Jeńis daýysy

Qara jer habar bermesin, kó­zi tirisinde kórshi atamyz ylǵı Sta­lındi boqtap otyratyn. Bala bolyp mán bermeppiz, keıin kó­ńil tórine qondy. Alasapyran qý­ǵyn-súrgin avtorynyń adamsúıer qy­lyǵy joq eken ǵoı. Tarıhta tek jaýyz Gıtlerdi jeńgen jan ese­binde adaqtaldy. Árisi basqa áńgime. Sol Stalınniń soǵystaǵy úlken oljasy daýysy jer jarǵan dıktor Iýrıı Levıtan edi. Siz ony tanymaýyńyz múmkin. Esińizge salý úshin, maqalamyzdyń túıinin oryssha tarqataıyq.

«Vnımanıe! Govorıt Mos­k­va!… segodnıa, v chetyre chasa ýt­ra, bez vsıakogo obıavlenııa voı­ny, germanskıe voorýjen­nye sıly atakovalı granısy Sovet­skogo Soıýza! Nachalas Velıkaıa Otechestvennaıa voına! ... Nashe delo pravoe! Vrag býdet razbıt! Pobeda býdet za namı!» Bul tra­gedııaǵa toly ashy daýysty hal­qymyz alǵash 1941 jyly 22 maýsymda estidi. Fashıstik ás­kerdiń KSRO-ǵa shabýylyn Ke­ńes radıosynyń dıktory Iýrıı Bo­rısovıch Levıtan elge jetkizdi. Al qalǵany tarıh. Biz búgin sol talaıly tarıhty qaıta kóterip kórmekpiz.

Jazdyń juparly jeksenbisin ádettegideı qarbalas qushaǵynda ótkizip jatqan qoǵamnyń tóbesi­ne bireý tas tastaǵandaı boldy. Jan túrshigerlik jańalyq, biraq sheginerge jol joq. Uly maıdanǵa aldyn ala daıyndalǵan fashıstik Germanııa jaıbaraqat jatqan Ke­ńes ókimetin op-ońaı jaýlap alamyz dep oılady. Áıtse de bul áre­ketteri qysty kúni kók shópti ań­saǵan qozynyń mańyraǵanyn­daı boldy da qaldy. Sol óliara tus­ta radıohabarlardan «Keńes­tik aqparat bıýrosynan» degen sóz kúnde saırap turdy. Keıin bul fraza ázilge ulasyp ketti. De­gen­men Levıtannyń daýy­sy Ekin­­shi dúnıejúzilik soǵys sım­vo­ly­­nyń birine aınalǵany daýsyz.

Maqalamyzdyń taqyrybyn «Je­­ńis daýysy» dep qoıýymyz­dyń ózindik sebebi joq emes. Sum soǵystyń habarshysyndaı kó­rin­gen dıktor Levıtannyń maı­dan barysyndaǵy qaıǵyly aq­pa­rattardy jetkizgen birde-bir daýysy saqtalmaǵan. Esesine mu­raǵatta qoıýlanǵan keńes ás­keri­niń jeńiske jetken sátin jelpine aıtqan úni áli kúnge oınaıdy. Nege keńestik ıdeologııa osyndaı qam-qareket jasady dep oılaısyz? Sebebi maǵynasyz maıdan erlik oqıǵasy retinde el jadyna engen joq. Soǵystan keıin qarapaıym halyqtyń báz-baıaǵy qalpyna kelýi úshin sondaı aýyr estelikterdi óshirýge tyrysty. Tek 1960 jyldan bastap úlken jetistik esebinde keńinen nasıhattala bastady. Sol sátten bastap Levıtan keńestik aqparattyq bıýronyń eń mańyzdy áskerı esepterin jazyp otyrdy. Keıin bular kóptegen radıohabarda, derekti jáne kórkem fılmde qoldanyldy.

Onyń daýysyndaǵy rýhty ji­ger sarbazdardy jeńiske jete­ledi. Bul tylsym kúsh Gıt­lerge una­ma­dy. О́ıtkeni keńes hal­qy úshin Le­vıtannyń daýysy bos­tan­dyq­tyń bulbulyndaı seziletin. Fa­shıster muny qýatty aqparattyq qarý retinde qarastyrdy. Tipti ­á, degende jeńisine senimdi bol­ǵa­ny sonshalyq, fashıst kósemi Ger­ma­nııanyń jeńisi týraly aq­jol­taı habardy Levıtannyń je­ke ózi habarlaý kerek degen ıdeıa­ny bil­dirdi. Ol dıktordyń esep­terin tyń­daı otyryp, onyń daýysynyń qan­daı qorqynyshty kúshke ıe ekenin túsindi. Sóıtip dıktordy urlaý týraly sheshim shyǵardy. Biraq is yńǵaıǵa kónbedi. Keńes áskeri Gıtlerdiń kedergisiz jeńis týraly armanyn seıiltip, josparynyń tas-talqanyn shyǵardy.

Qyzyqty qarańyzshy, Le­vı­tan Gıtlerdiń jeke jaýyna aınaldy. Onyń basy úshin fıýrer úlken syıaqy taǵaıyndaıdy. De­rekterge súıensek, bul soma 250-100000 markany quraıdy. Tipti ne­mis qolbasshylary keńes dıktoryn qurtý úshin dıversııa jos­parlaryn da qurǵan eken. Muny Stalın jaqsy túısindi. Dıktorǵa kóziniń qarashyǵyndaı qarap, ult qundylyǵy retinde qadirledi, kózden tasa qylmady. Oǵan táýlik boıy kezekshilik etetin birneshe kúzetshi qoıdy.

1944 jyly Levıtan Radıo­ko­mıtettiń negizgi dıktory bol­dy. Buǵan Eńbek Qyzyl Tý or­denimen marapattaý stenogrammasy dálel. Tirkelgen sıpattamada «barlyq mańyzdy materıal­dardy oqýǵa tapsyrylǵan joǵary sanattaǵy spıker» dep jazylǵan. Sondyqtan 1945 jyly 9 mamyrda jeńisti jáne soǵystyń aıaqtalǵanyn bi­rinshi bolyp ózi jarııalady. Al­ǵashqy habarlamasyn sol túni tún­gi saǵat ekide jetkizdi. Biraq bul jaıdarly jańalyqty keńes halqy tek Levıtannan ǵana estigen joq. Tańǵy altylar shamasynda onyń áriptesi Olga Vysoskaıa Berlınniń keńes áskeri qolynda ekenin egjeı-tegjeıli baıandady. Biraq onyń daýysyn el umytqaly qashan. Bizge Levıtan ystyq!

Jeńisten keıin Iýrıı Borı­sovıchtiń radıodaǵy qyzmeti saıa­byr­sydy. Burynǵydaı kósile sóı­leıtin kez kelmeske ketti. Onyń daýysy qaıǵyly oqıǵalarmen tike­leı baılanysty bolǵandyqtan keńes azamattary estigisi kelmedi. Aqyry, ómiriniń sońyna deıin mez­gil-mezgil teledıdarda ártúrli baǵ­darlamalarǵa qatysyp, jas telejýrnalıstermen jumys istedi. Stalınniń súıikti dıktory osy­laı ómirden kóshti.