Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń magıstratýrasynda oqyp júrgen kezim edi. Kýrstasym, jas jazýshy Arman Álmenbet: «Tursyn Jurtbaıdyń dárisine qatysasyz ba? Aǵadan apta aralatyp dáris tyńdap júrmiz» dedi. Kóz aldyma ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary men alyp jazýshy Muhtar Áýezovtiń dárisine qatysatyn jastar elesteı qaldy. Onyń aldynda da tobymyzdaǵy jastardyń Tursyn Jurtbaıdyń dárisin súısine áńgimelegenin estip, olardyń segiz qyrly, bir syrly qalamgerdi sonsha qurmetteıtinine rıza bolyp júrgem. Armanǵa kelesi dárisine qatysatynymdy aıttym. Dara qalamgerge tán ózgeshe oı órnekterin, tolymdy tujyrymdaryn eń alǵash júzbe-júz otyryp tyńdaǵan kezim sol eken. Jasandylyqtan, jaramsaqtyqtan ada, azamattyq, qalamgerlik berik ustanymy bar, keskin-keıpi shynaıy qadirli aǵamyz búgin qazynaly kerýenin jetpis deıtin beleske shógerip otyr.
Qazirgi «kóp áripti» jaqtyrtpaıtyn urpaqtyń ólshemimen, kózqarasymen alsań, bul kisiniń eńbegi naǵyz jankeshtilik. Adamnyń túsine kirip, qııalyna kelmeıtin jáne eshqashan elestete almaıtyn orasan zor eńbek. Bir adamnyń sóz óneriniń barlyq janrynda eńbektenýi ǵajap qubylys. Aqyn retinde tanylyp, jazýshy bop qalyptasyp, kemeline kelgende ǵylymı izdenisterimen qoǵam nazaryn aýdarǵan úlken tulǵa árbir eńbegimen qazaq ádebıetine olja saldy desek qatelespeımiz. Birde men ol kisiniń shyǵarmashylyq laboratorııasy týraly surap, «ǵylym men ádebıet ekeýi eki túrli sala ǵoı. Ǵylymı eńbekti qandaı tásilmen jazasyz?» degen yńǵaıdaǵy suraq qoıdym. Sonda ǵalym biraz oılanyp bolǵan soń: «Men úshin, meniń jeke shyǵarmashylyq ishki keńistigim – kórkem shyǵarma, ǵylymı shyǵarma, derekti shyǵarma, pýblısıstıka dep bólinbeıdi. О́ıtkeni olardyń barlyǵy da bir kózqarastyń, bir kórkem ustanymnyń, bir ishki kórkem sheshimderdiń nátıjesi. Ǵylymı kópshilik shyǵarma da, kórkem shyǵarma da meniń janymdy birdeı tebirentedi. Ony oqyǵan adam – eki sala, eki janr retinde qabyldaǵanymen de, óz qalamymnyń ushynan týǵan dúnıeler bir júrekke jalǵasqan, bir júrekke quıatyn eki tamyr sııaqty» – dep jaýap berdi. Ǵylymdy aıdy aıǵa, jyldy jyldarǵa jalǵap muraǵat qoparatyn, kúni-túni mehnatty beınet keship, saýsaǵy jazýdan súıel bolǵan osyndaı naǵyz shyǵarmashylyq adamdary jasaıtynyn sol kezde túsingendeı boldym. О́ıtkeni Tursyn Jurtbaıdyń ǵylymı eńbekterin qarap otyrsaq, ǵylym degenimiz – qatyp qalǵan qasańdyq, oı qaıtalaý, ár jerden úzip-julyp alǵan pikirlerdi bir-birimen jalǵap, qalyń kitaptar shyǵarý emes. Kerisinshe, ǵylym degenimiz – ár eńbekke qyzyǵýshylyqpen, yjdaǵattylyqpen, tabandylyqpen ter tógip, ǵylymı oı aıtýǵa, problema kóterýge umtylý. «Dýlyǵa», «Kúıesiń, júrek, súıesiń», «Besigińdi túze», «Uranym – Alash» syndy eńbekterdiń alash balasynyń jadynda jattalyp, júregine jetý sebebi – naǵyz qalamgerdiń júregin jaryp shyǵýynda. Ásirese, onyń «Uranym – Alash» atty irgeli zertteý eńbegi alash zııalylarynyń sherli taǵdyryn qopara, indete zerttep, olardyń arman-ańsarlaryn, maqsat-muratyn bolashaqqa jetkizip, birtutas alash ıdeıasynyń tujyrymdamasyn jasaýymen qundy.
Qazaqtyń qolyna qalam ustaǵan arda uldarynyń Abaıdy aınalyp ótkeni joq. Sonyń ishinde Tursyn Jurtbaıdyń «Súıesiń, júrek, kúıesiń» eńbeginiń mańyzy zor. Táýelsiz sananyń qýaty týdyrǵan zertteýdiń jańalyǵy – jańashyldyǵynda. «Tanymǵa taptaýryn iz jaraspaıdy» deıtin ǵalym Abaıdyń shyǵarmashylyq ǵumyryn ózinshe zertteıdi, «qazaq ultynyń dúnıe júzilik Parasat maıdanyna shyǵarǵan uly tulǵasy – Abaı» ekenin baıyppen jarııalap, onyń dúnıetanymyndaǵy bolashaqqa jol bastap turǵan jasampaz oılardy tııanaqtaıdy.
Tursyn Jurtbaı esimi qara sózdiń qaımaǵy – proza salasynda da eleýli, soqtaly. On bes jasynan bastap sóz ónerimen áýestengen qalamgerdiń prozalyq shyǵarmalaryndaǵy názik lırıka jan-júregińdi terbeıdi. Basqalaryn aıtpaı-aq, «Bir ýys jýsan» kitabynyń ishine kirgen shyǵarmalardan jazýshynyń erekshe sóz saptaýyn tanısyń. Kerýendeı júıtkigen ýaqytqa, adamnyń ótpeli ǵumyryna, myń boıaýly tirshilikke kózqarasyn kóresiń. Jan áldıleıtin tátti muńnyń, ózekti órteıtin ókinishtiń, sap-sary saǵynyshtyń, baıansyz mahabbattyń, joǵaltýlardyń, kóz jasynyń ashy salmaǵyn sezgendeı bolasyń. О́lshep berilgen ómirdiń qas-qaǵymda óte shyǵýy múmkin ekenin oılap, ólim deıtin ashy shyndyqpen kezdeskendeı, soǵan kózińdi de, kóńilińdi de úıretkendeı sezim keshesiń. Ásirese, «Bir ýys jýsan» elegııasyndaǵy qamqor aǵanyń aıaýly qaryndastyń rýhymen, eles-beınesimen syrlasýy adam júregine bári syıatynyn aıshyqtap tur. «Júrek degenińizdiń ózi eki dúnıeni jalǵap turǵan ótkel sııaqty eken» dep oı qorytasyń. Ras, áńgimeniń formasy ózgeshe, biraq jazýshy dál osyndaı qalypta jazýdy maqsat etpegeni baıqalady. Kóńildi terbep, qalam ushynan tógilgen oı aǵynymen ótken shaq pen osy shaqty jalǵap, erekshe qımas sezimmen qaryndas beınesin jarqyrata ashqan. Asyl jannyń shyr etip jaryq dúnıege kelgen sátinen bastap, kelmestiń kemesine mingen sátine deıin aǵanyń kóz aldynda, kóńilinde saqtaýly. Aýrýhana tóseginde jatyp aldyrtqan bir ýys jýsan keıipkerdi rýhtar álemimen baılanystyra alady. Bir ýys jýsan dál osy áńgimede ótkenimiz ben búginimizdi jalǵap tur, ol qazaqy bolmysymyzdyń kody sııaqty. Qaryndas rýhymen syrlasqanda aǵanyń qara taqtaǵa bormen jazylǵan jazýdy kóretin jeri bar: «Eger ómirdegi ornyńdy izdeseń, onda ótkenińdi júregińde saqta, keıin sharshaǵanda tynyqqan qara tasty da saǵynasyń».
Ǵumyryn shyǵarmashylyqtyń aýyr da azapty, qyzyǵy men shyjyǵy aralas jolyna arnaǵan dara qalamgerdiń kórkemdik álemi kez-kelgen yntaly oqyrmandy magnıtteı tartyp turady. Sebebi joǵaryda aıtqanymyzdaı, júrekten shyqqan týyndy ǵana júrekke jetpek. Shynaıylyq, oılylyq, tanym kókjıeginiń keńdigi, ózi tańdaǵan taqyrypta keń kósilip jaza alý, jazǵan saıyn taqyrypty jańa qyrynan ashý – bul da Tursyn Jurtbaıǵa tán qasıet. Ol osy qasıetimen, daralyǵymen qazaq kórkem sóziniń, qazaq ǵylymynyń bıiginde juldyzdaı jarqyrap tur.
