Beseý bekem bolsa

Tarıhı tamyry tereńge ke­te­tin Túrkistan topyraǵynda bir úıdiń balasyndaı, bir qol­dyń bes saýsaǵyndaı birge or­na­lasqan baýyrlas elder men ha­­lyqtardyń yntymaqtastyǵy da baǵ­zy zamannan bastaý alady. Birde birigip, keıde bólinip ár­túrli ataýmen jap­sarlas ómir súrip kelgen taǵ­dyrlas, tamyrlas jurttar ke­ńes­tik kezeńde bes respýblıkaǵa bólingen aı­maq­­taǵy ıntegrasııa uǵymy osy­dan týra 30 jyl buryn, dáli­rek aıtqanda 1991 jylǵy 13 jel­toqsanda Qazaqstan, Qyr­ǵyz­stan, О́zbekstan, Tájik­stan jáne Túrikmenstan basshy­la­rynyń Ashhabadtaǵy alǵashqy bas­qosýynda kún tártibine engi­zil­gen edi. Tipti sol jıynda aı­maq­tyń tarıhı «Túrkistan» atyn jandandyrý týraly da aıtylǵan bolatyn. Alaıda 1992 jyldan bastap, Tájikstanda burq ete qalǵan azamattyq soǵys pen Túrikmenstannyń «Beıtarap el» mártebesin alýy ınteg­ra­sııalyq úderiske teris áserin tıgizdi. Degenmen, Qazaq­s­tan, Qyrǵyzstan jáne О́z­bekstan 1993 jyly ekono­mı­ka­lyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıyp, 1994 jyly «birtutas ekonomıkalyq keńistik» jarııalandy. 1995 jyly úsh eldiń uıymy Ortalyq Azııa Odaǵy bolyp atalsa, 1998 jyly uıym «Ortalyq Azııa ekonomıkalyq odaǵy» bolyp qaıta quryldy. Aqyrynda bul úderis «Ortalyq Azııa Yntymaqtastyq Uıy­my» degen atqa ıe boldy.

Osyndaı izgi nıetpen bas­talǵan aımaqtyq ıntegrasııa keı­bir elderdiń ustanymyna baılanysty júzege aspaı, tek qaǵaz júzinde qalǵany belgili. 2007 jyly Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev úderisti jyljytý maq­satynda aımaqtaǵy bes eldi qam­tıtyn Ortalyq Azııa Odaǵyn qu­rýdy usynǵan. Osylaısha, aı­maq elderiniń ıntegrasııa qurý­daǵy birinshi kezeńi aıaqtaldy.

Arada 10 jyl ótkennen keıin О́z­bekstandaǵy bıliktiń aýysýyna baılanysty jańa múmkindik paıda boldy. О́zbekstannyń jańa Prezıdenti Shavkat Mır­zıeıov Ortalyq Azııa aı­ma­ǵyn Tashkenttiń basymdyǵy dep ja­rııalady jáne 2017 jyly BUU Bas Assambleıasynda sóılegen sózinde aımaqtyq ıntegrasııalyq úderisti qaıta jandandyrýdy usyndy. Degenmen, bul joly taraptar «aqyryn júrip, anyq basyp», tym ambısııaly «odaq», tipti «sammıt» degen sózderdi qoldanbaýǵa tyrys­­­­ty. 2018 jyly naýryzda Nur-Sultan qa­la­synda ótken alǵashqy basqosý jaı ǵana «konsýltatıvtik kez­­desý, ke­ńe­sý» dep ataldy. Ekin­­shi basqosý 2019 jyldyń qarasha aıynda Tashkentte ótti. Bul kezdesýlerde jıyndy jylyna bir ret ótkizý týraly she­shim qa­byl­dan­dy. Osylaısha, aı­maq­tyq ın­teg­ra­sııanyń ekinshi kezeńi bas­taldy.

Resmı túrde «Ortalyq Azııa Mem­le­ket­teri basshylarynyń Konsýl­tatıvtik kezdesýi» dep atalatyn bul jıyndar, shynyn aıtqanda, áldeqaıda tıimdi bolyp shyqty. О́ıtkeni bul joly aımaq elderi naqty máselelerdi sheshýge tyrysty. Onyń ústine, aımaq elderi ózderiniń memlekettik qa­lyptasý kezeńin aıaqtaǵan bolatyn. Sondyqtan ekinshi kezeńdi turaqty ınstıtýttyq tetikterdi ornatýmen sıpattaýǵa bolady. Bul kezeńniń negizgi maqsaty – jalpy máselelerdi talqylaý úshin ár túrli salalarda platformalar qurý. Atap aıtqanda, jyl sa­ıyn Prezıdentter, Premer-Mınıstrler jáne mınıstr­ler deńgeıinde kezdesýler jos­par­lan­ǵan.

Ortalyq Azııa Memleketteri basshy­la­rynyń Konsýltatıvtik kezdesýiniń úshinshi basqosýy bas­tapqyda 2020 jyly Qyr­ǵyzstanda ótedi dep jos­parlanǵan edi. Biraq koro­navırýs pandemııasyna baılanysty kezdesý 2021 jylǵa shegerildi. Al 2020 jyldyń qazan aıynda Túrikmenstan Prezıdenti kezdesýdi Túrikmenstanda ótkizýdi usyndy.

2021 jyly 6 tamyzda Túrik­men­stannyń «Avaza» ult­tyq týrıstik aı­maǵynda ótken úshin­shi basqosýǵa Ortalyq Azııa mem­leketteri basshy­la­rynyń bar­lyǵy qatysty. Bul bir jaǵynan Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdyń shıe­lenisýine baılanysty zaman talaby bolsa, ekinshi jaǵynan aı­maq elderi ózderiniń bir-birine qanshalyqty táýeldi ekenin se­zindi. Qurlyqtyń ishki jaǵynda, halyqaralyq teńiz joldarynan alshaqta ornalasqan Ortalyq Azııa elderiniń halyqaralyq naryqqa shyǵý jáne básekege qa­biletti bolýlary úshin jeke-jeke el retinde emes, birtutas aı­­maq retinde áreket etýi kerek ekeni anyq baıqaldy. Sondaı-aq aımaqtaǵy ekologııa, sý, tasymal, kóshi-qon sııaqty máselelerdi tek birlese otyryp qana sheshýge bolatyny túsinikti boldy.

Osy rette Aqordanyń 1990 jyldardan beri ustanyp kele jat­qan aımaqtyq ınteg­ra­sııa­larǵa basymdyq berý usta­ny­mynyń qanshalyqty durys eke­nine kóz jetkizildi. Budan da m­a­ńyzdysy, aımaq elderi óz má­se­­lelerin úshinshi jaqtardy, ási­rese, iri derjavalardy aralas­tyr­maı, ózderi sheshýi kerek ekendigin túsindi. Basqasha aıt­qan­da, aımaq elderi Ortalyq Azııa­nyń halyqaralyq saıasattyń obek­tisi retinde emes, sýbektisi re­tinde áre­ket etý ke­rek­tigin jaq­sy túsindi. Osy rette kezdesý qorytyndysy boıyn­sha qabyldanǵan Birlesken má­lim­de­medegi: «Memleketter basshy­lary óz elderiniń áleýetin óńir­de qaýipsiz, turaqty, keń jáne ashyq áriptestikke arnalǵan keńis­tik q­a­lyptastyrý múddesine paı­dalanýdyń mańyzdylyǵyn atap ótedi. Osyǵan oraı, Taraptar syrtqy ister mınıstrlikteri, dıplomatııalyq ókildikter, kon­sýldyq mekemeler, sondaı-aq Ortalyq Azııa memleketteriniń BUU janyndaǵy tu­raq­ty ókil­dikteri men basqa da halyq­aralyq uıymdar jelisi boıynsha konsýltasııalar ótkizýdiń, baılanystar men olardy nyǵaıtýdyń mańyzdylyǵyn atap kórsetedi», degen sózder ortaq ustanymdy aı­shyqtap tur.

Bul rette aımaq elderi óz ara­la­ryn­daǵy yntymaqtastyqtyń bas­qa, úshin­shi jaqqa qarsy emes ekendigin jáne kórshi el­derdiń múd­delerine qarama-qaıshy kel­­­meı­tindigin kórsetý maq­sa­tyn­­da BUU uıymynyń sheń­be­rinde áreket etýde. My­salǵa, Avaza basqosýyna aı­maq elderi kóshbasshylarymen birge, BUU Bas hatshysynyń Ortalyq Azııa boıynsha arnaıy ókili, BUU Or­ta­lyq Azııa úshin preventıvti dıp­lo­matııa jónindegi aımaqtyq orta­lyǵynyń basshysy Natalıa Germannyń qatysýy óte ma­ńyz­dy. Bul jaǵdaı bir jaǵynan aımaqtyń jahandyq deńgeıde ma­ńyzdy ekenin taǵy bir ret dá­lel­dep tursa, ekinshi jaǵynan aımaq el­deriniń BUU sheńberinde is-qı­myl jasap jatqanyn kór­se­tedi. Sondaı-aq Birlesken málim­de­mede BUU-ǵa jıi silteme jasalýy da bekerden-beker emes.

Basqosýda taraptar aımaq el­deri ara­syndaǵy saıası, saýda-eko­nomı­ka­lyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq yn­ty­­maqtastyqty damytýdyń negizgi as­­pektilerin qarastyrdy. Aımaqtyq tu­raq­­tylyq máseleleri boıynsha syn­darly pikir almasý ótti. Olar sondaı-aq aımaq elderiniń Syrtqy ister mı­nıstrleri ara­syndaǵy besjaqty kezdesýler arqyly syrt­qy saıası yn­ty­maq­tas­tyqty kú­sheıtýge kelisti.

Kezdesý barysynda Prezı­dent­ter 2019 jyldyń 29 qara­sha­synda Tashkentte ótken Or­talyq Azııa Memleketteri bas­­shy­­larynyń Konsýltatıvtik kez­­­de­sýinde qabyldanǵan qarar­lardyń oryndalýyna qatysty máselelerdi talqylady. Taraptar geosaıası turǵydan alǵanda, aı­maq­tyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Sonymen qatar taraptar geoeko­­­nomıkalyq perspektıvalar jáne ǵa­syrlar boıy tarıhı, rýhanı jáne mádenı baılanystar bi­riktirgen elder arasyndaǵy óza­ra túsinistik, senim men ózara syılastyqtyń joǵary deńgeıine toqtaldy. Munyń bári tek aımaqqa ǵana emes, jalpy Eýrazııaǵa oń áser etetini basa aıtyldy.

Energetıka salasyndaǵy árip­testik úshin qolaıly jaǵ­daılar jasaýǵa, kólik-kommýnıkasııa salasyndaǵy aımaq el­de­riniń yn­ty­maqtastyǵyn keńeıtýge, atap aıtqanda, qazirgi joldardyń tıim­di paıdalanylýyn qam­ta­masyz etý jáne jańa kólik dálizderin qurýǵa nazar aýdaryldy. Prezıdentter saýda baı­lanystaryn damytý, eksporttyq jáne ımporttyq opera­sııalardy ul­ǵaıtý jóninde pikir almasty. О́zara taýar aınalymy men óndiristik koo­pe­rasııany ártaraptandyrý týra­ly ke­lisimderge qol jet­kizildi.

Kez­­desýdiń kún tártibiniń negizgi qu­­­­ramdas bólikteriniń biri – aımaq elderiniń pandemııaǵa qar­sy kúsh-jigerin sho­ǵyrlandyrý boldy. Prezıdentter jańa tıpti ınfeksııalardyń tabıǵatyn zertteý, sonymen qatar juqpaly aýrý­­­­lardy emdeý men aldyn alýdyń jańa ádisterin qol­da­ný salasyndaǵy bir­lesken zert­­teýlerdi uıymdastyrýǵa jáne yntalandyrýǵa kelisti. Kez­desý qo­rytyndysy boıynsha Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń Birlesken málim­demesi qabyldandy. Tórtinshi kez­desýdi Qyrǵyzstanda ótkizý uı­ǵaryldy.

Jıynda Prezıdentter tarapynan kóterilgen máselelerdiń ara­synda Aýǵanstan da boldy. Bir­lesken má­lim­de­mede bul másele: «Taraptar kórshi Aýǵans­tandaǵy jaǵdaıdyń jýyq ara­daǵy ret­telýi Orta­lyq Azııa­da­ǵy qaýip­s­izdik pen tu­raq­­­ty­lyq­ty saq­taý men nyǵaı­tý­dyń mańyzdy fak­torlarynyń biri ekenin rastaı­dy. Osyǵan oraı, Taraptar Aýǵan qoǵamyndaǵy azamattyq beı­bit­shilik pen keli­sim­ge jedel qol jetkizýge jan-jaqty kómek kórsetýge daıyn ekendikterin bildirdi. Osy oraıda Taraptar barlyq múddeli memleketter men halyqaralyq uıymdardyń Aýǵanstandaǵy qaýipsizdik pen turaq­tylyqty qam­tamasyz etýge, eldiń áleý­­­­­met­tik-ekonomıkalyq ınfra­qu­­ry­lymyn qalpyna kel­ti­rýge jáne ony álemdik shar­ýa­shylyq baılanystarǵa tartýǵa ba­ǵyt­talǵan kúsh-áre­ket­terin qol­­daı­dy» degen joldar arqyly kó­rinis tapty.

Sondaı-aq málimdemede tarap­tardyń óńirdi damytýdyń ózekti máselelerin júıeli túrde qaraý úshin turaqty jumys isteıtin kon­sýl­tatıvtik platforma re­tinde «Ortalyq Azııadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq jónindegi dıalog» qurý máselesin pysyqtaýdy qoldaǵany aıtylady. Demek aımaqtaǵy qaýipsizdik máseleleri Prezıdentterdiń udaıy nazarynda bolady.

Aımaqtyq ıntegrasııa týra­ly Bir­lesken málimdemede Or­talyq Azııa memleketteri bas­shy­larynyń ortaq múddeler negizinde ortaq bolashaqqa degen umtylysy aıqyn ańǵarylady. Memleketter basshylarynyń syrt­qy saıası vedomstvolarǵa Ortalyq Azııa Memleketteri bas­­­shylarynyń kelesi Kon­sýl­ta­tıvtik kezdesýinde «XXI ǵa­syrda Ortalyq Azııany damytý maq­sa­tynda dostyq, tatý kór­shi­lik jáne yntymaqtastyq týra­ly shartqa» qol qoıýdy daıyndaýdy tapsyrýy aımaq elderiniń ortaq bola­shaqty qurý nıetin kórsetedi. Sondaı-aq málimdemede aıtylǵan «2022-2024 jyldarǵa arnalǵan óńirlik yntymaqtastyqty damytý jónindegi jol kartasy» aımaq elderiniń ıntegrasııa má­selesi – basqosýlarda ǵana tal­qylaıtyn taqyryp emes, iske asyrylýy únemi baqylaýda bolatyn praktıkalyq másele eke­nin naqtylady. Buǵan qosa, Prezıdentterdiń «Ortalyq Azııa Memleketteri basshylarynyń Kon­sýltatıvtik kezdesýleriniń Biryńǵaı rámizin paıdalaný» týraly sheshim qabyldaýy jáne ol týraly Erejeni maquldaýy aımaq elderiniń ortaq uǵymdar men ortaq rámizder negizinde bir­lesý maqsatyn kórsetedi.

Qazaqstan turǵysynan qara­ǵanda, Ortalyq Azııa Memleketteri basshylary Konsýltatıvtik kezdesýinde kó­te­­rilgen máseleler jáne Birlesken málimdemege engen usynystar Qazaq­stannyń otyz jyldan beri kóterip kele jatqan máseleleriniń naqty júzege asa bastaǵanyn kórsetedi. Osy rette Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń saıa­­­­satyn sabaqtastyqpen jalǵas­tyryp otyrǵanyn aıtýǵa bolady. Bul Qasym-Jomart Kemelulynyń Ortalyq Azııa Mem­­leketteri basshylary Kon­sýl­tatıvtik kezdesýine alǵash qa­tysýy bolǵanymen, onyń dıp­lomatııalyq tájirıbesi mol saıasatker ekendigi kezdesýde aı­qyn kórinip turdy. Ásirese, Birlesken málimdemeden jáne aımaqtaǵy túıtkildi túıinderdi BUU sheńberinde sheshýge degen umtylystan Prezıdent Q.Toqaevtyń qoltańbasyn anyq ańǵarýǵa bolady.

Qazaqstan Prezıdenti kezdesýde sóılegen sózinde «Birligimizdi bekemdep, bir-birimizben bolmashy básekelestikke jol ber­meýimiz qajet. Bul máselede «HHI ǵasyrda Ortalyq Azııany damytý maqsatyndaǵy dostyq, tatý kórshilik, yntymaqtastyq jónindegi Kelisimge» tez arada qol qoıýdyń mańyzy artyp keledi. Taraptardyń jýyq arada osynaý tarıhı kelisimge qol qoıýǵa daıyn bolýyn qup­taımyz. Halyqaralyq asa ma­ńyzdy máselelerde barynsha ortaq ustanym bildirsek, álem­dik qaýymdastyqqa ke­lisim tap­qan ortaq tásilimizdi kór­se­­­ter edik. Halyqaralyq alań­dar­­­daǵy básekelestik ulttyq múd­­delerimizge qaıshy kele­di», dep aýyzbirshiliktiń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Ras, be­seý­diń birligi básekelestikke emes, bere­keli baýyrlastyqqa negizdelýi tıis. Sonda aımaqtyq yntymaqtastyqtan barlyq tarap utady. Q.Toqaev óz sózinde keltirgendeı, Dúnıejúzilik bank­tiń baǵalaýynsha, Ortalyq Azııa­daǵy kólik kommýnıkasııalaryn damytý barlyq elderdiń ishki jalpy ónimin 15 paıyzǵa arttyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Al bekem birlikti emes, berekesiz básekeni tań­daı­tyn bolsa, barlyq jaqtyń uty­latyny beseneden belgili.

Osy rette Qazaq dıplo­ma­tııasynyń aımaqtyq ıntegra­sııa úderisterinde edáýir tá­jirı­be jınaqtaǵanyna nazar aýdarýy­myz kerek. Qazaqstan – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Túrki keńesi, Azııa keńesi sııaqty iri bastamalardy kóterip, olardy tabysty iske asyryp kele jatqan el. Halyqaralyq tasymal dálizderinde, ásirese, Transkaspıı «Turan dálizinde» de Qazaqstannyń orny erekshe ekeni málim. Bul jerde Qazaqstan bul jobalardyń barlyǵynda qutty qarashańyraq, altyn ar­qaý retinde áreket etýde. Orta Azııadaǵy aı­maqtyq ıntegrasııada Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstanmen Túrki keńe­sin­de, al Túrikmenstanmen Kaspıı teńizi aınalasyndaǵy jobalarda yn­tymaqtastyqty damytyp jatyr. Osy sheńberde dini bir, mádenıeti uqsas, ortaq keńistiktegi Tájikstannyń da atal­ǵan jobalarǵa qatysýy ma­ńyzdy. Basqasha aıtqanda, Qa­zaqstan basqa baǵyttardaǵy ın­tegrasııalyq joba­lar­daǵy tá­jirıbesin Ortalyq Azııada da qoldanyp jatyr.

Basqosýda ortaq tarıh pen ortaq qundylyqtarǵa basymdyq bere otyryp, ǵylym men bilimge den qoıylýy, ǵylym dıplomatııasy men ǵylymı ıntegrasııa termınderiniń jıi qoldanylýy da jańa yntymaqtastyqtyń prag­­ma­tıkalyq sıpatyn aıqyn­daı túsedi. Toqsan aýyz sózdiń to­byqtaı túıini, Ortalyq Azııa elderi basshylarynyń Avaza Konsýltatıvtik kezdesýi sátti ótti dep aıtýǵa bolady. Osylaısha ortaq tarıhqa sú­ıenip, ortaq bo­la­shaqqa umtylǵan Ortalyq Azııa el­deriniń otyz jyldy oıly qo­ry­tyndylap, ıntegrasııalyq úderistiń jańa belsendi kezeńine qa­dam basty dep túıindeýge to­lyq negiz bar.