Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy – Shymkent qalasynda turatyn ǵalym Arystanbek Eshıbaev taýsaǵyzdan kaýchýk alýdy oılap tapty. Bul týraly «Habar» telearnasy habarlady.
Ǵalym bes jyl boıy taýsaǵyzdyń ósip-jetilýin zerttegen. Sonda arnaıy tuqymbaqta ósirilgen taýsaǵyz kóshetiniń 97 paıyzy búrshik jarǵan eken. Al medısına salasynda qoldanyp júrgen jabdyqtardyń birqatary osy kaýchýk óniminen jasalady.
Kanadalyq ǵalymdar Arystanbek Eshıbaevtiń tyń jobasyn qoldap, birge jumys isteýge nıet bildirgen. Bul jańalyqtyń tıimdiligi sol endi bizdiń óndiristerdi shetel ónimine degen táýeldilikten qutqarady. «Ońtústik Qazaqstan oblysynda taýsaǵyzdyń 10 túri ósiriledi. Bul ósimdikti basqa jerden kezdestire almaısyz. Sonyń biri – Skorzenora taýsaǵyzy. Osy ósimdiktiń quramynda medısına salasy men kosmos, avıasııa tehnologııasyna qajetti tabıǵı kaýchýk bar», - deıdi Arystanbek Eshıbaev.
A. Eshıbaev ózi ashqan jańalyqty patenttep alypty. Sondyqtan jumysty ári qaraı jalǵastyrýǵa negiz bar. Osy oraıda oqyrmandaǵa jalpy kaýchýk týraly túsinikteme bere ketkendi jón sanadyq. Pishininiń túrlishe ózgerýinen, ıaǵnı, qysý, sozýdan keıin kaýchýk óziniń alǵashqy pishinine qaıta oralady. Tabıǵı kaýchýk molekýlasynda SN2 – toby qos baılanystyń bir jaǵynda (sısforma) ornalasady, mundaı qurylys stereoretti dep atalady. Osy qurylysy kaýchýkke maıysqaqtyq qasıet beredi. Kaýchýk sondaı-aq sýdy, gazdy jáne elektr togyn ótkizbeıdi.
HIH ǵasyrdyń basynan bastap kaýchýk aıaq kıim jáne sý ótkizbeıtin kıimder óndirisinde qoldanyla bastaǵan. Bul buıymdardyń paıdalylyǵymen qosa, aıtarlyqtaı kemshilikteri de bolady, olar salqyn aýa raıynda qatty jáne mort bolyp, al ystyqta jumsaryp, jabysqaq qasıetke ıe. Kaýchýkke beriktik, tozbaý, maıysqaqtyq, temperatýra ózgerisine tózimdilik qasıetterin berý úshin ony výlkanızasııalaıdy – kúkirt qosyp, qyzdyryp, rezeńkege aınaldyrady. Výlkanızasııalaý kezinde kaýchýktyń syzyq tizbekti molekýlalary iri torly molekýlalarǵa «tigilip» rezeńke alynady.
Baqytbek Keneshuly.
Derekkóz: «Habar» telearnasy
Foto: «Habar» telearnasy.
