, ne kóp bolady. Sosyn, ekinshi kezekte –baıandap-beınelegen sıýjeti – oqýǵa shaqyryp turady. Qalǵan aıyrym-belgileri atalǵan qos uǵymnan órbıdi.
Roman – qııamet janr. Asý. Ekiniń biri polıfonııaǵa daıyn emes, úlken hronotop keńistiginen qaımyǵady. Mıhaıl Bahtın engizgen túsinikter. Ádette, kósh ornyqty jerinen qozǵalmaıdy – yqtap otyrǵan aýyl tárizdi. Ári qysqa áńgimeniń kórkemdik kúshi (oboıanıe), móldirligi yqsham janrǵa tastaı berik, bir baılansa jibermeıdi.
Sonymen, roman degenimiz ne? Ony jazatyn kim?
Qalamy júırik, keń tynysty, suńǵyla jazýshy ǵana janrǵa júktelgen mindetterdi abyroımen atqaryp shyǵa alady.
Kóbine, roman jazýǵa talanty ólshenip tartylǵan kásibı qalamger qaýym qumar. Talpynysy qatty, daıyndyǵy kóp. Tóselgen qalam qalyń ýaqıǵany ıgerýge daıar.
Qazirgi ýaqyt shyǵarma kólemi yqsham, keıipker sany az. Oqyrman sıýjetti dúnıelerdi unatady. Bizdiń avtor shytyrman jeli men áleýmettik jaýapkershilikti sheber baılanystyra alǵan. Romanǵa qaıtyp oralaıyq.
Biz, bir-birimen sıýjettik jeli, qurylym, kompozısııalyq reti, forma jáne mazmun kólemi talaptary turǵysynan beıneles, tarıhı uzaq merzim ishinde qabat qalyptasqan ári belgili bir ereshelikteri boıynsha birge toptasqan kórkem shyǵarmalar jıyntyǵyn janr dep ataımyz. Erteden kele jatqan dástúr.
Bári qatarynan qalam tartatyn taqyryp emes. Ilýde bir kezdesetin talpynys. Sırek tabylatyn daryn. Epostyq jyr úlgileri esebindegi qubylys.
Roman janryn ardaqtaǵan ádebıetimizdiń aıaýly sýretkerleriniń biri – Sáýle Dosjan. Dálirek aıtsaq, kórkem-derekti shyǵarmalardyń avtory, jazatyny, negizinen, romandar.
Ol jazý barysynda, keıde, eki dúnıe arasyndaǵy bógetterdi joıyp, kitabı ǵumyr men realdy dúnıeni qosyp jiberedi. Eki álemdegi keıipkerler bir-biriniń keńistigine enip, aralasyp júre beredi, kezinde, Folkner, Markes, Táken Álimqulov qoldanǵan metod.
Sosyn, qazaqtyń kórnekti tarıhı tulǵalary kórkem romanda – sol kúıinshe, eshqandaı ózgeriske ushyramaı, kórkem obrazǵa aınalmaı – qaz-qalpynda kóshirilip, shyn ómirde júrgendeı dáriptele túsedi.
Sáýle Dosjan shyǵarmalarynyń áleýmettik júgi bar. Ár týyndysy – belgili bir qoǵamdyq mıssııa-mindetti atqarady. Tili jatyq. Shuraıly. Oıy túsinikti. Oqyrmandary syrlastary sekildi. Eshteńeni kúrdelendirmeıdi, qıyndatpaıdy. Oqyrmannyń ózi tárizdi jazýshy. Biraq, osy bir ońaı kóringen amalda, sheshimde kúreli dúnıeler jatyr.
Dostoevskıı qoǵamdyq qylmysty, áleýmettik shıelenisti kórsetý maqsatynda keıbir keıipkerlerin qurban etip otyrady, qatygezdigi aıanysh týǵyzady. Bizdiń avtor, Sáýle Dosjan, kerisinshe, – ár keıipkerine janashyr. Qaharmandary ımandy qalamnan jazýshy nuryna bólenedi, keıin – oqyǵan adamǵa sáýlesin túsirip turady.
- «Úzilmegen úmit»
(roman, «Qazaq ýnıversıteti» Baspa Úıi, Almaty, 2019 jyl, taralymy: bes júz dana)
Ádebıet-óner keńistigine keshigip jetken beımaza, beınetqor avtor az ýaqyt ishinde kóp nárse jazyp úlgerdi.
Únemi keıipkerlerin qaıǵy-qýanysh ústinde tekseredi, baq pen sorda synaıdy, ekzıstensıalıstik jaǵdaıda kórsetedi, tipti, keıde azap-mehnatty bir basyna qabat-qabat úıip-tógedi.
Synǵa kezek, synaqqa birge túsedi. Mehnaty kóp ǵumyr, sharýa baǵyp kún kórgen qońyr tóbel tirshilik, tartys, kúres – bári taraýdan taraýǵa, paraqtan paraqqa ozyp, kóship, tasymaldanyp – damyp, kemeldenip, aýysyp otyrady, at basyndaı qaıǵy – tarqamaıtyn qýanyshqa ulasady, jarymaǵany jaqsylyqq kez bolady, ylǵı jarqyldaǵan dınamıkalyq geroılar. Tili oqýǵa jeńil, ýaqıǵasy túsinýge ońaı: dástúrli prozanyń úzdik te úlgili sıpattary bar. Sıýjetteri – asa belsendi. Ári ekpindi. Ish pystyrmaıdy.
Jalyqtyrmaıdy. О́zgerip, ónip, óristep otyrady. Keıipkerleri – jarqyn tulǵalar. Este qalatyn, bir sát umytylmaıtyn personajdar. Túgel qaraket jasap, qaırat kórsetip jatady. Tegis – shıraq, sergek, shalt. Biz qarastyryp otyrǵan Sáýle Dosjan shyǵarmashylyǵy aıtqan sózimizge kýá. Romandary – nyǵyz, is-áreketi kóp, ýaqıǵasy qalyń. Bas qaharmandary – jalyndy, jigerli, eńbekqor... Kúlli shyǵarmasy derlik – qazaqtyń uly muńy – Semeı polıgony qurbandary týraly eken. Taqyryby da sol. О́zi avtor Semeı, Qaınar, Qarqaraly óńirin túgel aralaǵan eken, jolyn úırenip alypty, aýyl, jyra, saı-sala, taý-tas attaryn, jol silemin jatqa biledi. Erkin silteıdi. Shuraıly til peızajdarǵa jaqsy – baı keıipteıdi. Kestelegeni – názik órnekti. Jazýǵa endi jetkendeı, asyǵyp, saǵynyp jazady. Kórkem mátinge qushtar.
2 . «Úlken úıdegi úreı»
(roman, «Jazýshy baspasy», Almaty, 2013 jyl, taralymy: eki myń dana)
Bul roman – úsh ǵasyrdyń jıyntyǵy, qazaq tarıhynyń úlken ýaqıǵalaryn qamtıdy. Tili jatyq, qunarly, jaqsy shyǵarma. Tez oqısyz. Sıýjettik jeli Qarqaraly-Semeı óńirinde qalyń dáýlet, qazyna-baılyǵymen aty shyqqan tatar kópesiniń Qarqaraly qalasynda salǵan «Akmetovtiń úıi» turǵyndarynyń ómiri tóńireginde óriledi. Búkil romandy bir qaharman ózine baılap tur: ol Arslan, áýeli, atalǵan týyndynyń bastapqy jartysynda tiri kezin, adam beınesin kóremiz, keıin ákesinen mura úıdi kúzetip júrgen eles kúıinde tanımyz. Tiri keıpinen ajyrap, terezeden jibek shilter jamylyp túngi bólmege túsken arýaq uıyqtap jatqan jurttyń mazasyn alady. Sebebi, janazasy shyǵarylmaǵan, zıratqa qoıylmaǵan, qabirin tappaǵan beıbaq... aǵaıyn-jurty arýlap kómbegen, artynan urpaǵy Quran da oqymaǵan sharasyz – irgesindegi otyn qorada oraýly jatqan múrde máńgilik ornyn tileıdi. Aq qashyp, qyzyl qýǵan zamanda áke murasyna ıe bola almaǵan Arslandy toqaly Hadıshanyń ekinshi revolıýsıoner kúıeýi baltamen shaýyp óltiredi de, kezinde ákeli-balaly Akmetovter altyn-kúmisin, injýmarjan tastaryn saqtaǵan qupııa otyn qoımaǵa aparyp tastaıdy. Bergi jaǵynan otyn qalap, irgeni jaýyp, bekitip qoıady. Hadısha, negizi, azǵana ýaqyt dáýreni júrip, shalqyp ómir súrgen personaj. Tatar kúıeýine atbaılar balasyn taýyp berip, yqpaly endi kúsheıgen kezde, tóńiregin bılep-tósteı bastaǵanda, zaman ózgeredi. Ol eriniń tatar báıbishesi Núrııany qazan-oshaqtan, úı sharýasynan, áńgime-keńesten shettetip te qoıǵan edi, tómengi úıge qýyp, búkil yrzyqtan alastaǵany da, qashyrǵany da ras bolatyn. Biraq, Taýpyq dúnıege kelgeli – dúnıe tarylady. El buzylady, sovet belsendileri oıran salady, qazyna-múlikti tárkileıdi. Kitaptyń sońynda elestiń qupııasy ashylyp, jumbaǵy sheshiledi. Biraq, eles qanshama adamdy qazaǵa ushyratady. О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy degen osy.
Shyǵarmada qalamgerdiń shynaıylyǵyn kórsetetin, til sulýlyǵyn ańǵartatyn detaldary kóp-aq: 1) «Onyń alp-alp basqan ár qadamy áıeldiń júregin janshyp ketip bara jatty», 2) «Kámshat bóriginiń úkisi bulǵańdap, qyjym beshpentiniń belin qynaı býyp... 3) «Basynda kımeshek, keń-mol pishilgen bátes kóılektiń syrtynan jeńsiz pulysh kıedi», 4) «Baıaǵy Akmetovtan qalǵan úlken úıdiń eki jaǵynan eki esik shyǵarǵan Shapanbaevtar men Shalqarbaevtardyń otbasylary ósip-ónim jatty»...
- Eki «kúıeýli kelinshek»
(«Jazýshy baspasy», Almaty, 2013, taralymy eki myń dana)
Hıkaıat Kórkem týyndy Bas keıipker Gúljannyń óz basynan ótken jaıttardy jornalshy qurbysyna aıtýdan bastalady. Gúljan qolynda bir kúıeýi – múgedek Erik – bar. О́zi – Igordiń áıeli. Balalardyń ákesi Erik iship ketip, ómiriniń sońynda Gúljandy jaǵalap qaıta oralady. Urpaq úshin keshiredi. Artynan ergen násili ákesin ózderi kútedi. Igor – qarsy emes, tek araǵyn qoısyn deıdi. Bas jaǵynda, orta tusynda qalaǵa kelgendegi ómiri áńgimelenedi. Ashana bastyǵy Marat ekeýi arasyndaǵy qarym-qatynas nanymdy beınelenedi. Shyǵarmada ataýy kórsetip turǵandaı qazaq qoǵamyna da azamattyq neke dendep enip kele jatqany, kún tártibine kóterilgeni sóz bolady, tipti, kóp erkekpen qatar júre beretin baı kelinshekter týraly da áńgime qozǵalady.
- «Jatqa týǵan bala»
(hıkaıat, «Jazýshy baspasy», Almaty, 2013 jyl, taralymy eki myń dana)
Bul shyǵarma erli-zaıypty Jarııa men Maqsuttyń taǵdyryn beıneleıdi. Perzentsiz otbasy Jaqsybek pen Aıǵanym jalǵan-ana» (sýrrogat-ana) kómegimen bala súıýdi armandaıdy. Qurbysy Shara Jarııany Túrkııaǵa oqýǵa ketken joldasy joqta Aıǵanymmen tanystyrady, eki jaq «jalǵan ana» qyzmetiniń qunyn eki bólmeli páter dep belgilep, ortaq kelisimge keledi. Biraq, keıin, báribir, kúıeýi Maqsut qulaqtandyrylady. Uryq kezinen ósirip-jetildirgen balany dál týar aldynda jaqsy kórip qalǵan ana qımaı, qatty qınalady. Shyǵarma úlken fılosofııalyq-etıkalyq máselelerdi kóteredi.
- «Qasiret pen taǵdyr»
(roman, «Qazaq ýnıversıteti» Baspa Úıi», Almaty, 2019 jyl, taralymy 500 dana)
Roman – tórt júz bet. Basty qaharmandary: Aıaýlym, Mels, Ámir, Gúlim-aı... Búgingi zamanda keń tynysty shyǵarmalar jazylatynyna kúmán bildirýshi edik. Bar eken. Tegi, avtor úlken shyǵarmalar jazýǵa tóselip alǵan tárizdi. Roman Aıaýlym men Mels arasyndaǵy jas mahabbat, móldir sezim týraly epızodtardan bastalady. Keıin Mels úılenbeı qalady, Aıaýlym Ámirmen qosylady. Mels – múgedek. Tipti, Aıaýlym da Shynar esimdi qyz taýyp, náreste qursaǵynan Daýn keseline ushyraıdy. Aqyry, shetinep ketedi. Ámir erte dúnıe salady. Bul jaıt Aıaýlymdy qatty qınaıdy. Jumys izdep, bala-shaǵasyn asyraıyn dep, ábden sergeldeńge túsedi. Qorlap ta ketedi, biraq, Aýıalym otbasyn súırep júrip aqyry jaqsy kúnine de jetedi. Ol áli úılene qoımaǵan Melske turmysqa shyǵyp, baqytyn tabady. Sáýirdiń yzǵary bar eken, dep jazady avtor kitabynyń sońyna qaraı (382-bet), sıýjet te fınalyna jetip qalǵan kez...
Ol (Aıaýlym) sáýirdiń bir keshinde Melsti kútip turady, ekeýi sóz baılasýy tıis, asa mańyzdy kún. Biraq, yzǵardy shegindirgen eki nárse bolady, biri ekeýiniń juptasýy, biri, bul qýanyshty habardy estigen Melstiń júrip ketkeni... az-azdap, qaz-qaz basyp. Ádette, kóktemniń yzǵaryn syndyryp sáýirden soń jyly maýsym keledi. Ári qaraı – jaz. О́mirdiń belsendi ýaqyty. Sáýirde tabysqan qos taǵdyr endi kúlli kedergini buzyp ótýge ázir. Qalamger áleýmettik máseleni, jeke adamnyń qaıǵy-sherin búkil halyqtyq drama deńgeıine kótere bilgen. Zulymdyq aqyryna deıin aıtylsa ǵana ketedi. Qaıratty qalamǵa atqaratyn jumys kóp.
- «Qajymuqannyń qasqa joly: Jaqsylyq Úshkempirov»
(Sáýle Dosjannyń «Birtýar» atty derekti romany jóninde)
Ústimizdegi ǵasyrdy kóp jurt kıiz týyrlyqty qazaq halqy ǵasyry dep atap júrgeni jaıly anda-sanda baspasóz júzinen oqyp qalamyz. Bir-birinen asyp týǵan el joq, biraq, belgili bir dáýirde, qandaı da bir zamanda, belgili bir jaǵdaılarǵa baılanysty, aty ozyp, baǵy janǵan tustary bolady: búginde sol topjarǵan ult-ulystar qataryna alash jurty da jatatyny sózsiz.
Álemde, dúnıejúzilik sahnada eliniń ánin de, atyn da ozdyratyn ónerpaz tulǵalar óz ultynyń esim-soıyn adamzat tarıhy taqtasyna altyn qariptermen jazyp qoıary anyq, ony órkenıetterdiń irgesine qulaǵan tas qabyrǵalary da, jermen-jeksen bop jatqan qysh dúnıeleri, turmys zattary, qala buıymdary da, qıraǵan saraılar ornynda qalǵan jota-jota, taý-taý úıindileri de, tipti, ǵaryshtan jetken shań-tozań da, ǵalamnyń kóshken qum-topyraǵy da, eshteńe óshire almaıdy.
Berlındi bólgen solshyl ıdeıalar kúırep, memleketter alyby – Sovet Odaǵy ydyraǵanda, keshe qurmet-qoshemet ápergen, kishiligin kúsheıtip, azdy kóptiń qataryna qostyrǵan Úshkempirovter, kerisinshe, ult baıraǵyna, Turan uranyna – azattyq sımvoldaryna aınaldy.
Kezinde, qıyn ýaqytta elin ardaqtaǵan, Otanyna qaltqysyz qyzmet etken jankeshti jeńimpazdar – búgin jańa býyn, jas urpaqqa úlgi-ónege, nasıhat.
О́nege kórgen tolqyn – qazirgi tańda órkenıetti elderdiń juldyzy: Dımash, Imanbek, kóptegen óner men sport ókilderi, ǵalymdar, oıshyldar, isker adamdar, bári tegis Qazaqstandy álemge tanytty.
Qazaqtyń atyn shyǵarǵan, ataq-dańqqa bólegen árbir jaqsy jas – Jaqsylyq Úshkempirovtiń de aǵaıyndas (atalas) baýyry, et jaqyn týysy. Keshe elin súıý erligine para-par edi, endi búgin súıispenshilik ıdeıasy órken jaıyp, tutas ulttyń fılosofııasyna aınaldy.
Tórtkil dúnıeni túgel qamtyp qazaq qubylysy elderdi tańǵaldyryp kele jatyr.
Kitap tez oqylady... Áý degen sátten bastap-aq sekseninshi jylǵy Olımpıadaǵa asyqtyq. Jeńimpazdyń Talas ózeni boıynda ótken bala kezi, Moıynqumǵa sapary, jastyqtyń Ertisti kesip júzgen baqytty shaqtary, emtıhan, oqý, sport, alǵashqy jeńister, tabystar, kedergiler, áýlet ańyzdary, shejiresi, Qajymuqan-Poddýbnyı hıkaıasy, Shámil Serikov taǵdyry (ákesi – Kerim, anasy – Sara), ár beldesýdiń jadta jattalyp qalatyny, joǵalǵan kúndelik, Torǵaı halqynyń qurmeti, jas arýdyń qýanyshy, beý, shirkin, qazaqy quıylyp túsken sózder, sóılemder, qyrdyń jupary, aýyl ıisi ańqyǵan, eldiń, jerdiń ajar-kórki kórsetilgen kórkem týyndy kóńilińizdi jaýlap alady, sıýjeti oqyp bitkenshe baılap ustaıdy, jan-jaǵyńyz – qarsy aldyńyz da, tý syrtyńyz da – tym-tyrys, dúnıe jym-jyrt, áredik kitap betteri ǵana sytyrlap, paraqtap jatqanyńyz qulaqqa álsin-álsin keledi, úı ishindegilerge, kórshi bólmelerge álsirep jetedi, basqa dybys joq, bolýy da múmkin emes, beıqamdyq, nemquraıdylyq saltanaty, qyzyqtyń bári kitap ishinde, tańǵajaıyp atmosfera, týyndy ózi jetelep otyrady, sońyńa qaraı, árıne, asyǵasyz, fınalynda júlde kútip turǵandaı tolqısyz, quddy bireý ońasha oqýǵa qaldyryp ketkendeı... kitaptyń ishinde de, syrtynda da – tynyshtyq.
Tynyshtyq – sabyrly qalam belgisi. Baısaldylyq. baıyptylyq ıesi. Tynyshtyqtyń úni dúnıe tynyshtala qalǵanda bolmashy dybystardan estiledi.
Shyǵarmada derek kóp, mysal – jetkilikti. Beınetqor qalamnyń eńbegi kórinip-aq tur. Qyzyqty jaıttar Bodrıııar fılosofııasy ashqan jarnama túzilisterindeı meni kór, meni bil, meni tany degendeı oqýǵa shaqyryp, eliktirip, qyzyqtyryp turady.
Qoryta kelgende, Sáýle Dosjan qalam tartqan «Birtýar» – janrlyq turǵydan – derekti roman. Meniń baǵalaýymsha, úırenetini kóp áýlet kitaby. Urpaq ósirip, bala tárbıeleıtin týyndy. Memleketshil tulǵa qalyptastyratyn, ónege izdegen otbasy qadirlep ustaıtyn mura. Ákeden balaǵa qalatyn baılyq. Dáýlet.
Bul kitap – ulttyq qazyna jarshysy. Ol – ulttyq qazyna. Qazaqtyń álemge jasaǵan Jaqsylyǵy.
- Qorytyndy
Qazirgi tańda oqyrmany izdep otyratyn jazýshyǵa aınalǵan Sáýle Dosjan – birneshe úlkendi-kishili kitaptyń avtory. Desek te, qalamgerdiń jospary kóp, shyǵarmashylyǵyn óristetip, jańa týyndylar jazýǵa yntaly, toqtamaǵan qalam eshqashan toqyramaıdy.
Dıdar AMANTAI
25.07.2021
