Er Toqtar

Synaqshy men santehnık, ınjener jáne úı sypyrýshy. Toqtar Áýbákirovtiń Almatydaǵy páteri. Az kún aıaldap, kezdesýlerdi támamdap tastaǵan ǵaryshkerimiz astanaǵa ushqaly jatqan. Eshqa­shan qulpy salynbaıtyn esiktiń qońyraýy eki ret «shar» etti de, ile-shala saý etip ishke úsh jigit kirip keldi. Tosyn tanystaryna sheıin esh jatyrqaýdy bilmeıtin kádimgi Toqań emes pe, aldyń­ǵy attaǵan jigitti qapsyra qushaqtap, qýanyshyn jasyrmaı, qaýmalasty da qaldy. Tekten-tek emes eken. Galstýgin júre baılap, ýaqytyn únemdep jatqan Toqtar Ońǵarbaıuly kenet, kózildirikti jyly júzdi, murtty jigitti qoltyǵynan demep:

– Memleketti qaýipsizdik komıtetiniń polkovnıgi Erjan, Erekeń (esimin ózgerttim) degen meniń baýyrym...– dep daýsyn gúrildeı kóterip, jarqyldaı tanystyrdy. Zeınet jasyna qımaıtyn jaraý attaı jóni bólek jigitter eken ózderi de, Erekeń-polkovnık erkinsip sóz bastady:

–Toqa, ylǵı sýytsyz, Almatyda júrgenińizdi kesh bildik. Endi eń bolmasa áýejaıǵa deıin shyǵaryp salaıyq dep entigip jettik.

Bólme ishin jaılaǵan jaıdary kúlkiniń arasynda Erekeń: «Kezinde sizdiń sońyńyzdan bir vagon jolaýshy bolyp júrdik te emes pe?..» dep qaldy. «Bir vagon jolaýshy, bir vagon jolaýshy...» Bul ózi jaıdan-jaı aıtyla salmaǵan sóz ekenine eleń ete qalǵanym sebepshi boldy-aý deımin, qaýipsizdiktiń kánigi qyzmetkeri kóp kúttirmesten, tosyn aıtylǵan sózdiń «tomaǵasyn sypyrdy». Shet jaǵasyn ǵana...

Álemdik avıasııa iliminiń biregeı biliktisi Toqtar Áýbákirovtiń (bizdińshe... ǵaryshker Toqtar Áýbá­kirovtiń!) qoǵamdaǵy orny men jalpy onyń ómirde kim ekenin naqty aıǵaqtaıtyn hám sıpattaıtyn ǵajaıyp sáttiń ár kez, dúrkin-dúrkin týyp turatyny bar. О́tken otyz jyl boıy osylaı! Endeshe, aldymen Keńes Odaǵynyń, onyń murageri Reseı Federasııasynyń avıasııasy men qorǵanys salasy boıynsha jazylǵan burynǵy «óte qupııa», qazirgi jartylaı (!) qoljetimdi qujattalǵan shejiresin paraqtap kóreıik. Onda dańqty synaqshy-ushqysh Toqtar Áýbákirov 1976-1991 jyldar aralyǵynda elýden astam áskerı ushaqty, onyń ishinde áıgili MıG-29K, MıG-31B ushaqtaryn kókke kóterip, synaqtan ótkizdi degen sózder taıǵa tańba basqandaı etip, erekshe dáriptep jazylypty. Sansyz MıG tobyndaǵy eki ushaqqa erekshe mán berilýiniń túpki sebebi nede?

Planetadaǵy «eń jyldam 2-shi ushaq sanalatyn» MıG-25 ushaǵyn 1976 jyly 3 qyrkúıek kúni Belenko esimdi aǵa leıtenant Qıyr Shyǵystaǵy áskerı bazadan Japonııaǵa aıdap ketip, sol jerden amerıkalyqtarǵa tabystaǵany tarıhtan málim. Úsh kúnnen soń prezıdent Karterdiń ókimimen Belenkoǵa elde turýǵa ruqsat, bir aıdan soń Kongress sheshimimen AQSh azamattyǵy berildi. Sol kezeńdegi AQSh Ortalyq Barlaý keńsesiniń dırektory Djorj Býsh-úlkeni (ke­ıinnen prezıdent bolǵan) bul ınsıdent týraly «AQSh tarıhyndaǵy barlaý salasynda eń úlken jeńis» dep baǵalady. Urlanǵan ushaqpen birge Keńes Oda­ǵy synaqshylarynyń eń úzdik jetistikteri men sońǵy navıgasııalyq qondyrǵylar «qoldy boldy». Dıplomatııalyq talaptardyń kúshimen eki aıdan soń elge qaıtarylǵan ushaqtyń bastan aıaq súzilip, buzylyp, muqııat qaıta qurastyrylǵanyn qabiletti tehnık mamandar ǵana baıqady...

Memleket áskerı avıasııa tarıhyndaǵy úlken aǵattyqty ómirge MıG-31 joıǵysh ushaǵyn ákelýmen joıdy. Al endi, sol ushaqtyń tusaýyn kim kesti, ol ol ma, «teńiz jobasyna» qatysty áıgili MıG-29K áýe kemesiniń «kókesi» kim degen saýalǵa jaýap izdep kóreıikshi! Sol tusta AQSh sekildi alpaýyt básekelesiniń aldynda ústemdigin eselep, aıbat shegip turǵan KSRO atty derjavanyń qupııa qorǵanys ındýstrııasynda qarshadaı ǵana qazaq jigitiniń mańdaı terin sylyp tastap, kósh bastap júrgenin bildik pe biz? Bilmedik. Memlekettik qupııa sanaldy... Jasaǵan erligi she, esepsiz!!! Tirkelgen, biraq qupııa!.. Toqtar Áýbákirovke «Qazirgi zamanǵy jańa avıasııalyq tehnıkany synaqtan ótkizýdegi kórsetken erligi men ójettigi úshin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn bergendegi KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń 1988 jylǵy 31 qazandaǵy Jarlyǵynyń «jabyq túrde» degen belgi qoıylyp jazylǵany she?!

Endi, áńgime basyndaǵy Erekeńniń «bir vagon jolaýshy» oqıǵasynyń syryna úńileıik. Ataqty synaqshy-ushqysh, Keńes Odaǵynyń Batyry Toqtar Áýbákirov te teń quqyly Keńes Odaǵy azamattarynyń biri, otbasy bar tirshilik ıesi, tipti, qarapaıym pende emes pe? Jylyna bir ret týǵan jeri Arqadaǵy Qarqaralyǵa at shaldyrady, Alataýdaǵy Shymbulaq shańǵy kýrortyna kelip bıik taýdan qyran qustaı quıylyp syrǵanaq tebedi. Sol tusta ǵoı, arnaýly mekemeniń «Eńbek sińirgen synaqshy-ushqyshtyń» alańsyz demalysy úshin «arnaıy top» jasaqtaıtyny. Qatarynda ınjener-elektronshydan bastap, santehnık, baılanys qyzmetkeri... úı sypyrýshyǵa deıin bar qaýipsizdik qyzmetkerleri óz mindetterin synaqshynyń demalysy bitkenshe minsiz atqarýǵa tıistin. Eli úshin eńbegin aıamaǵan, otandyq avıasııanyń órkendeýi úshin bar bilimin sarp etken aıtýly tulǵanyń jeke basynyń qaýipsizdigi úshin memleket qarajatyn aıaǵan joq. Syrt kózden saqtyq jasady, qorǵaldy. О́ıtkeni Áýbákirov Otan úshin óte qymbat on adamnyń biri, biregeıi edi. Siz muny bilesiz be?!.

Baıqońyr qazaqsha sóılegen kún. Búginde Batysta da, Shyǵysta da, tipti muhıttyń arǵy betindegi okrýgtiń zańyna baǵynbaıtyn Baltımoryńda da (AQSh) qazaqsha sóıleý eshkimge tańsyq emes. Tańsyq emes! О́tken otyz jyldyń ishinde qazaq balasynyń aıaǵy baspaǵan eldi meken qaldy ma eken Jer sharynda! Salystyrmaly jaǵdaıda ózimizdiń Baıqońyrdyń qazaqsha sóılegen kúni búginginiń talǵamyna jańalyq bolyp pa?!. О́z elimizdegi, jerimizdegi Baıqońyrda qazaqsha sóıleýge quqymyz bolmady, quziretimiz jetpedi! Qazaqshany bylaı qoıǵanda, keshegi gúl jaınaǵan Keńes zamanynda ısi qazaqqa ol qalaǵa emin-erkin kirý múmkin emes edi desem Táýelsizdik tańynda dúnıege kelgen búgingi býyn túsiner me eken muny? Aıtaıyq, «Jer kindigi» sanalatyn Baıqońyr ǵarysh aılaǵyn tuńǵysh ret jarııaly túrde qazaqsha sóıletken – Toqtar Áýbákirov! Onyń barlyǵy da kórgen tústeı, saǵym elesteı syrǵyp ótip, sanada tek sáýlesi ǵana saqtalyp qaldy.

1991 jyl. Qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeriniń saparǵa attanatyny maquldanyp, sharaǵa oraı Almaty Máskeýden Baıqońyr ǵarysh aılaǵyna kirýge qazaqstandyq 40 jýrnalıstke ruqsat alyp berdi. Bir vagon bop... Baıqońyrǵa júregimizdi qolymyzǵa ustap jetkenmen, bolashaq ǵaryshker ekıpajy men onyń qosalqy tobymen ótetin baspasóz máslıhatyna jete almaı, №17 alańnyń qaqpasynda qyrqymyz birdeı ıirilip bir saǵat boıy turdyq. Máskeýdiń áli ýysymyzdasyńdar degeni shyǵar, sol kezdegi Lenınsk qalasy bizdi solaı qarsy alǵany esimde qalypty...

Soǵan qaramastan Almatydan shyqqan jýrnalısterdiń bar oıy buǵan deıingi memleket ómirin «óte qupııa» saqtap kelgen «Keńes Odaǵy Batyrynyń, ataqty synaqshy-ushqyshtyń qazaqshasy qalaı boldy eken?» edi. О́ıtkeni aqparat az, maǵlumat mardymsyz ári Batyrymyz áli de Máskeýdi mekendeıtin.

Ǵaryshkerler men jýrnalıster arasyn shyny qabyrǵa bólip, mıkrofon arqyly baılanys jasalynatyn ataqty máslıhat zalynda sheteldikter men reseılik jýrnalısterden keıin bar bı­likti bizdiń jigitterdiń qolyna alǵanyn da umytty deısiz be?! Qazaq radıosynyń reporteri Baqbergen Tabyldy ataqty konferensııa zalynda alǵash ret Toqtar Áýbákirovke elden qazaqsha sálem joldap, ákesi aqyn Ádibaıdyń óleńin oqydy. «Lenınshil jastyń» tilshisi Erǵalı Saǵattyń saýalyna oraı Toqtar Áýbákirovtiń: «Meniń týǵan elimizdiń jastaryna aıtarym, eń aldymen ata-anasyn, týǵan jerin súısin. Bilim alýdyń jolynda alys-jaqyn jer degen oıdan aýlaq bolsyn. О́ıtkeni men jas shaǵymda týǵan jerdi qıyp óte alysqa attandym. Bilimniń shyńyna jetý ońaı emes. Ol óte bıikte jatyr. Men búgin Baıqońyrǵa tuńǵysh qazaq jigiti retinde aıaq basyp otyrmyn. Qazaq halqyna rahmet. Sizdiń gazetińiz arqyly qazaq jastaryna aıtar tilegim osy» dep tolqı, tebirene aıtqan tilegi de osy kúnge deıin kóz aldymda! Zaldaǵy kúlli qazaq upaıy sol kúni túgeldengendeı, tylsym kúsh demegendeı kúı keshti! Tóbesi kókke jetýge shaq turdy! Tildiń rýhy-aı, shirkin! О́ıtkeni dál sol kezeńde Qazaqstandaǵy bar qazaqtyń kóńilin kúpti etken kóńilsiz kúnder ótý ústinde-tin. Baýyrlas О́zbekstan, odan bir kún­nen soń Qyrǵyzstan Táýelsizdigin jarııalaǵan! Qazaqtar «Reseımen birigip KSRO-nyń murageri bolyp qalmasaq!» degen dúdámal oı qushty. Máskeý basylymdary óz aldyna, eldegi «Kazahstanskaıa pravda» men «Karavannyń» betin ashyp qalsańyz, dál sondaı emeýrinniń bary kópekórineý baıqalatyn. Bir top demokrat Almatynyń qaq ortasyndaǵy Ámbebap dúkenniń túbinde, qazirgi Arbatta, kıiz úı tigip, «Konfederasııaǵa jol joq, bizge keregi – Táýelsizdik!» dep ashtyq jarııalap jatty...

Erteńgi ushý startynyń qarsańynda Baıqońyr ǵarysh aılaǵynyń ruqsat berilgen barlyq núktesin araladyq, «jabyq qala» aýmaǵynda qazaq tili tuńǵysh ǵaryshkerdiń arqasynda armansyz ústemdik qurdy. Almatyda ótken KSRO-nyń ydyraý aldyndaǵy ekonomıkalyq keńesine qatysýshy burynǵy odaqtas respýblıkalardyń (Baltyq jaǵalaýyndaǵy úsh elden basqa) basshylary... – sýdaı jańa prezıdentteri, tuńǵysh qazaq ǵaryshkerin keńistik saparyna shyǵaryp salý saltanatyna Baıqońyrǵa arnaıy ushyp keldi.

...Tártip boıynsha Halyqaralyq «Soıýz–TM 13» ekıpaj komandıri Aleksandr Volkov Memlekettik komıssııanyń tóraǵasyna aýstrııalyq jáne qazaqstandyq ǵaryshkermen saparǵa attanyp bara jatqany týraly baıanat jasady. Osy kúni tuńǵysh ret aılaq basyndaǵy jasalynatyn dástúr reglamenti buzyldy. Qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirov Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa Baıqońyr ǵarysh aılaǵynda tuńǵysh ret qazaq tilinde baıanat jasady.

– Qurmetti Prezıdent! Halyqaralyq ekıpajdyń múshesi ǵaryshker Toqtar Áýbákirov ushýǵa daıyn!

Qazaq Prezıdenti oń qolyn kóterip:

– Saý bol, Toqtar baýyrym! Aman baryp qaıt! – dedi.

Qany qyzyp, qaýmalanyp turǵan qazaqtar Elbasyna ilesip, «Jolyń bolsyn, Toqtar! Aman baryp, saý qaıt!» dep shattana daýystady. Baıqońyr dalasynda esken samal jel qýanyshqa toly qazaq únin sheksiz en dalaǵa «Súıinshi!» suraǵan ispetti «úp» etkizgen kúıi ushyryp aldy da ketti...

Beıbit elge de áskerdiń keregi bar ekenin dáleldegen depýtat. Almaty áli de beımazatyn. 1992 jyl. Moskva aýpartkomynyń birinshi hatshysy Kotelnıkov joldas keńsesinde bas bolyp áldeqandaı bir saıası máni bar jınalys ótkizdi.

– Árıne... Táýelsizdikti qoldaımyz. Biraq ózderińiz oılańyzdarshy, Qazaqstanǵa Reseımen aralyqqa shekaranyń qajeti qan­sha? Dúnıe júzindegi qurǵaqtaǵy eń uzyn – 7591 kılometrlik shekarany kúzetý úshin Qazaqstannyń halqynyń sany jetpeıdi emes pe? – Qazaqstan Táýelsizdigin «qoldaıtyn» birinshi hatshy, tipti jaqtastaryn taýyp qoıypty, zaldyń ár tusynan «Durys!» degen qolpashtaýshylardyń búr­kemelengen daýystary shyqty.

Qazaq demokrattarynyń da «tili shyǵyp» qalǵan kezi, jergilikti orys tildi óz basylymdarymyz olardy «ultshyl-patrıottar» dep atap alǵan. Zaldan sondaı aty bar tarıhshy-ǵalym Sábetqazy Aqataı qol kóterip, sóz surady.

– Kotelnıkov joldas, meniń bilýimshe, sizdiń úkimettiń menshiginen alǵan 8 sotyq zańdy tirkelgen saıajaıyńyz bar. Bar ǵoı?

– Iá bar...

– Saıajaıyńyz áspettelip qorshalǵany daýsyz. Solaı ǵoı...

– Árıne, solaı...

– Endeshe, sizge berer keńesim, saıajaıyńyzdyń qorshaýyn búginnen qaldyrmaı alyp, jan-jaǵyńyzdy ashyp tastańyz...

Ǵalymnyń sózinen tosylǵan partııa jetekshisi qyzaraqtap memleket múddesi men jeke múddeni shatastyrýǵa bolmaıtynyn aıtyp, janjal bastalady.

Dál osy kúnderi, jeltoqsannyń 21-25 aralyǵynda, eki arada ózara qandaı baılanystyń baryn qaıdam, Joǵarǵy Keńestiń depýtattary da osynaý kókeıkesti máseleler tóńireginde «qyzyl keńirdek» bop, shaıqasyp jatqan. Iаǵnı qazaq halqynyń atynan saılanǵan bir top depýtat Qazaqstan Qarýly Kúshterin qurý máselesine kelgende kejegeleri keri tartty. Olar «Eger beıbit eldiń irgesin qalar bolsaq, beıbit joldy tańdasaq, Qazaqstanǵa áskerdiń keregi ne, shekaranyń keregi ne?» dep shý kóterdi. Bylaı qarasań pasıfıst-depýtattardyń bul aıtqany jón de sekildi, saıası tájirıbesizdik jaılaǵan 90-jyldardyń basy emes pe, bul ýájge ımandaı sengender de shyqty.

Bir sózben aıtqanda, shynaıy depýtattar Qazaqstannyń bolashaq áskerin qurý týraly áıgili eki zańdy kúshpen qabyldady. Aıtpaǵymyz... «Áskerı qyzmetkerler men qyzmetshilerdiń áleýmettik máselesin qorǵaý týraly» 2-shi zańdy Qorǵanys mınıstriniń bi­rinshi orynbasary, qazaqtyń tuń­ǵysh ǵaryshkeri, avıasııa general-maıory Toqtar Áýbákirovtiń tamasha talpynyspen qorǵap shyqqanyn qalaı umytarmyz?! Áýbákirovtiń minberden ashyq ta uǵynyqty tilmen sóz sóılep qana qoımaı, saıası pikirtalasta aıtar oıy áriptesterinen oq boıy ozyq bolǵanyna kýámiz. Qýandyq ta. О́mirin dybystan jyldam ushqyr tehnıkany jetildirýmen úılestirgen áskerı synaqshyǵa óz oıyn keıde qatty aıtatyn áskerı qolbasshyǵa, keıde túsiniksiz áriptespen til tabysatyn dıplomatqa aınalýyna, beıimdelýine týra keldi. Jańadan qurylyp jatqan jas memleketke jaýyngerlerdi jasaqtaý, qarý-jaraqty saılaýdan bastap óte tańsyq áskerı saıasatty júrgizý ońaı soqpady. Nebári 5-6 paıyz ofıserler quramymen buǵanasyn bekitýge áreket jasaǵan Qazaqstan Qarýly Kúshterine, ony kóshbasshylarynyń áreketine kúle qaraǵandar az bolmady. Sol tustaǵy bolashaq eńbek demalysyna shyǵatyn áskerılerimizge aılyǵynyń 80 paıyzyna deıin zeınetaqy beremiz degen bap joldary, búgingi armııamyzdyń aıaǵy­nan turýyna aıryqsha sep bolǵan eken-aý!

«Pasıfıst-depýtattar» ekinshi zańnyń 19-babyna kelgende qasarysyp, «Bárine kónemiz-aý, biraq jarymjan armııanyń jyrtyǵyn jamaýǵa esepsiz qarajatty qaıdan tabamyz?» dep «halyqtyń tilimen» sóılep múláıimsidi. Bul shyn máninde qazaq armııasynyń qurylýyna ólerdeı qarsy toptyń aıaqtan aqyrǵy shalýy-tyn. Sońǵy sózdi Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Joǵarǵy Keńestiń bıik minberinde turyp «Bul arada eshqandaı da áńgime bolmaýy tıis, áskerge qarajat qajetinshe beriledi» dep kesip aıtqany da esimizde. Eki zańdy da maquldap, oǵan Prezıdent ózi qol qoıdy. Osydan soń «pasıfıst-depýtattar aýzyn japty.

Kóbimiz, synaqshy-ushqysh-ǵaryshkerdiń parlament zalyndaǵy halyq ókili retindegi teńdessiz jasaǵan sol bir erligi jaıly bilemiz be ekenbiz?!

Eskertkishi joq Batyr. Qazir tańerteń túshkirseń Tashkentten, túste túshkirseń TMD elderinen, keshke deıin, tipti Jer sharynyń san qıyrynan qoldaǵan «járákimallany» estısiń. Internettiń ilkimdiligi! Tashkentten Shuhratjan áriptesdosym telefon shalyp tur: «Ashyǵyn aıtyńyzshy, Toqtar aǵamyz shynymen-aq bireýdiń baýsharbaǵyna túsip qasqyr atyp júr me? Bizdiń qazaq baýyrlar túzdiń taǵysyn da jekeshelendirip alǵan ba?» Qyzaryp otyryp, hal-qaderimshe túsindirip baqtym. «Zor uıat bolǵan eken dá, esimi Planetanyń sheńberine syımaıtyn aǵamyzǵa tek qana qur­­met kórsetýimiz kerek emes pe?!» Artynsha-aq Almatyǵa tıip turǵan Jalpaqsaıdan jaı salyp alyp, demalyp jatqan zeınetker-polkovnık Sátimbek kókem qońyraý shaldy. «Á, ba­la, mynaý ne masqara?! Gúlstan jeńesheń Tobyl-Torǵaı aımaǵynyń qyzy ǵoı! Qahary qatty, shaısyz qaldyq... «Qazaqtyń bir týar azamatynyń atyna ǵaıbat sóz aıtý netken essizdik?!» deıdi. Tórkinine qazir ketip, «tártipsiz» inilerin táýbesine túsireıin dese, myna pandemııa karantıni jolyn baılap tur...» Bálkim, meniń tuńǵysh ǵaryshkerimizdiń «frılanser (shtattan tys) baspasóz hatshysy» bolǵandyǵym sebep pe eken, sol kúnderi, áleýmettik jeli men saıtty shýlatyp jibergen qystyń kúngi Batyrǵa baılanysty oqıǵanyń mán-jaıyn bilgisi kelgen sansyz jazbalar men esepsiz telefon shalýlarǵa jaýap berýime týra keldi. Álemdik avıasııanyń asa qurmetti Aqsaqalyna alaqandaı ǵana aýyl azamaty bilip, bálkim, bilmeı bir oǵash qylyq jasap qoıdy-aı, amal qansha?!.

...№12 ǵaryshker Georgıı Beregovoı da KSRO Batyry ataǵyn ǵaryshqa ushqanǵa deıin alǵan azamat. Ǵaryshtan oralǵan soń keýdesine ekinshi Altyn Juldyzdy taqty. KSRO-nyń sońǵy №52 ǵaryshkeri Toq­tar Áýbákirovke ǵaryshtan oralǵanda sol kezdegi el basshysy M.Gorbachev saladaǵy áıgili dástúrdi ishtarlyq jasap buzdy. «Jeltoqsandaǵy qazaqtardyń ultshyldyǵy úshin» qysastyq jasap, ekinshi Altyn Juldyzdy Áýbákirovke qımady. Biraq týǵan eli dańqty ulynyń erligin elep, ekinshi Altyn Juldyzdy Halyq Qaharmanynyń tósine taqty. Tuńǵysh ǵaryshkerimizdi erekshe syılaıtyn áriptes aǵam «Elimizde eki juldyzdy ǵaryshkerge nege eskertkish joq, ertede sondaı tártip bar edi ǵoı?» dep shyryldap júr. Durys, aıtýǵa haqyly! Ondaı tártip bar edi!.. Osy oraıda Baýyrjan Momyshulynyń aıtqan bir qaǵıdasy ár kez eriksiz esime túsedi: «Naǵyz batyrlardyń esimin eskertkishte emes, este saqtaý kerek. Eskertkish – bir jumadan soń jańashyldyq mánin joıady, nebári dárihananyń, gúlzar men gastronomnyń qasynan ótken­deı ǵana áserde qalasyń». Dańqty Baýkeń eskertkishsiz de, halyqpen birge, janynda, jadynda júrdi. О́mirden ekshep, túıip aıtqany shy­ǵar! Toqań da sondaı yqylasqa bólenip júr emes pe?! Halyqtyń súıgen uly ǵoı...