Narynqol nazardan tys qalyp barady

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev: «Erekshe nazardy shekaramen shektes aýmaqtarǵa aýdarǵan jón. Olardyń áleýeti áli tolyq ashylǵan joq. Olardy ómir súrýge qolaıly ete túsý qajet. Úkimet oblystardyń ákimderimen birlesip 2013 jyly shekaramen shektes aýdandardy damytý jóninde qosymsha sharalar keshenin ázirleýi qajet», dep «Qazaqstan-2050» Ctrategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda atap aıtty. Joldaýdyń jalpy tapsyrmalary Almaty oblysynda júzege asyrylǵanymen, bir problema – Qytaı Halyq Respýblıkasymen shekaralas Narynqol aýyly birtindep bolashaǵy joq eldi mekender sanatyna qosylyp, jastar jumyssyz qalyp, orta býyn ońtústik astanany betke ala kóship, tek kári-qurtań qart adamdar mekenine aınalyp otyr. Kindik qany tamyp, óz qoldarymen qalalyq úlgide salǵan aýylda zeınetaqylarymen kún kórip otyrǵan aǵa býyn ókilderiniń ustanymy: «El shekarasyn halyq kúzetedi, biz sol eldigimizden taımaımyz, ágárákı baqılyq bolsaq týǵan jerden topyraq buıyrsa rızamyz» degenge saıady. Mine, sol óńirge arnaıy baryp jaǵdaıdy kórdik, qarapaıym halyqpen tildestik. Áńgime tórkini tómendegideı.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev: «Erekshe nazardy shekaramen shektes aýmaqtarǵa aýdarǵan jón. Olardyń áleýeti áli tolyq ashylǵan joq. Olardy ómir súrýge qolaıly ete túsý qajet. Úkimet oblystardyń ákimderimen birlesip 2013 jyly shekaramen shektes aýdandardy damytý jóninde qosymsha sharalar keshenin ázirleýi qajet», dep «Qazaqstan-2050» Ctrategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda atap aıtty. Joldaýdyń jalpy tapsyrmalary Almaty oblysynda júzege asyrylǵanymen, bir problema – Qytaı Halyq Respýblıkasymen shekaralas Narynqol aýyly birtindep bolashaǵy joq eldi mekender sanatyna qosylyp, jastar jumyssyz qalyp, orta býyn ońtústik astanany betke ala kóship, tek kári-qurtań qart adamdar mekenine aınalyp otyr. Kindik qany tamyp, óz qoldarymen qalalyq úlgide salǵan aýylda zeınetaqylarymen kún kórip otyrǵan aǵa býyn ókilderiniń ustanymy: «El shekarasyn halyq kúzetedi, biz sol eldigimizden taımaımyz, ágárákı baqılyq bolsaq týǵan jerden topyraq buıyrsa rızamyz» degenge saıady. Mine, sol óńirge arnaıy baryp jaǵdaıdy kórdik, qarapaıym halyqpen tildestik. Áńgime tórkini tómendegideı.

Medethan ABIYROV, Na­ryn­qol aýylynyń turǵyny, zeı­netker: Narynqoldyń kez kelgen kóshesimen júrseńiz qaqpadan «úı satylady» degen jazýdy kóresiz. Esik-terezesi bekitilgen. Aýylda qalǵan shal-kempirdiń eń jasy men 71-ge toldym. Qıyn bolsa da bes-on tuıaq maldy baǵyp, ultaraqtaı jer telimin kútip, qaladaǵy balalarymnyń azyǵyn qamdap otyrǵan jaıym bar. Tórt jyl buryn «Aq bulaq» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha Narynqol aýylynyń turǵyndaryn aýyzsýmen qamtamasyz etý úshin jer astynan sý shyǵarý jumysy bastalǵan edi. Onyń uzyndyǵy 54 shaqyrym bolatyn. Ár úıge jeke sý tartylyp, barlyq jaǵdaı jasalady degen-tin. Sol jumys bastalyp, 19 shaqyrym jerge jetti de aıaqsyz qaldy. Sý shyǵarý úshin kóshelerdi qazyp, astan-kesteńin shyǵaryp tastady. Ol jerlermen avtokólik túgil, jaıaý adamdardyń júrýi múmkin emes. Aýyl kósheleriniń ortasynda shodyraıyp, qudyq qaqpasy jatyr. Sol qudyqtan ár úı turǵyny ózine aryq qazyp sý jelisin tartyp alýy kerek eken. Aýyl tasty jerde ornalasqan. Zińgitteı jigitter kótere almaıtyn sol tastardy kempir-shal qalaı kóterip, qazyp úıine sý qubyryn tartyp almaq. Buǵan tıisti oryndar ne aıtar eken? Narynqolǵa «Aq bulaq» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha aýyzsý tartýǵa jarııalanǵan tenderdi jeńip alyp, álgindeı áreketimen eldiń esinde qalǵan «Qarasaı qurylys» JShS ókili me, basshysy ma Narynqolǵa alǵash kelgende qolynda kúregi de joq bolatyn. Jumys isteý tásili solaı bolý kerek, arada az ýaqyt ótkende ol ekinshi fırmany jaldady, sosyn álgi fırma úshinshi fırmany jaldady. Ne kerek sodan álgi bastalǵan jumys aıaqsyz qaldy.

Meniń jeke úıim bar, zeı­net­kermin. Aýyldyń jaǵdaıyn kó­terip, Parlament Májilisiniń depýtattaryn da qulaǵdar ettim. Shyny kerek shekarany halyq kúzetedi. Myna zastavadaǵy 30 sol­dat ony kúzete almaıdy. Ke­zinde Narynqolda 14 myń halyq turǵan edi. Qazir nebári 6,5 myń ǵana adam qaldy. Dál osy jaǵdaı ózgermese, endi az ýaqytta Narynqolda el qalmaı, kóship ketedi. Bul shekaralyq aýyl ǵoı. Kórshi el olaı istep otyrǵan joq. Qaıta aýyldaryn úlkeıtip, olardaǵy adam sanyn kóbeıte túsýde.

Bekbolat BIRBAEV, Almaty oblystyq máslıhatynyń depýtaty: Kindik qanym Narynqolda tamyp, osynda ósip eńbek etýdemin. Eldiń armany shekaralyq aýdandy qaıta ashyp, onyń ortalyǵy etip Narynqoldy bekitse degen tilek. Sonda baıyrǵy turǵyndar qaıta kóship kelip, kúnkóris qamyn kúıttep jumys izdep ketken balalar men qyzdar da oralary anyq. Shyny kerek, oralmandar kel­geli aýylda tirshilik nyshany baıqalýda. Biraq olardyń eń­bek etip, tabys tabýyna jaǵdaı ja­sal­maq túgili, tynyshtyq beril­meýde. Jumyssyz bolǵan soń jas­tar jel sózge ergish keledi. Bir­de aýyl jastary men oralman aǵaıyndar arasynda qaqtyǵys bol­dy. Ol shekisýdi basatyn qu­qyq qorǵaý qyzmetkerleri joq. Bú­kil aýyldyq okrýgtegi jalǵyz po­lı­seıdi eshkim tyńdamaıdy. Son­dyqtan biz el azamattary jına­lyp baryp álgi qaqtyǵysty áreń bastyq.

Narynqol óńiriniń taǵy bir problemasy traktor men kom­baınnyń jetimsizdigi. El arpa-bıdaı egip ósiredi. Sol ónim pisken kezinde jınaı almaıdy. Qardyń astynda qalady. Eńbek zaıa ketedi. Byltyr ózim velosıpedke minip, aýyldy aralaǵanymda 200-den astam úı satylady degen jazýdy oqydym. Sóıtip el ketse, myna shekarany kim kúzetedi?!

Memlekettik shekaramyz qa­raý­syz qaldy. Buryn birinshi lınııa retinde syzylyp, tartylǵan tiken temir úzilgen. Odan arǵy ne­gizgi shekarada tiken temir aty­men joq. Ony óz kózimmen kór­dim. Birde-bir sıgnalızasııa ornatylmaǵan. On jyldan astam ýaqyttan beri kórshi el jaq­tan keletin mal urlyǵy paı­da boldy. Aldyńǵy jyly sondaı jymysqylar Taýtaı degen aqsaqaldyń 25 jylqysyn Qy­taı­ǵa qaraı aıdap ketti. Iz-túzsiz joǵa­lyp jatqan mal óz aldyna. Eki memlekettiń ortasynda túıisý degen bar. Sol belgige biz «Gaz 66» markaly avtokóligimen jete almaımyz. Al arǵy bettegi Qytaıdyń joly taqtaıdaı tegis. Jeńil kólikter júıtkip júredi. Shekaranyń arǵy betindegi salyp jatqan qalasy anaý. Sol qaladan shyqqan mýzyka úni bizge jetip, jarqyldaǵan elektr jaryǵyn kóremiz. Al biz jaq jym-jyrt. Sonda biz eshkimge kerek emespiz be?!

Jaqsylyq BAISERKEEV, eńbek ardageri, zeınetker: Aý­dan ortalyǵynyń Naryn­qol­dan kóshirilýi halyq úshin du­rys bolǵan joq. Tekes aýylynda buryn 6,5 myń halyq tursa qazir nebári 4 myń adam qaldy. Qandaı da bir qujat úshin 90 shaqyrym jerdegi aýdan ortalyǵy Kegenge baryp kelýge qarajat ta, ýaqyt ta ketedi. Ony kóteretin jaǵdaıymyz shamaly. Halyq turǵyn úılerin buzyp, jaramdy qurylys materıaldaryn alyp qalaǵa qaraı kóshýde. Aýyl tozyp ketti. Azyn-aýlaq malymen, shaǵyn jer telimimen el kórer kúnin ildáldalap kórip otyr. Baıyrǵy ádetimizge basyp eskirgen tehnıkamen bolsa da jer jyrtyp, tuqym sepkenimizben birde-bir ret sýara almaımyz. Kezinde ósirgen ónimdi qozykósh jerdegi Baıynqol ózeninen sýaratynbyz. Qarly taýdan bastalyp kóktemde tasıtyn aǵyny qatty ózen boıynda shynjyr tabandy alyp traktor turaqty turyp, tasyǵan ózen sýyn Qytaıǵa jibermeı bizdiń arnalarǵa aýdaryp turatyn. Al qazir ol tehnıka joq. Tasyǵan sý shekaradan arǵy jaqqa ketip jatyr.

Abaı ISABAEV, Narynqol aýylynyń turǵyny, zeınetker: Aýyl shekaradan 3 shaqyrym, tipti, keı tustary 1 shaqyrym ǵana jerde ornalasqan. Salystyrmaly túrde alsaq shekaranyń arǵy betindegi qytaılar dál irgemizge sán-saltanaty artqan on qabatty úılerdi salyp, kóshelerin jar­qyratyp qoıdy. Al sheka­ra­nyń túbindegi Narynqol aýylynyń halqy Almaty qalasyna qaraı údere kóship jatyr. Onyń sebe­bi, áleýmettik máselelerdiń du­rys sheshim tappaýy bolyp otyr. «Dıp­lommen – aýylǵa!» baǵdar­lama­sy boıynsha jastar aýylǵa kelgenimen, olar turatyn baspana joq. Jıyndarda, minberlerde aıtylǵanymen byltyr da, bıyl da eshqandaı turǵyn úı salynbady. Aýyldaǵy mádenıet úıi men kitaphanany san ret aǵymdaǵy jóndeýden ótkizdi. Biraq áli kúnge sharýasy kóp. Muny eldiń aldynda úlken jıyndarda aıtsaq jeksuryn kórinemiz, biraq báribir aıtyp ta júrmiz. Qysqasy aýylda jaǵdaı nashar.

Baqbergen JELDIKBAEV, Na­rynqol aýyldyq okrýgi áki­mi­niń orynbasary: Qazaqstan Respýblıkasynyń, Almaty obly­syndaǵy Raıymbek aýdanynyń Narynqol aýyly tusyndaǵy mem­lekettik shekara men Qytaı eliniń Tekes aımaǵy qatar ornalasqan. Kórshimiz kúnnen-kúnge mal basyn kóbeıtip keledi. Onda, ásirese, taý bókterine ornalasqan halyqtyń sany kóbeıip, jaıylymdyq jerlerge turǵyn úı salǵyzyp, ártúrli demalys oryndaryn kóbeıtýde. Sonyń bárin kórip Qy­taı eli nege shekaralyq aıma­ǵyn damytyp keledi degen oı túıemiz. Narynqoldan nebári 15 shaqyrym jerdegi qalashyqta 5,6,10 qabatty turǵyn úıler as­qaq­tap, shekaralyq aımaq kúsheıý­de. Al, bizdiń elde qozǵalys joq. She­karalyq aımaqqa kó­ńil bó­lin­bese bolashaǵymyz bulyń­ǵyr ǵoı. Túptiń túbinde jaqsy­lyqqa apara qoımas.

Sharýa qojalyqtary zań­das­tyryp alǵan jerlerin tas­tap ketýleriniń birinshi sebebi, aýyl­da jumys orny joq. Ekin­shiden, shekaralyq aımaqqa kó­ńil bólinbeı, aýdan ortalyǵy Ke­gen ózimiz sóz etip otyrǵan Na­ryn­qol aýylynan 100 shaqyrym jer­de bolǵandyqtan, túrli qajet­ti­likterge baryp kelý qıyndyǵy týyp, halyq kóshýde. Jerin tas­tap, úıin satyp ketýiniń taǵy bir sebebi, áleýmettik jaǵdaıdyń nasharlyǵy. Shekaranyń ishinde 2500 gektarǵa jýyq jaıylymdyq jer bar. Sol egistik jerlerde byltyr jumys jaqsy júrdi. Áıtkenmen, beıtarap aımaqqa kirip-shyǵý kestesi bizdiń kóńi­limizge qonbaıdy. Negizi kún saıyn tańǵy saǵat 8-den keshki saǵat 20-ǵa deıin ashyq turatyn she­karamen aradaǵy beıtarap zona­ny áskerıler túski mezgildi syl­taýratyp 3-4 saǵat jaýyp tas­taıdy. Bul zańnamaǵa saı ma, saı emes pe ony eshkim ashyp aıtpaıdy. Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstrliginen kelgen adamdar «bul shekara beketi turaqty ashyq turý kerek» deıdi. Al, is júzinde álgindeı jaǵdaı oryn alyp tur. Raıymbek aýdanynda oryn alǵan keleńsiz jaıdyń taǵy biri shekaradaǵy Narynqol – Baıynqol – Qaratoǵan – Tekes – Qyzylshekara – Jambyl – Súmbe jáne taǵy basqa aýyldar arasyndaǵy kólik joldary óte nashar. Malyn baǵa almaǵan zeınetkerler toǵaıǵa aıdap jiberse sol maly ury-qarynyń qolynda ketetini taǵy bar.

Tilshi túsiniktemesi.

Qytaı Halyq Respýblıkasy men Qazaqstan Respýblıkasynyń Panfılov aýdany shekarasyndaǵy jaǵdaı múldem bólek. Ras Raıymbek aýdany men Panfılov aýdany áleýetin salystyrýǵa esh kelmeıdi. О́ıtkeni, Panfılov aýdany aýmaǵynda el kedeniniń kúretamyry Qorǵas beketi oryn alǵan. Taǵy bir artyqshylyǵy dál shekaradan 15 shaqyrym jerde Nurkent qalashyǵynyń boı kóterýi bolyp otyr. Qazaqstan temirjoly aksıonerlik qoǵamy qarajatymen salynǵan bul qalashyq atalǵan ujym ıeligine jatady. Kóp qabatty turǵyn úı­ler turǵyndary paıdalanǵan kom­mýnaldyq qyzmet aqylaryn Qazaqstan temirjoly aksıoner­lik qoǵamy tólep, sol úıge kerekti jıhaz, tipti, ydys-aıaqqa deıin alyp bergen. Halyqtyń jaǵdaıy óte jaqsy bolǵandyqtan, atalǵan ujym arqyly jumysqa ornalasyp, Qaraǵandy, Qyzylorda ob­lystary men Almaty obly­sy, Alakól aýdanyndaǵy Dos­tyq kedeninen Nurkentke kelý­shi­ler barshylyq. Elbasynyń sheka­ralyq óńirlerdi órkendetý, kórkeıtý syndy sarabdal saıasatyna sáıkes, bul óńirde júıeli jumys júrýde. Nebári bir jyl­dyń ishinde temirjol tóselip, Al­tynkól stansasy salyndy. Nur­kent qalashyǵynda 2500 halyq turady. Buryn jumyssyz júrgen adamdardyń barlyǵy temirjolda túrli mamandyqtardy meńgergen. Jumyssyz adam joq. «Aq bulaq» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha 100 mln. teńge bólinip, Qorǵas aýylyndaǵy aýyzsý máselesi sheshimin tapty. Shekara bolǵan soń saýda-sattyq ta jaq­sy damyǵan. Aýyl azamattary she­teldik pasporttarymen ar­naýly avtobýstarǵa otyryp eshqandaı vızasyz bir kúnde kirip-shyǵa ala­dy. Nurkentte jańadan monsha, turmys qajetin óteý kombına­ty, 500 oryndyq orta mektep, 150 oryndyq balabaqsha, 100 oryn­dyq ambýlatorııa salynyp, ju­mys istep tur. Bir sózben aıtqan­da, halyqtyń áleýmettik jaǵ­daıy kúnnen-kúnge jaqsaryp kele­di. Taǵy bir aıta keter jaıt, júr­gi­zý­shilik kýáligi bar azamattar kún saıyn shekaradan ótetin júz­degen kólikterdi fırma basshylarymen kelisip, Almaty, Aqtaý qalalaryna tipti, Reseıge deıin aıdap aparyp berip, qarajat tabýda.

Qytaı Halyq Respýb­lı­ka­sy­men shekaralas jatqan Alakól aýdanynda da halyqtyń jaǵdaıy jaqsy. Bir qýanarlyǵy bul aýdannan shyqqan qaltaly azamattar halyqqa jaqsy kómektesýde. Atalǵan aýdannyń ortalyǵy Úsh­aral qalasynyń kúnnen-kúnge damyp kele jatqany sonyń jarqyn dáleli. Lepsi óńirindegi kólik jol­daryn qaıta jóndeýden ótkizýde tanymal kásipker Baýyrjan Os­panov zor eńbek sińi­rýde. Tutastaı alǵanda, Alakól aý­danyndaǵy shekaramyz berik.

Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń «Monoqalalardy damytýdyń 2012-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyn bekitý týraly» 2012 jylǵy 25 mamyrdaǵy № 683 qaýlysynda « Iri qalalardan jáne negizgi kóliktik dálizderden shalǵaılyǵy (75 shaqyrym jáne odan artyq nemese 1 saǵattyq qoljetimdilik)», «Sońǵy 10 jyldaǵy kóshi-qon saldosynyń teris serpini (halyq sanynyń azaıýy negizinen joǵary bilikti eńbekke qabiletti halyq esebinen iske asady)», «Sý, elektr, jylý ınfraqurylymynyń tozýy 80 %-dan, densaýlyq saqtaý, bilim berý, mádenıet obektileriniń tozýy 70 %-ǵa túsedi», «Jumyssyzdyq deńgeıi» syndy krıterıılerge sáıkes keletin monoqalalar ekonomıkalyq áleýeti tómen qalalarǵa jatady. Osy krıterıılerge sáıkes áleýeti joǵary jáne tómen qalalar qataryna kirmegen monoqalalardy oblys ákimdigi áleýeti ortasha eldi mekender tizimine engizedi dep kórsetilgen. Ras, Narynqol aýyly bul krıterıılerge kirmek túgili joǵaryda atalǵan baǵdarlamasy jasalǵan 47 monoqala tizimine de, tipti, áleýeti ortasha eldi mekender qataryna da engizilmegen. Joǵary jaqtyń nusqaýynsyz, tildeı qaǵazynsyz atqarýshy bılik myzǵymaıtynyn, eldiń muń-zaryna nazar aýdarmaıtynyn jazyp, máseleniń mánisin basqa arnaǵa aýdarmaımyz. Elbasynyń aıtqany qalaı da zańnama sheńberinde júzege asýy kerek. Bul – talap. Sondyqtan, el shekarasyn naqtylaı tússek, Narynqol óńiriniń ózekti máselesin tıisti oryndar nazaryna usynamyz. Elbasynyń saıasatyna saı áreket ete bilsek, 1997 jyly memlekettik máselege qatysty kóp jaıt eskerilmeı (burynǵy Narynqol aýdanyn) Raıymbek aýdany quramyna qosa salǵan shekaralyq óńirdiń baǵy janar. Eń bastysy, el shekarasy bekigen ústine bekip, kúlli qazaqstandyqtar beıbit ómir súretini anyq.

Nurbol ÁLDIBAEV,

«Egemen Qazaqstan».

Almaty oblysy,

Raıymbek aýdany,

Narynqol aýyly.