Mirjaqyp Dýlatuly jáne «Qazaq» gazeti

Aldymen Mirjaqyp Dýlat­uly­nyń pýblısıstıkalyq týyn­dy­la­ryn paıda bolǵan ýaqyt erek­sheligine baılanysty aıqyndasaq, birin­shiden, 1917 jylǵy Aqpan tóń­ke­risine deıingi – Reseı otar­shyl­dyǵyna qarsy el úshin, jer úshin kúres kezeńine baılanys­ty jazylǵan pýblısıstıkalyq shy­ǵar­malarynan kóremiz. Ekinshi­den, Aqpan tóńkerisinen bastap Qa­zan tóńkerisine deıingi – Ýaqyt­sha Úkimet tusyndaǵy eldegi demo­kratııalyq qoz­ǵalystar kezeńindegi shyǵarmalary bolsa, úshinshiden, Qazan tóńkerisinen bastap, Keńes ókimeti tolyq orna­ǵan­ǵa deıingi – Azamat soǵysy jylda­ryn­daǵy bolshevızmge qarsy kú­res kezeńindegi pýblısıstıkalyq shyǵar­malary.

1913 jyly 2 aqpanda «Qazaq» gaze­tiniń alǵashqy nómiri jaryq kórgen­nen bastap (gazettiń redaktory Ahmet Baıtursynuly jáne ekinshi redaktory ári jaýapty hatshysy Mirjaqyp Dýlatuly) qalamgerdiń jarııalaǵan qazaq qoǵamyndaǵy áde­bıet syny men dinı-rýhanı-má­denı máseleleri onyń kemel oıly kósemsózdiń sheberi ekenin aıqyn tanytty. HH ǵasyr basynda «Qazaq» gazetiniń jaryqqa shyǵýymen birge qazaq halqynyń zııaly býyny qa­lyptasty. Olar jaqut jazbalarynda el taǵdyryn, jer taǵdyryn, aǵartýshylyq máselesin qozǵady. «Qazaq» gazetiniń ustanǵan ózindik baǵyt-baǵdarymen qazaq zııalyla­ry ult táýelsizdigi jolyndaǵy ıdeıa­laryn keń qamtyp, óz kezeńindegi zamannyń kúrdeli áleýmettik máse­lelerin baspa betterinde jarııa­lady. HH ǵasyr basynda qazaq ba­sy­lymdarynyń ishinen «Qazaq» gazeti aldyńǵy saptan kóri­nip, qazaq zııa­ly­larynyń kemel oıly kósemdik ta­nytqan maqalalaryndaǵy ozyq oılary halyqtyń sanasyn rýhtandyrdy.

HIH ǵasyrdyń ekinshi jarty­syn­­da qazaq aǵartýshylary ańsaǵan bilimge úndeý HH ǵasyrdyń bas ke­zinde nátı­je berip, eldi azattyqqa umtyldyrýǵa jiger berdi. Qazaq zııa­lylary el baǵy­tyn aıqyndap, táýel­sizdik jolyn nus­qaǵan jańa tulǵa­lar ishi­nen Mirjaqyp Dýlatuly aıryqsha kórindi.

1913 jylǵy 9 naý­ry­zda №5 nó­mirde, «Qazaq» gazetiniń dúnıe­ge ke­lýi­men kuttyqtaǵan Shákárim ­qa­­jy Qudaı­berdıevtiń «Qazaq» qut­ty ­bol­syn!» atty óleńinde:

Úmitti Orynbordan bala týdy,

Qolyna jaryq sáýle ala týdy.

Maqsaty: qarańǵyda júrgen halqyn

Oılaıdy týra jolǵa qaratýdy,

– dep sáttilik tilegen sózderi gazet­tiń ári qaraı qazaq baspasóziniń kósh­basshysy bolýyna septigin tıgizdi.

Gazettiń derekkózderi men rýhanı qundylyǵy, shynaıylyq deńgeıi onyń shyǵarýshylary men negizgi av­torlary Ahmet Baıtursynov pen Mir­jaqyp Dýlatulynyń enshisinde boldy. Bolshevıkter búlinshiligine deıin patsha jandarmerııasynyń qý­ǵyn-súrginine qaramastan «Qazaq» gazetiniń bes jyl boıy úzdiksiz shy­ǵyp turýyn qamtamasyz etken qos qalamgerdiń eńbegi zor. Bul jaıyn­da Alash qozǵalysynyń kósemi Álı­han Bókeıhanov 1915 jyldyń 18 sá­ýirindegi «Qazaq» gazetinde: «Mádenı jurtta kórkem kitap jazyp otyratyn Ahmet, Mirjaqyp gazettiń ýaq isine esil ǵumyryn baılap otyr» – dep jazdy.

Qazaq baspasóziniń kósh­bas­shysy bolǵan «Qazaq» gazetiniń ­ma­terıaldary M.Dýlatulynyń tek jeke ómiriniń ǵana emes, pýblı­sıs­­tıkalyq eńbekteriniń de derek­kóz­deri bolyp tabyldy. Olaı bo­lýy­nyń sebebi, «Qazaq» gazetinde ju­­mys istegen jyldary onyń boıy­na bitken bar tabıǵı pýblısıstik talanty tolyǵymen ashylyp, tereń bilimdiligi aıqyn kórindi deýge bolady. M.Dýlatulynyń «M.,», «M.D,», «Madııar», «Túrik balasy» sııaqty búr­kenshik attarmen gazet betterinde úz­diksiz basylyp turǵan materıal­dary onyń aqyn-jazýshy, saıası kúres­kerligimen qatar, pýb­lısıst, synshy, zertteýshi, tarıhshy ekendigin de kórsetti. «Qazaq» gazetiniń birinshi jylǵy sandarynda kóterilgen «ulttyń saıası erki men jerin óz qolyna túgel alyp bolyp, endi qazaqtyń óz jerine, atamekenine ózin syıǵyzbaı yǵystyra bastaǵan aq patshanyń zorlyǵy; halyq sanasyn oıatý máselesi; qazaq qoǵamyn temir qursaýdaı qysyp, boıyn jaz­dyrmaǵan ortaǵasyrlyq mesheýlik; birin-birine aıdap salyp, bıleı berý maqsatynda patsha bergen bolys­tyq bılikke talasý; el qatar­ly óz múddesin óziniń qorǵaýyna jol bermegen nadandyq pen saıası quqyq­syzdyq t.b. ulttyq deńgeıdegi basty máseleler bolatyn. Osy kóterilgen  ózekti máseleler M.Dýlatulynyń 1913 jyly «Qazaq» gazetinde ja­rııalaǵan «Jer aýdarý», «Qazaq jaı­­ly», «Shákirtter ja­ıy­nan», «Zem­stvo hám qazaq», «Mek­tep-med­reseler máselesi», t.b. maqa­la­la­ryn­da qazaq ultynyń ómiri, el ty­nysy jan-jaqty beınelendi.

«Qazaq» gazeti Orynborda 1913 jyl­dyń 2 aqpanynan bastap, 1918 jyl­dyń aıaq kezine deıin shyǵyp tur­dy. Osy kezeńde gazettiń 265 nó­mi­ri jaryq kórdi. Gazet qalypty kó­lemde, alǵashqy kezde jetisine bir ret, ke­ıin úsh ret shyqty. Ol qa­zaq halqynyń arasyna kóp tarap, úl­ken bedelge ıe boldy. «Gazet alǵash­qyda 3 myń danamen shyqty. Bul ol ýaqyt úshin tipten kóp taralym edi... Oppozısııalyq gazet bola otyryp «Qa­zaq» qazaq halqynyń ulttyq sana-sezimin oıatýǵa az úles qosqan joq, óz dáýiriniń kókeıkesti máselelerin kóterdi, aǵartýshylyq ıdeıalaryn nasıhattady, qozǵa­lys­tyń jáne bola­shaq «Alash» par­tııa­synyń baspa or­gany boldy. Ja­rııa­lanymdardyń otar­shyldyqqa qarsy sıpaty ókimet oryn­darynyń narazylyǵyn týǵyzdy. 1913-1916 jyldardyń ón boıynda gazet 26 ret jabylady.

Shyn máninde, Mirjaqyp Dý­lat­­uly pýblısıstıkalyq maqa­la­­larymen HH ǵasyrdyń áleý­met­tik jaǵdaıynda­ǵy qazaq halqy­nyń qoǵamdyq-áleý­mettik, tarıhı, mádenı, ádebı ma­ńyzy zor máse­le­lerin tereń taldap, «Qa­zaq» gaze­tinde jarııalap otyrdy. M.Dýlat­uly halyqtyń muńy men zaryn sóz etken, onyń durys jol­men she­shilýine yqpal jasaǵan pýb­lı­sıs­tıkalyq eńbekterimen ult tá­ýel­siz­diginiń negizin qalyptas­tyr­ǵan­­dyǵyn «Qazaq» gazeti arqyly aıqyn­­dap berdi. Muhtar Áýezov 1923 jyly «Aq jol» gazetiniń
4 aq­pan­daǵy «Ahań­nyń elý jyldyq toıyna» arnap jazǵan maqalasynda: «Bót­en qa­la­da qyr esine túsip, elin oı­lap júr­gen balaǵa «Qazaq» gazeti aýy­lynan kel­gen sálemdemedeı bo­la­tyn. «Qa­zaq» gazetiniń sol za­man­nan beri qa­raı talaı ómiri ót­ken sııaqty. Bul ýaqyt saýsaqpen sana­ǵandaı az jyl bol­sa da, bolyp ótken ýaqıǵalaryna qa­ra­ǵanda kóp zamanǵa jaýap bola­tyn tolqyndy zamannyń biri. Qazaqtyń eńkeıgen kári, eńbektegen jasyna túgelimen oı túsirip, ólim uıqysynan oıatyp, jansyz denesine qan júgirtip, kúzgi tańnyń salqyn jelindeı shıryq­tyr­ǵan, etek-jeńin jıǵyzǵan «Qa­zaq» gazeti bolatyn» dep jazdy. Ulttyq memleket bolý ıdeıasy qazaq ıntellegensııa­syn ulttyq «Alash» partııasyn quryp, «Alash orda» úkimetin ornatýǵa áke­ledi. Bul qazaq zııalylarynyń 1917 jylǵy Aqpan revolıýsııasynan kútken úmiti bolatyn. Odan keıin «...Qazan kúnderi kelip jetti. Qazan tóńkerisi partııasyna kereǵar kózqarastaǵy kóp partııanyń úlgisinde qazaq ult­­shyl uıymynyń «Alash» partııasyn qur­dyq, partııanyń bir múshesi ózim­min. Ezilgen, tonalǵan, sińiri shyq­qan ul­tymyzdyń qamynan asyp ózge­­deı áreketke barǵan emespin», – degen bolatyn Mirjaqyp Dýlatuly ózi­niń 1929 jylǵy «Urpaqqa hatyn­da». Ultynyń qamyn oılaǵan «Alash» azamattarynyń qandy Qa­zan tóńkerisi, Azamat soǵysynyń ná­tı­jesi olardyń ıdeıasyn seıilt­ti. Aqyn Uly Oktıabr qarsańyn­da «Madııar» búrkenshik atymen 1917 jylǵy «Qazaq» gazetiniń 21 tamyzynda «Qaıda ediń? » óle­ńin jarııalady. Bul óleńinde bos­tan­dyq jolyndaǵy kúresti aıta ke­lip, halyqtyń kókeıkesti arman-tilek­terin oryndaı almaı, óz bastarynyń amandyǵyn saýǵalap júrgen qaırat­kerlerge qatal syn taqty.

«Keshegi qara kúnderde,

Juldyzsyz, aısyz túnderde,

Jol taba almaı sendelip,

Adasyp alash júrgende,

Búl kúngi kóp kósemder,

Suraımyn sonda qaıda ediń?...

Saryarqa saıran jerlerim,

Kókoraı shalǵyn kólderim,

Bárin jaýǵa aldyryp,

Asqar taý - bıik belderim.

Qysylyp qazaq turǵanda,

Danyshpandar, qaıda ediń?...» –

degen oıly sózderimen er kóńildi alashtyń azamatyna endi zor syn! – dep, óz ke­zeńindegi zamannyń kúr­deli áleýmet­tik máselelerin baspa betterinde jarııalady.

Mirjaqyp Dýlatulynyń pýblı­sıstıkalyq maqalalaryn Orynbor­da 1913-1918 jyldar aralyǵynda shy­­ǵyp turǵan «Qazaq» gazetimen baı­lanystyrǵanda ǵana tómendegi ózek­ti máselelerdi aıqyndaı alamyz. Birinshiden, Mirjaqyptyń pýb­lısıstıkalyq eńbekteriniń tolyqtaı negizgi bólimi osy gazette jarııalandy. Ekinshiden, bul – qazaq tilinde úzilmesten uzaq mer­zimge jáne jıi shyǵyp turǵan bir­den-bir merzimdi basylymdardyń biri bolatyn. Qazaq baspasóziniń kóshbasshysy bolǵan «Qazaq» ga­zeti qoǵamdyq oı-sananyń, oqý-aǵar­týdyń úgitshisi bolýymen birge qa­zaq ádebıetiniń ilgeri damýyna jarshy boldy. Munymen birge qazaq áde­bıetin baıytýda alǵashqy qazaq ro­manynyń avtory, prozaık, aqyn, kósem sóz sheberi, kórnekti qoǵam qaı­ratkeri. Ol búkil ómiri men kúsh-jigerin týǵan halqynyń azattyǵy men dańqyn arttyrýǵa baǵyttalǵan qa­­jymas kúreske jumsady.

1920 jyldary «Eńbekshi qazaq» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gaze­tinde qyzmettes bolǵan, tut­qyn­dalǵan­nan keıin otbasyna kómek­tesken ádebıet­shi-ǵalym B.Ken­je­baev: «...men kórgen, bilgen, túıgen Mir­jaqyp Dýlatuly úlken jýrna­lıst, jazýshy, aqyn, ne jóninde bol­syn jınaqy, tereń, alǵyr da ót­kir, mirdiń oǵyndaı edi. Turǵan bir qaı­rat, mirjaq kisi edi», – dep ulty­myzdyń uly tulǵasyn erekshe eske alady.

M.Dýlatulynyń pýblısıstıka­lyq eńbekteri men ómiriniń jańa kezeńinde 16-nyń oırany, Aq­pan tóń­kerisi, Bolshevıkter búlin­shi­ligi, aqtar men qyzyldardyń qyr­ǵyny, keńestik-totalıtarlyq júıe­niń ornaýy osy­lardyń bári isker pýb­lısıstıkaǵa tán zań­dylyq­tar­men «Qazaq» gazetinde tolyq kóri­nis tapty. Alash arysy qazaq hal­qynyń HH ǵasyr basyndaǵy áleý­­mettik jaǵdaıyn tutastaı qal­pyn­da qabyldap, ulttyq sanany jańǵyr­týdaǵy ómirsheń ıdeıalyq oılaryn «Qazaq» gazeti arqyly saralap berdi.

Jambyl KÚZEMBAEV,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty