Uly aqynnyń sýreti jáne eki kúıi týraly
Qansha qaýzasań da tereńine túgel boılatpaǵan Abaıdyń biz bilmeıtin qyrlary áli de kóp-aý. Al uly aqynnyń biz biletin beınesi qandaı? Abaı dese kóz aldymyzda onyń kekse kezi – barshamyz biletin ortaq sýret kólbeńdeıdi. Abaı barlyq kezde osyndaı bolmaǵany aıan ǵoı. Sonda ol kisi jas kezinde sýretke túspegen be? Joq, túsken eken. Onyń dáleli – Abaıdyń 1868 jyly Ombyda Kessler degen nemis fotografy túsirgen fotosy. Osydan 44 jyl buryn bir ret jarq ete qalǵan ol foto belgisiz sebeptermen keıinnen baspasózde, aqyn týraly ǵylymı basylymdarda qaıtadan jarııalanbaı kelgen. Jaqynda jas Abaıdyń sýreti aqynnyń «Maqsatym – til ustartyp, óner shashpaq» degen atpen «Bilim» baspasynan shyqqan jańa kitapta basyldy.
Uly aqynnyń sýreti jáne eki kúıi týraly
Qansha qaýzasań da tereńine túgel boılatpaǵan Abaıdyń biz bilmeıtin qyrlary áli de kóp-aý. Al uly aqynnyń biz biletin beınesi qandaı? Abaı dese kóz aldymyzda onyń kekse kezi – barshamyz biletin ortaq sýret kólbeńdeıdi. Abaı barlyq kezde osyndaı bolmaǵany aıan ǵoı. Sonda ol kisi jas kezinde sýretke túspegen be? Joq, túsken eken. Onyń dáleli – Abaıdyń 1868 jyly Ombyda Kessler degen nemis fotografy túsirgen fotosy. Osydan 44 jyl buryn bir ret jarq ete qalǵan ol foto belgisiz sebeptermen keıinnen baspasózde, aqyn týraly ǵylymı basylymdarda qaıtadan jarııalanbaı kelgen. Jaqynda jas Abaıdyń sýreti aqynnyń «Maqsatym – til ustartyp, óner shashpaq» degen atpen «Bilim» baspasynan shyqqan jańa kitapta basyldy.
«Egemen Qazaqstannyń» janashyr oqyrmandarynyń biri – «Bilim» baspasynyń dırektory, jazýshy Jarylqasyn Nusqabaıuly áli boıaýy keppegen jańa kitapty berip jibergen eken. Abaıdyń óleńderi, aýdarmalary men qarasózderi qaıta qurastyrylǵan kitaptyń muqabasynda bizge «beıtanys» ári tanys sııaqty kóringen kelbet tur. Abaıdyń kitabynyń syrtyna kimniń sýretin salǵan degendeı oı tynshytpaǵan soń Jarylqasyn aǵamyzǵa qaıta habarlasyp, «Aǵa, muqabada turǵan foto qaıdan shyqqan?» dep suraýǵa májbúr edik.
Qos jańalyqtyń kókesi osy jerden bastaldy. Abaıdyń kúıleri týraly keıinirek baıandarmyz. Al bizdiń saýalymyzǵa aldymen aq júrekpen jarqyldap kúlip alǵan Jarylqasyn aǵamyz: «A-a-a, baıqaǵan ekensińder ǵoı, ádeıi berip jiberip edim, senderdi ańǵara ma dep. Bul – Abaıdyń jas kezinde túsken fotosy! Al endi senderden súıinshi suraıyn», dedi.
«Qalaısha? Buryn-sońdy bul sýretti nege kórmegenbiz? Ony kim túsirgen? Bul sýret qaıda jatqan? Qazir qolyńyzda sol foto bar ma?» dep suraqtardy bastyrmalatyp bara jatyr edik, aǵamyz onda qolynda bar baılyqty kelip kórińder degenge saıdy. Osylaısha, tómendegi suhbat týdy.
– Jarylqasyn aǵa, osydan 146 jyl buryn túsirilgen Abaıdyń sýreti bar ekeni sizdiń esińizge qaıdan tústi?
– Bilim salasyna tikeleı qatysy bar «Bilim» baspasynda uzaq jyldar boıy jumys istep júrmin ǵoı. Sonyń qabatynda ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde 30 jyl boıy dáris berip kelemin. Onyń ústine jazýshylyǵymyz, jýrnalıstigimiz bar bolǵan soń, jańalyqqa qulaǵymyz túrik júredi. Jaqsy habar tıse sony tapqymyz, tııanaqtaǵymyz kelip turatyn daǵdy ǵoı boıǵa sińgen. Abaıdyń jas kezinde túsken sýreti bar degendi emis-emis estıtinmin. Shyǵys Qazaqstan óńirinde Abaı týraly shyqqan kitaptardy jınaqtap, elge taratyp júretin Beken Sherýbaev degen aqsaqal bar. Osy kisi ekeýmiz Abaıdyń kelesi jınaǵyn shyǵarýǵa nıettenip, áńgimelesip otyryp, «Aqynnyń jas kezinde túsken sýreti bar deıdi, siz kórgen joqsyz ba?» dep qalǵany maǵan.
«Men kórgen joqpyn, kórsem baıaǵydan beri izdeıtin edim» desem de, bul qaıdan shyqqan áńgime dep, osy sýret týraly biledi-aý degen jandardan surastyra bastadym. Sonda túrtkilep otyryp bilgenim, múmkin o bastaǵy deregi sonaý 30-jyldardyń qarsańynda Álkeı Marǵulan men Muhtar Áýezov ekeýi Lenıngradta oqyp júrgen kezden bastalǵan eken. Ekeýi joldas. Qazaq ádebıeti men mádenıetiniń janashyrlary Abaı týraly áńgimelespeı turmaıdy. Álekeń sol baıaǵy izdenimpazdyq, ǵalymdyq daǵdysymen arhıvterge túsedi. Ár nárseni túrtkilep júrip, patsha saraılaryndaǵy albomdarda saqtalǵan fotolardy qarap otyrady. Sol sýretterdiń astyna latynsha jazylǵan adamdardyń esimderiniń ishinen «Qunanbaı» degendi kózi shalyp qalady.
Qaıta úńilip, kelesi betterdi qaraıdy. Mundaı toptanyp túsken sýretter birnesheý bolyp shyǵady. Bul fotolar 1868 jyly Sibir general-gýbernatorynyń úlken merekelik jıynǵa qazaqtyń betke ustar azamattary – baı-manaptary, ónerpazdary, atyshýly aqyndary men balýandary shaqyrylǵanda túsirilgen eken. Sol toptyń ishinde Qunanbaı aqsaqal balasy Abaımen barǵan. Osy jıyndy este qaldyrý úshin Sankt-Peterbýrgten nemis fotografy arnaıy barǵan.
Álkeı Marǵulan Qunanbaı aqsaqaldyń bir kózi joq ekenin biledi. Sýretke shuqshıyp qarasa, rasynda da qıǵashtaý otyrǵan Qunanbaı babamyzdyń bir kózi joǵyn ańǵarady. Sodan kelesi betterdi aqtarsa, Qunanbaı aqsaqaldyń anyqtaý otyrǵan sýretin kóredi. Ol sýrettiń astyndaǵy «Qunanbaı jáne onyń balasy Ibragım (Abaı)» degen sózdi oqıdy. Sodan Álekeń ábden qýanyp, sol jerde sýrettiń kóshirmesin alýǵa áreketti bastaıdy. Sodan sol fotonyń kóshirmesin alyp Muhtar Áýezovke keledi. Úlken oljamen kelgenin aıtyp, súıinshi suraıdy. Muqań da arzıtyn jańalyq bolsa, at-shapany daıyn ekenin aıtady. Sodan Álekeń qoıyn qaltasynan sýretti asyqpaı shyǵarady. Muqań tesilip qarap qalady. Biraz qarap turyp, bas salyp Álkeı Marǵulandy qushaqtap súıe bastaıdy. Álekeń: «Áı, bul kim? Tanydyń ba?» dese, Muqań: «Abaı ǵoı!» deıdi júregi jarylardaı qýanyp. Tanyp qoıǵan ǵoı. Bul sýrettiń qazaq topyraǵyna kelý tarıhy osyndaı eken.
Biraq, sol 30-jyldary bul sýret gazette me, jýrnalda ma eken, jarııalanǵan. Ol tabylǵan joq. Sonymen arada biraz zamandar ótti. Asharshylyq, 37-jylǵy náýbet, Uly Otan soǵysy ótti, 1955 jyldary el basyna taǵy da kún týdy. Qazaqsha aıtqanda, «Baıtal turmaq, bas qaıǵy» bolyp ketken. Onyń ústine kóp uzamaı Muqań da o dúnıelik boldy.
– Sodan bul sýret esh jerde jarııalanbaǵan ba?
– Jas Abaıdyń sýreti bar edi ǵoı dep kúnderdiń kúninde Álkeı Marǵulan oılanbaı ma?! Sodan sol sýretti alady da, onyń tabylý tarıhymen qosa maqala jazyp, 1970 jyly 2 oktıabrde «Qazaq ádebıetine» jarııalatady.
Ǵulama-ǵalym bul fotonyń tabylý tarıhy jaıly bylaı deıdi: «О́tken ǵasyrda qaýym tirshiligine qatynasqan tarıhı adamdardyń, ne mádenıet dúnıesine belgili bolǵan aqyn-kúıshilerdiń fotobeınesi, keıde olardyń qoldan túsirgen jazba portretteri arhıv qazynalaryn aqtarǵanda, ne sırek jolyǵatyn kóne kitaptardyń betin ashqanda aýyq-aýyq kezdesip otyrady. Kóp jyl ishinde qaraý, izdeý sońynda tabylǵan ondaı portretterdiń jınaǵy bizdiń qolymyzda kazir tolyq bir albom deýge bolady. Olardyń ishinde Abaıdyń, Dáýletkereıdiń, Aqan seriniń, Jaıaý Musanyń, ertip júrgen balasymen túsken Shóje aqynnyń foto-tulǵalary bar. Ǵasyrlar boıy belgisiz bolyp jatqan bul fotobeınelerdi jaryq dúnıege shyǵaryp, olardy kópshilikke tanystyrý zor mádenı istiń biri bolýǵa tıisti. Bul oıdy biz eń aldymen jas Abaıdyń fotobeınesin kórsetýden bastamaqpyz. Eń aldymen ondaı tarıhı adamdardyń fotobeınesiniń týýyna, saqtalyp jatýyna sebep bolǵan jaǵdaılarǵa toqtalyp óteıik. Jas Abaıdyń fotoǵa birinshi ret túsýi 1868 jyly Kúnbatys Sibirdi aralaýǵa shyqqan uly knıaz Vladımırdiń Ombyǵa kelýine baılanysty bolǵan. Bul knıaz sol kezdegi Rossııanyń patshasy Aleksandr ll-niń balasy. Onyń qyr qazaqtarynyń ortasyna kelýi – sol kezdegi úlken saıası másele – «Jańa zańdy» júzege asyryp, qazaq buqarasyn alym-salyq berýge mindetti etip, ımperııanyń jańa zańyna baǵyndyrý bolatyn. Biraq jańa zańǵa qarsylyq bildirip, qazaq saharasynyń ár jerinde, ásirese, Oral, Torǵaı, Mańǵystaý tóńireginde joıqyn halyq kóterilisi bastalyp jatqan edi. Sondyqtan patsha balasyn qyrǵa týra shyǵarýǵa qaýiptenip, onyń burynǵy programmasyna kóp ózgeris kirgizedi. Knıazdi tynyshtaý jatqan Kúnbatys Sibir qazaqtarynyń ortasyna jiberip, Ertis boıyn aralatyp, Altaıdaǵy ken oryndaryn baqylap qaıtýdyń jobasyn qurady...».
– Sodan beri de de jarty ǵasyr ýaqyt ótken joq pa? 44 jyldan keıin bul sýretti qaıdan izdep taptyńyz?
– Álekeńniń aty shyqqannan keıin ol kisiniń úıin izdestire bastadym. Baıaǵyda «Jalyn» baspasynda istep júrgenimde Shoqan Ýálıhanovtyń bes tomdyǵyn shyǵaratyn boldyq. Sol kitapty Álkeı Marǵulan baspaǵa ázirlep júrgendikten, baspa qyzmetkerlerin úıine qaıta-qaıta shaqyryp, jumys istep jatqan. Bir joly baspa dırektory Qaldarbek Naımanbaevqa ol kisi kelip júrgen jigitterge kóńili tolmaı, eresekteý, anadan-mynadan habary bar qyzmetker jiberýin suraıdy. Sodan Álekeńe jolyǵýǵa tapsyrma alyp, baratynymdy telefonmen jetkizip edim. Abaı eskertkishiniń túbine serýenge shyǵyp bara jatqanyn aıtyp, sol jerde kezdesýge kelistik. Barsam eskertkish mańaıynda buıra shashy jelbirep, taý jaqqa qarap tur eken. Boıshań adam edi ǵoı. Amandasyp edim: «Jalynnan» kelgen balasyń ba?» dep birden túsindi. Az-kem tildeskennen keıin, bul endi kóshede aıtatyn áńgime emes dep úıine shaqyrdy. Shoqan Ýálıhanovqa qatysty sóıleseıik dep júrmiz ǵoı.
Úıine bara jatqanda Abaı eskertkishiniń mańynda «kolıaska» súıretip, serýendep júrgen qyz balaǵa: «Dánel, sálden keıin úıge kelip, bizge shaı daıyndap berersiń», dedi. Men onyń óz qyzy ekenin túsindim.
Endi kelip Álekeńniń úıi men sol qyzyn izdestire bastadym. Jurttan surastyrǵanymda Álkeı Marǵulannyń úıin biletin adam tabyla qoımady. Sodan bir biletin jer bolsa – geologııa ınstıtýty bolar dep, sol ınstıtýtqa habarlasyp edim, bir kisi yńyldap: «Qara-ı-y-y-n, Álekeńniń úıiniń telefonyn bilýshi edim», dedi asyqpaı. Bir kezde taýyp berdi. Eki-úsh kún úzdiksiz telefon shalyp júrip, Dáneldi de taptym-aý. Baıaǵy Abaı eskertkishiniń túbinde ákesi Álkeı Marǵulanmen jolyqqanymdy, odan keıin úıinde shaı iship, Shoqan Ýálıhanov týraly sóıleskenimizdi aıtyp edim, esinen shyqpapty, tanı ketti. Sodan men sol úıde Abaıdyń jas kezinde túsken sýreti bolýy múmkin ekenin aıtyp, tabýǵa kómektesýin suradym. Ol fotonyń 1970-jyldary «Qazaq ádebıetinde» jarııalanǵanyn esine saldym. Sol zamandarda kitapqa da shyǵýy múmkin dedim. Dánel ákesiniń arhıvin qaraıtynyn, men aıtqan sýretti izdestiretinin aıtyp, birneshe kúnnen keıin habarlasýymdy ótindi. Eki kúnnen keıin Álkeı Marǵulan aǵamyzdyń qyzy habarlasyp, gazetke shyqqan sýretti tapqanyn aıtty. Mine, qolymyzda turǵan osydan 44 jyl burynǵy gazet. Sarǵaıǵan gazetti Álekeń óz qolymen qıyp, muraǵattarynyń arasyna saqtap qoıǵan eken.
– Biz Abaıdyń shaý tartqan kezindegi sýretin ǵana bilemiz ǵoı?
– Al qolyńdaǵy sııasy da keppegen kitaptyń muqabasyna osy sýretti saldyq. Gazette, mektep, joǵary oqý oryndarynyń oqýlyqtarynda, ensıklopedııalarda Abaıdyń egde kezindegi sýreti jarııalanyp júr ǵoı. Myna sýretke, eseptep shyǵarsaq, 1868 jyly Abaı 24 jasynda túsken eken. Bul – mádenı-ádebı orta ǵana emes, qalyń qazaq úshin aıtýly oqıǵa. Bul – qaıta týǵan jańalyq! Qalaı desek te, Abaıdyń jas kezindegi sýretiniń qaıta qolǵa túsýi aıta qalarlyqtaı dúnıe. Bul sýretshilerdiń jas Abaı osyndaı bolar-aý dep jobalap salǵan keskini emes. Naǵyz, derekti óz beınesi! Muraǵatta bul fotonyń qaıda, qashan jáne kim túsirgeni bári-bári bar.
– Kóp adam Abaıdyń kúı shyǵarǵanyn, ıaǵnı kúıleri bar ekenin de bile bermeıdi. Myna kitapty aqtaryp otyryp, Abaıdyń kúıi degendi kórip, notalaryn kózim shalyp qaldy. Osyny da suraǵym kelip otyr.
– Bul kúılerdiń tabylýynyń da azdaǵan tarıhy bar. Meniń bir jastan ózim tárbıelep kele jatqan Shyńǵys degen nemerem bar. О́zi bir jaqsy dombyrashy bolyp aldy. Ataqty dombyrashymyz Aıgúl Úlkenbaevadan 10 jyldan beri tálim alyp júr. О́zi O.Jáýtikov atyndaǵy Respýblıkalyq daryndy balalarǵa arnalǵan mamandandyrylǵan fızıka-matematıka orta mektep-ınternatynda oqıdy. Osydan eki jyl buryn osy mekteptiń dırektory Qaırosh Maqyshev degen azamat mádenı sharalarǵa belsendi aralasatyn ónerpaz balalardy shaqyryp, bizdiń Shyńǵysqa: «Abaı atańnyń kúıi bar deıdi. Bilesiń be?» deıdi. Bizdiń nemere bilmeıtinin aıtady. «Onda Aıgúl apaıyńnan sura», deıdi. Apaıynan surasa, apaıy ýchılıshede, konservatorııada oqyp júrip, ustazdyq ete júrip, Abaıdyń kúıin kezdestirmegenin aıtady. «Onda sen atańnan sura, osyndaı jańalyqtarǵa qulaǵy túrik júretin adam ǵoı. Bálkim atań estigen shyǵar», deıdi.
Men de bilmeıtinimdi aıtsam da, kitap shyǵaryp, Abaıǵa qaıta-qaıta oralyp júrgen soń ózim de qyzyǵyp, biledi-aý degen adamdardan surastyra bastadym. Biledi-aý degen kúıshilerdiń bárinen syr tarttym. Onsha nátıje bolmaǵan soń, nemerem sabaq alǵan Ahmet Jubanov atyndaǵy mýzyka mektebine habarlasyp, kitaphanalary bar-joǵyn surastyrdym. Sol kezde mádenıet salasynda eńbek etip júrgen Ábdimanap Jumabekuly bizdiń «Bilim» baspasynan qyl qobyz úırenýshilerge arnalǵan úsh tomdyq kitap shyǵarǵan bolatyn. Sol jigitke aıtyp edim, ol da Abaıdyń kúıleri bar ekendigin estigenin aıtyp, biraq, qaıdan tabýǵa bolatynyn bilmedi. Biraq, ózi taǵy da izdestiretinin aıtyp, erteń habarlasamyn dep ketken. Sodan kelesi kúni-aq telefon shalyp, Abaıdyń kúıleri basylǵan kitapty tapqanyn súıinshilep: «Biraq, siz aıtqandaı úsheý emes, eki kúıi ǵana bar eken» dedi. Sol kitapta Abaıdyń «Maı túni» jáne «Tory jorǵa» degen kúıleri bar eken. Sol kúıdiń notasyn Shyńǵys nemerem Aıgúl Úlkenbaevaǵa aparyp berip, ustazy az ýaqyt ishinde osy kúıdi tartýdy úıretedi. Sodan balamyz mektep dırektoryna Abaıdyń kúıin tartyp beredi. Qaırosh inimiz buǵan ábden qýanyp, oqýshysyn Semeı óńirinde jyl saıyn ótetin «Abaı oqýlary» baıqaýyna Abaıdyń óleńderin súıip jattaıtyn taǵy bir daryndy balaǵa qosyp, muǵalimimen jarysqa jiberedi.
Baıqaýdyń sońynda Abaıdyń kúıi tartylǵansha aldyńǵy týrlarda erekshe kózge túsken bir talantty balaǵa Bas júldeni berý uıǵarylyp qoıǵan eken. Bas júlde – Semeı ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine grantpen oqý. Sonymen, jarystyń sońynda bizdiń Shyńǵysymyz Abaıdyń «Tory jorǵasyn» tartqanda jurttyń bári ornynan turyp ketedi. Mynaý bala bizge, Abaıdyń týǵan jerine, jatqan jerine, murajaıyna Abaıdyń kúıin alyp keldi ǵoı dep bári rıza bolysyp, bizdiń nemerege de qalalyq ákimdik taǵy Bas júlde taǵaıyndap, baǵaly syılyq beredi.
Sodan balalary esep shyǵarǵysh, matematıkaǵa júırik mektep-ınternattyń oqýshysy aıdy aspanǵa shyǵaryp, óz mektebinde «Mektep maqtanyshy» degen ataqqa qosa ıe boldy. Bul kúılerdiń meniń qolyma túsý tarıhy osyndaı.
– Jarylqasyn aǵa, Abaıdyń úshinshi kúıiniń tabylý múmkindigi bar ma?
– Myna kitapta bir emes, eki birdeı jańalyq bolǵan soń, jurttyń qolyna tıe bersin dep, elpildep shyǵaryp jiberdik. Sol úshinshi kúıdi «Egemen» arqyly qazirdiń ózinde izdestire bastadym dep esepte. Bireý bolmasa, bireý biler. Kitaphanalardan, muraǵattardan tabylyp qalýy ǵajap emes. «Abaıdyń úsh kúıi bar» degen sóz bekerge aıtylmaıdy. Demek, taǵy bir kúıi bolýy tıis.
Bárimiz Abaıdyń ánderin bilemiz. Abaıdy ádemi dombyra shertip otyryp, osy dárejede kóńiliniń qoshy kelgende án shyǵaratyn shyǵar dep elestetýshi edim. Kúı shyǵaratyn da qyry bolǵan eken. Ne bolǵanda da bul úlken jańalyq. Eger joǵarydaǵy kúıler mektep oqýlyqtaryna ense, nota úırengen balalar oryndaıdy. Bul kúıler de joǵalyp, tabylǵan dese bolady.
– Qolymyzda turyp joǵalyp tur ǵoı...
– Bul bizdiń qulyqsyzdyǵymyzdan boldy ma?! Aýdandyq, oblystyq gazette emes, respýblıkalyq gazette jarııalanǵan Abaı fotosynyń ózin nazardan tys qaldyrǵannan keıin ne suraısyz? Basqa emes, uly ǵalymymyz Álekeń – Álkeı Marǵulan tapqan, anyqtaǵan derektiń ózin osylaı umytyp ketkenbiz. О́leńiniń bir joly tabylsa da bul qaı óleńniń syńary, qaı joldyń uıqasy dep izdenýimiz kerek qoı. Bul sýrettiń meniń qolyma túsýiniń ózin baǵa jetpes olja dep oılap otyrmyn. Uzaı berse, tabylmaı, iz-túzsiz joǵalyp ketýi de múmkin. Sondyqtan osy jańa kitapta Álkeı Marǵulan aǵamyzdyń qyzy Dánelge alǵys bildirdik.
– Asyldyń tuıaǵy degen osy bolar! Ákesiniń búkil muraǵatyn ardaqtap, kózdiń qarashyǵyndaı qasterlep, jınap, saqtap otyrǵan urpaqqa myń saýap!
– Dánel qaryndasymyz Álekeńniń qaǵazdaryn qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı, myna sarǵaıǵan gazetti de joǵaltyp almaýymdy qadaǵalap, surap otyr. Jańa shyqqan kitappen qosa aparyp beremin dep otyrmyn. Bul gazetti «Egemenge» kórsetemin dep ýaqytsha ustap otyrǵam. Dálelim osy!
– Árıne, bul áńgimeni jarııalaý arqyly gazetimiz jas Abaıdyń fotosyn taptyq demekshi emes. Fotonyń osydan 44 jyl buryn jarııalanǵany belgili. Bizdiń maqsat – kezinde ǵylymı aınalymǵa túse qoımaǵan, jasyryn qalǵan jádigerlikke jurtshylyq nazaryn qaıta aýdartý. Osy oımen siz alǵash ret kitapqa shyǵarǵan fotony basylym betine usynbaqpyz. Al Abaıdyń eki kúıiniń tabylýy mádenı ómir úshin qundy jańalyq ekendigi talassyz. Qalaı bolǵanda da qundy derekterińiz úshin alǵysymyzdy aıtamyz.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
